शिक्षणशास्त्र Education

थोडक्यात सारांश

या प्रकरणात महाराष्ट्राबाहेरील पाच महान भारतीय शैक्षणिक विचारवंतांचा अभ्यास आहे : रवींद्रनाथ टागोर, स्वामी विवेकानंद, महात्मा गांधी, डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर. प्रत्येकाचे शैक्षणिक विचार (शिक्षण कसे असावे) आणि शैक्षणिक योगदान (त्यांनी सुरू केलेल्या संस्था व कार्य) हे दोन भाग लक्षात ठेवायचे आहेत.

महत्त्वाचे मुद्दे

• रवींद्रनाथ टागोर (1861–1941) : शिक्षण म्हणजे आत्माविष्कार (Self-expression). मुलांना स्वातंत्र्य, निसर्गाच्या सान्निध्यात शिक्षण, मातृभाषा हे माध्यम, शिक्षेऐवजी अंतर्गत स्वयंशिस्त, जीवनाशी जोडलेले शिक्षण व चारित्र्यसंवर्धन यांवर त्यांचा भर होता.
• टागोरांनी 1901 मध्ये शांतिनिकेतन सुरू केले. 1921 मध्ये त्याचे विश्वभारती विद्यापीठ झाले; ब्रीदवाक्य "यत्र विश्वं भवत्येकनीडम्" (जिथे संपूर्ण विश्व एका घरट्यात सामावते). 1922 मध्ये ग्रामीण व्यावसायिक शिक्षणासाठी श्रीनिकेतन सुरू केले.
• स्वामी विवेकानंद (1863–1902) : "मनुष्यात आधीपासून असलेल्या पूर्णत्वाचे प्रकटीकरण म्हणजे शिक्षण." चारित्र्यनिर्मिती, स्त्री-पुरुषांना समान शिक्षण, शारीरिक शिक्षण, मनाची एकाग्रता, मातृभाषा, अंधश्रद्धा निर्मूलन यांवर भर.
• विवेकानंदांनी 1 मे 1897 रोजी रामकृष्ण मिशन स्थापन केले; त्यामार्फत शाळा, महाविद्यालये, रुग्णालये व समाजसेवा सुरू झाली.
• महात्मा गांधी (1869–1948) : "साक्षरता हा शिक्षणाचा शेवट नाही आणि आरंभही नाही." शरीर, मन व आत्मा यांतील सर्वोत्तम गुण बाहेर आणणे म्हणजे शिक्षण. 6 ते 14 वयासाठी मोफत व सक्तीचे शिक्षण, मातृभाषा, हस्तोद्योग केंद्रस्थानी, स्वावलंबन व चारित्र्यनिर्मिती हे त्यांचे विचार.
• गांधीजींनी 1937 मध्ये वर्धा येथील अखिल भारतीय शिक्षण परिषदेत मूलोद्योगी शिक्षण (नई तालीम) योजना मांडली.
• डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन (1888–1975) : शिक्षण म्हणजे केवळ साक्षरता नव्हे; त्यात बुद्धीचे प्रशिक्षण, हृदयाचे संस्कार आणि आत्म्याची शिस्त यांचा समावेश हवा. मानवता, लोकशाही मूल्ये, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, संतुलित व्यक्तिमत्त्व, संस्कृती, स्वयंशिस्त व स्त्रीशिक्षण यांवर भर.
• राधाकृष्णन 1948 च्या विद्यापीठ शिक्षण आयोगाचे अध्यक्ष होते; आंध्र विद्यापीठ (1931–38) व बनारस हिंदू विद्यापीठ (1939–48) येथे कुलगुरू, नंतर उपराष्ट्रपती व राष्ट्रपती. त्यांचा जन्मदिन 5 सप्टेंबर शिक्षक दिन म्हणून साजरा होतो.
• डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (1891–1956) : शिक्षणामुळे व्यक्तीला हक्क व कर्तव्यांची जाणीव होते आणि अन्यायाविरुद्ध लढण्याचे बळ मिळते. शिक्षणाने विषमता दूर व्हावी; शिक्षण हे मनाचे अन्न आहे; मूल्याधिष्ठित शिक्षण; 6 ते 14 वयासाठी मोफत व सक्तीचे प्राथमिक शिक्षण; मुलींच्या शिक्षणाला प्रोत्साहन.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• शांतिनिकेतन – टागोरांची निसर्गसान्निध्यातील निवासी शाळा (1901).
• विश्वभारती – शांतिनिकेतनमधून निर्माण झालेले आंतरराष्ट्रीय विद्यापीठ (1921).
• श्रीनिकेतन – ग्रामीण व्यावसायिक शिक्षणाची संस्था (1922).
• मूलोद्योगी शिक्षण / नई तालीम – हस्तोद्योगावर आधारित, स्वावलंबी शिक्षण योजना (1937).
• रामकृष्ण मिशन – विवेकानंदांची शिक्षण व सेवा संस्था (1897).
• बहिष्कृत हितकारिणी सभा – वंचितांच्या उन्नतीसाठी आंबेडकरांची संस्था (1924).

महत्त्वाची माहिती

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. विश्वभारती विद्यापीठाचे ब्रीदवाक्य कोणते?

"यत्र विश्वं भवत्येकनीडम्" – जिथे संपूर्ण विश्व एका घरट्यात सामावते.

Q2. स्वामी विवेकानंदांनी केलेली शिक्षणाची व्याख्या लिहा.

"मनुष्यात आधीपासून असलेल्या पूर्णत्वाचे प्रकटीकरण म्हणजे शिक्षण."

Q3. गांधीजींच्या मूलोद्योगी शिक्षणाची (नई तालीम) वैशिष्ट्ये सांगा.

सर्वांना मोफत व सक्तीचे प्राथमिक शिक्षण; मातृभाषा हे माध्यम; स्वावलंबी व स्वयंपूर्ण शिक्षण; उत्पादक हस्तोद्योग शिक्षणाच्या केंद्रस्थानी; आदर्शवाद, निसर्गवाद, उपयुक्ततावाद यांचा सुंदर समतोल.

Q4. शांतिनिकेतनवर टीप लिहा.

टागोरांनी 1901 मध्ये बोलपूर येथे सुरू केले. मोकळ्या वातावरणात, झाडांखाली वर्ग. शिक्षक-विद्यार्थी एकत्र राहत. बागकाम, संगीत, नाटक, सुतारकाम असे उपक्रम. मातृभाषेतून शिक्षण. पुढे विश्वभारती विद्यापीठ झाले.

Q5. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे शैक्षणिक योगदान स्पष्ट करा.

बहिष्कृत हितकारिणी सभा (1924) – वसतिगृहे व 'सरस्वती विलास' मासिक, ब्रीद "शिका, संघटित व्हा, संघर्ष करा"; दलितवर्ग शिक्षण संस्था (1928) – गरीब विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृहे; पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी (1945) – सिद्धार्थ महाविद्यालय, मुंबई (1946) व मिलिंद महाविद्यालय, औरंगाबाद (1950).

परीक्षेसाठी टीप

विचारवंत → शिक्षणाची व्याख्या → संस्था व वर्ष असा तक्ता तयार करा. जोड्या लावा व एका वाक्यातील प्रश्न यातूनच येतात.

थोडक्यात सारांश

स्वातंत्र्यानंतर (1947) भारताने शिक्षणाची पुनर्रचना करण्यासाठी विविध आयोग, धोरणे आणि आराखडे तयार केले. या प्रकरणात विद्यापीठ शिक्षण आयोग, माध्यमिक शिक्षण आयोग, भारतीय शिक्षण आयोग (कोठारी आयोग), राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 1986, राष्ट्रीय अभ्यासक्रम आराखडा 2005, महाराष्ट्र राज्य अभ्यासक्रम आराखडा 2010 आणि बालकांचा मोफत व सक्तीच्या शिक्षणाचा हक्क अधिनियम 2009 यांचा अभ्यास आहे. 1976 च्या घटनादुरुस्तीने शिक्षण समवर्ती सूचीत आले.

महत्त्वाचे मुद्दे

• विद्यापीठ शिक्षण आयोग (1948–49) : 4 नोव्हेंबर 1948 रोजी डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांच्या अध्यक्षतेखाली; एकूण 10 सदस्य; सचिव निर्मलकुमार सिद्धांत. उद्देश – उच्च शिक्षणाची पुनर्रचना.
• शिफारसी : पदवी परीक्षेत देशभर एकसूत्रता; संशोधनासाठी शिष्यवृत्ती; अधिव्याख्याता, प्रपाठक, प्राध्यापक अशा तीन श्रेणी (निवृत्ती 60 वर्षे, प्राध्यापकांना 64 पर्यंत मुदतवाढ); विद्यार्थी कल्याण सल्लागार मंडळ व चांगली वसतिगृहे; कायमस्वरूपी परीक्षा मंडळ; बाह्य परीक्षक; समृद्ध ग्रंथालये.
• माध्यमिक शिक्षण आयोग (1952–53) : 23 सप्टेंबर 1952 रोजी मद्रास विद्यापीठाचे कुलगुरू डॉ. ए. लक्ष्मणस्वामी मुदलियार यांच्या अध्यक्षतेखाली; सदस्य-सचिव प्राचार्य ए. एन. बसू.
• शिफारसी : विविध अभ्यासक्रम देणाऱ्या बहुउद्देशीय शाळा; मार्गदर्शन अधिकारी व व्यवसाय मार्गदर्शन; श्रमप्रतिष्ठा रुजवणारा व्यवसायाभिमुख अभ्यासक्रम; मातृभाषा किंवा प्रादेशिक भाषा माध्यम; कृतीवर आधारित अध्यापन.
• भारतीय शिक्षण आयोग (1964–66) : 14 जुलै 1964 रोजी डॉ. दौलतसिंह कोठारी यांच्या अध्यक्षतेखाली; 17 सदस्य; सदस्य-सचिव जे. पी. नाईक. अहवालाचे पहिले वाक्य : "भारताचे भवितव्य आता तिच्या वर्गखोल्यांमध्ये घडत आहे."
• कोठारी आयोगाच्या शिफारसी : पूर्व-प्राथमिक स्तरावर खेळ व कृती; प्राथमिक शाळांत मोफत पाठ्यपुस्तके; पाठ्यपुस्तक निर्मितीसाठी स्वायत्त यंत्रणा; माध्यमिक स्तरावर गणित व विज्ञान सक्तीचे; इयत्ता 8 ते 10 साठी त्रिभाषा सूत्र (मातृभाषा, राष्ट्रभाषा, इंग्रजी); राज्य परीक्षा मंडळाची बाह्य परीक्षा; कार्यानुभव, समाजसेवा, कला; धार्मिक शिक्षण ऐच्छिक; बालवीर, वीरबाला, राष्ट्रीय छात्रसेना.
• राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 1986 : पंतप्रधान राजीव गांधी यांनी 5 जानेवारी 1985 रोजी नवीन धोरणाची घोषणा केली; 20 ऑगस्ट 1985 रोजी 'शिक्षणाचे आव्हान : धोरणात्मक दृष्टिकोन' अहवाल प्रसिद्ध. मूलतत्त्व : "शिक्षण ही वर्तमान व भविष्यासाठी अद्वितीय गुंतवणूक आहे."
• धोरणाची वैशिष्ट्ये : 10+2+3 आकृतिबंध; 6 ते 14 वयासाठी मोफत, सक्तीचे व दर्जेदार शिक्षण; ऑपरेशन ब्लॅकबोर्ड; ग्रामीण मुलांसाठी नवोदय विद्यालये; मुक्त विद्यापीठे; जिल्हा शिक्षक प्रशिक्षण संस्था; दिव्यांगांचे शिक्षण; स्त्रीशिक्षणाला प्राधान्य; मूल्यशिक्षण; 10 गाभाघटक.
• राष्ट्रीय अभ्यासक्रम आराखडा 2005 (NCERT) : ज्ञानाचा बाह्य जगाशी संबंध, घोकंपट्टीतून मुक्तता, पाठ्यपुस्तककेंद्री नव्हे तर सर्वांगीण विकास, लवचीक परीक्षा.
• महाराष्ट्र राज्य अभ्यासक्रम आराखडा 2010 : निर्णय 24 एप्रिल 2009; शासनाची मान्यता 12 ऑक्टोबर 2011. प्रत्येक मूल महत्त्वाचे; आशयाच्या ओझ्याऐवजी अध्ययन कौशल्ये; माहिती तंत्रज्ञान; मातृभाषा; इयत्ता 1 ते 8 साठी सातत्यपूर्ण सर्वंकष मूल्यमापन; शारीरिक शिक्षण सक्तीचे; सर्वसमावेशक शिक्षण.
• शिक्षण हक्क अधिनियम 2009 : कलम 21(अ) मुळे शिक्षण हा मूलभूत हक्क झाला; राष्ट्रपतींची मान्यता 20 ऑगस्ट 2009; संपूर्ण देशात अंमलबजावणी 1 एप्रिल 2010 पासून.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• समवर्ती सूची – केंद्र व राज्य दोघेही कायदे करू शकतात असे विषय; 1976 पासून शिक्षण त्यात.
• बहुउद्देशीय शाळा – आवडीनुसार विविध शाखा देणारी माध्यमिक शाळा (मुदलियार आयोग).
• त्रिभाषा सूत्र – मातृभाषा + राष्ट्रभाषा + इंग्रजी (कोठारी आयोग).
• ऑपरेशन ब्लॅकबोर्ड – प्रत्येक शाळेत किमान भौतिक सुविधा देणारी योजना (1986).
• सार्वत्रिकीकरण – प्रत्येक मुलापर्यंत प्राथमिक शिक्षण पोहोचवणे.

महत्त्वाची माहिती

शिक्षण हक्क कायद्यातील प्रमुख तरतुदी : 6 ते 14 वयोगटातील प्रत्येक मुलाला मोफत व सक्तीचे शिक्षण; प्राथमिक शिक्षण पूर्ण होईपर्यंत कोणत्याही मुलाला नापास करून मागे ठेवणे किंवा शाळेतून काढणे नाही; खासगी शाळांत गरीब मुलांसाठी 25% जागा राखीव; प्रवेशावेळी मुलाची/पालकांची मुलाखत, देणगी किंवा कॅपिटेशन फी यास बंदी; शाळाबाह्य मुलांना वयानुरूप वर्गात प्रवेश; सर्वेक्षण करून शाळाबाह्य मुले शोधणे; केंद्र आर्थिक मदत देते, राज्य व स्थानिक स्वराज्य संस्था अंमलबजावणी करतात.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. भारतीय शिक्षण आयोगाचे अध्यक्ष कोण होते?

डॉ. दौलतसिंह कोठारी; सदस्य-सचिव जे. पी. नाईक. म्हणून त्याला कोठारी आयोग म्हणतात.

Q2. शिक्षण हक्क अधिनियम कधीपासून लागू झाला?

1 एप्रिल 2010 पासून संपूर्ण देशात.

Q3. माध्यमिक शिक्षण आयोगाच्या कोणत्याही चार शिफारसी लिहा.

बहुउद्देशीय शाळा; प्रशिक्षित मार्गदर्शन अधिकारी व व्यवसाय मार्गदर्शन; श्रमप्रतिष्ठा रुजवणारा व्यवसायाभिमुख अभ्यासक्रम; मातृभाषा/प्रादेशिक भाषा माध्यम; कृतीवर आधारित अध्यापन पद्धती.

Q4. राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 1986 ची ठळक वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.

10+2+3 आकृतिबंध; 6–14 वयासाठी मोफत व दर्जेदार शिक्षण; ऑपरेशन ब्लॅकबोर्ड; नवोदय विद्यालये; मुक्त विद्यापीठे; जिल्हा प्रशिक्षण संस्था; दिव्यांगांचे शिक्षण; अनुसूचित जाती-जमातींसाठी आश्रमशाळा; स्त्रीशिक्षण; कार्यानुभव, शारीरिक व मूल्यशिक्षण; 10 गाभाघटक.

Q5. शिक्षण हक्क अधिनियम 2009 मधील प्रमुख तरतुदी लिहा.

वरील Key facts मधील किमान सहा तरतुदी एकेका वाक्यात लिहा.

परीक्षेसाठी टीप

प्रत्येक आयोगासाठी : वर्ष – अध्यक्ष – सचिव – चार शिफारसी असा संच पाठ करा. मुदलियार (माध्यमिक) आणि कोठारी (सर्व स्तर) यांची गल्लत करू नका.

थोडक्यात सारांश

माणूस समाजाचा सदस्य म्हणून जगायला सामाजीकरणातून शिकतो आणि शिक्षण हे सामाजीकरणाचे प्रभावी साधन आहे. समाज सतत बदलत असतो; सामाजिक रचनेत होणाऱ्या हेतुपूर्ण व दीर्घकाळ टिकणाऱ्या बदलाला सामाजिक परिवर्तन म्हणतात आणि त्यात शिक्षकाची भूमिका मोठी असते. प्रकरणाच्या शेवटी समूह संपर्क माध्यमे – मुद्रित, प्रसारण व वेब माध्यमे – त्यांचे फायदे व मर्यादा अभ्यासल्या आहेत.

महत्त्वाचे मुद्दे

• माणूस हा सामाजिक प्राणी आहे. मूल आधी कुटुंबाशी, नंतर शाळेशी आणि शेवटी व्यापक समाजाशी समायोजन करते; या सामाजिक व मानसिक प्रक्रियेला सामाजीकरण म्हणतात.
• वॉटसन : सामाजीकरण ही सामाजिक व मानसिक प्रक्रिया आहे. हॅरी जॉन्सन : समाजातील आपली भूमिका पार पाडण्यास सक्षम करणारे शिक्षण म्हणजे सामाजीकरण.
• ब्राऊन : शाळेत नियंत्रित वातावरणात व औपचारिक पद्धतीने मुलांचे सामाजीकरण योग्य रीतीने होते; त्यामुळे शाळा व शिक्षकांची जबाबदारी मोठी.
• सामाजीकरणात शिक्षणाची भूमिका : भाषा व आंतरक्रियेतून इतरांना समजून घेणे; सामाजीकरण लोकशाही पद्धतीचे ठेवणे; शाळेत मैत्रीपूर्ण संबंध; नैतिक मूल्ये, नियम व सामाजिक नियंत्रण; समाजातील विघातक प्रवाहांना विरोध करण्याची क्षमता; ज्ञान, मूल्ये व सामाजिक अनुभव देणे.
• सामाजिक परिवर्तन म्हणजे सामाजिक संघटन व परस्पर संबंधांतील हेतुपूर्ण, टिकाऊ बदल. डॉ. हॅरी जॉन्सन : सामाजिक रचनेतील बदल. स्पेन्सर : सामाजिक उत्क्रांती.
• वैशिष्ट्ये : गतिमान; विकासासाठी अपरिहार्य; समाजाच्या बदलत्या गरजांवर अवलंबून; विवेकी विचारांच्या आधाराने; दोन कालखंडांची तुलना आवश्यक; दिशा असते – प्रगती किंवा अधोगती.
• परिवर्तनाचे घटक : भौतिक (भूकंप, पूर), राजकीय (युद्ध, स्वातंत्र्य), आर्थिक (दारिद्र्य, महागाई), औद्योगिक (औद्योगिकीकरण → नागरीकरण), विज्ञान-तंत्रज्ञान, सामाजिक-सांस्कृतिक, वाहतुकीची साधने, परंपरा-मूल्ये-कायदा, चळवळी (चले जाव, दलित चळवळ, स्त्रीमुक्ती) आणि लोकसंख्या.
• सामाजिक परिवर्तनात शिक्षकाची भूमिका : विद्यार्थ्यांचा समाजाच्या विविध स्तरांशी संपर्क; परिवर्तनशील व सर्जनशील विचार; आजीवन शिक्षणाची सवय; सामाजिक-नैतिक मूल्ये व वैज्ञानिक मनोभाव; आर्थिक विकासाला उपयुक्त कौशल्ये; नावीन्यपूर्ण प्रकल्प; लोकशाही संस्कृती व नेतृत्वगुण.
• समूह संपर्क माध्यमे : विचार, मते, माहिती एकाच वेळी मोठ्या जनसमूहापर्यंत पोहोचवणारी माध्यमे.
• प्रकार : मुद्रित माध्यमे (वृत्तपत्रे, नियतकालिके, पुस्तके, ज्ञानकोश), प्रसारण माध्यमे (आकाशवाणी, दूरदर्शन, चित्रपट), वेब माध्यमे (आंतरजाल, दूरपरिषद, अनुदिनी/ब्लॉग, पॉडकास्ट, भ्रमणध्वनी).
• फायदे : दृक् अनुभव दीर्घकाळ टिकतो; लाखो विद्यार्थ्यांना तज्ज्ञांचे ज्ञान; समूह शिक्षण; सांस्कृतिक दर्शन; दूरस्थ शिक्षण; राष्ट्रीय नेत्यांचे संदेश; बातम्या; मनोरंजन.
• मर्यादा : चुकीचे संदेश वेगाने पसरतात; जाहिरातींमुळे व्यापारीकरण; पारंपरिक कला मागे पडतात; राजकीय गैरवापर; दिखाऊपणा; हलक्या दर्जाचे कार्यक्रम मूल्यांना हानी पोहोचवतात; अतिवापराने प्रत्यक्ष अध्ययन कमी होते; प्रसिद्धी ही दुधारी तलवार.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• सामाजीकरण – समाजाचा सदस्य म्हणून समायोजन करण्यास शिकण्याची प्रक्रिया.
• सामाजिक परिवर्तन – सामाजिक रचना व संबंधांतील हेतुपूर्ण, दीर्घकालीन बदल.
• मुद्रित माध्यमे – वृत्तपत्रे, पुस्तके यांसारखी छापील साधने.
• प्रसारण माध्यमे – आकाशवाणी, दूरदर्शन, चित्रपट.
• वेब माध्यमे – आंतरजालावर आधारित माध्यमे (अनुदिनी, पॉडकास्ट).
• दूरपरिषद – दूर अंतरावरून इलेक्ट्रॉनिक साधनांनी चर्चा : व्हिडिओ, ऑडिओ, ऑडिओ-ग्राफिक व संगणक परिषद.

महत्त्वाची माहिती

• सामाजीकरणाच्या व्याख्या : वॉटसन, हॅरी जॉन्सन; शाळेतील सामाजीकरण : ब्राऊन.
• सामाजिक परिवर्तनाच्या व्याख्या : हॅरी जॉन्सन, स्पेन्सर.
• ज्ञानकोशातील माहिती अकारविल्हे (वर्णक्रमाने) असते, त्यामुळे पटकन सापडते.
• भ्रमणध्वनीचा पहिला वापर 1969 मध्ये जपानमध्ये; 1998 पासून समूह संपर्क माध्यम म्हणून विकास.
• 'ब्लॉग' हा शब्द 'वेब लॉग' वरून आला.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. सामाजीकरण म्हणजे काय?

व्यक्ती आधी कुटुंबाशी, नंतर शाळेशी व शेवटी समाजाशी समायोजन करून समाजातील आपली भूमिका पार पाडायला शिकते, ती सामाजिक व मानसिक प्रक्रिया म्हणजे सामाजीकरण.

Q2. मुद्रित माध्यमांची दोन उदाहरणे लिहा.

वृत्तपत्रे आणि नियतकालिके (पुस्तके, ज्ञानकोश हीसुद्धा).

Q3. सामाजिक परिवर्तनाची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.

गतिमान; विकासासाठी अपरिहार्य; बदलत्या गरजांवर अवलंबून; विवेकी विचारांवर आधारित; दोन कालखंडांच्या तुलनेने समजते; दिशादर्शक – प्रगती किंवा अधोगती.

Q4. सामाजिक परिवर्तनातील शिक्षकाची भूमिका वर्णन करा.

समाजाच्या सर्व स्तरांशी संपर्क; चौकटीबाहेरचा विचार; आजीवन अध्ययन; मूल्ये व वैज्ञानिक मनोभाव; रोजगारक्षम कौशल्ये; नावीन्यपूर्ण प्रकल्प; लोकशाही संस्कृती व नेतृत्व.

Q5. समूह संपर्क माध्यमांचे फायदे व मर्यादा लिहा.

फायदे : दृक् अध्ययन, तज्ज्ञांचे ज्ञान, समूह व दूरस्थ शिक्षण, संस्कृती, बातम्या, मनोरंजन. मर्यादा : चुकीचे संदेश, व्यापारीकरण, राजकीय गैरवापर, पारंपरिक कलांचा ऱ्हास, अतिवापराने प्रत्यक्ष अध्ययन कमी.

परीक्षेसाठी टीप

माध्यमांचे तीन प्रकार प्रत्येकी दोन उदाहरणांसह लक्षात ठेवा – नियतकालिके → मुद्रित, आकाशवाणी → प्रसारण, आंतरजाल → वेब अशा जोड्या हमखास विचारल्या जातात.

थोडक्यात सारांश

अध्ययन ही जन्मापासून मृत्यूपर्यंत चालणारी नैसर्गिक प्रक्रिया असून तिच्यामुळे वर्तनात तुलनेने कायमस्वरूपी बदल होतो. या प्रकरणात अध्ययन प्रक्रियेची संकल्पना, स्वरूप, वैशिष्ट्ये, अध्ययनावर परिणाम करणारे घटक, अध्ययन संक्रमण आणि थॉर्नडाइकची प्रयत्न-प्रमाद अध्ययन उपपत्ती व कोहलरची मर्मदृष्टीमूलक अध्ययन उपपत्ती यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• मन : परिस्थितीला प्रतिसाद देताना होणारे कायमस्वरूपी अनुकूलन म्हणजे अध्ययन. मर्फी : वर्तन आणि आकलन यांतील प्रत्येक बदल म्हणजे अध्ययन. क्रो आणि क्रो : सवयी, ज्ञान आणि अभिवृत्ती यांचे संपादन म्हणजे अध्ययन.
• अध्ययनामुळे ज्ञानात्मक (विचारशक्ती, ज्ञान), भावात्मक (भावना, मूल्ये, आवड, अभिवृत्ती) आणि क्रियात्मक (शारीरिक हालचाली, कौशल्ये) क्षेत्रांत बदल होतो.
• अध्ययनाचे स्वरूप : ध्येयाभिमुख, प्रेरणा, मार्गशोधक हालचाली, समायोजन, पुनरावृत्ती, मर्मदृष्टी, वर्तनाची पुनर्रचना.
• वैशिष्ट्ये : जीवनाची मूलभूत प्रक्रिया; मनोशारीरिक प्रक्रिया (ज्ञानेंद्रिये सक्रिय हवीत); निरंतर; हेतुपूर्ण; ठरावीक क्रम; आंतरिक व बाह्य प्रेरणा आवश्यक; इष्ट व पुरोगामी वर्तनबदल; समायोजन क्षमता वाढते; सरावाने दृढ होते; एका अध्ययनाचे ज्ञान दुसऱ्या अध्ययनात वापरता येते.
• आंतरिक घटक : वय, परिपक्वता, प्रेरणा, अवधान व आवड, इच्छाशक्ती. बाह्य घटक : कौटुंबिक व सामाजिक पार्श्वभूमी, पूर्वानुभव, पोषक वातावरण, आशयाचे स्वरूप, अध्ययन पद्धती.
• अध्ययन संक्रमण : एका परिस्थितीतील अध्ययनाचा दुसऱ्या परिस्थितीतील अध्ययनावर अनुकूल, प्रतिकूल किंवा शून्य परिणाम होणे.
• संक्रमित होणाऱ्या गोष्टी : ज्ञान (संस्कृतचे ज्ञान मराठी/हिंदीला उपयोगी), तंत्रे व कौशल्ये (तबला वाजवणारा ढोलकी चांगली वाजवतो), दृष्टिकोन व मूल्ये (सत्य बोलणारा खोटे बोलत नाही).
• थॉर्नडाइक (अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ, 1898, 'Animal Intelligence') : भुकेले मांजर पिंजऱ्यात, बाहेर ताटात मासा. पायऱ्या : प्रेरणा → मार्गशोधक हालचाली → योगायोगाने यश → यशामुळे दृढीकरण. याला 'चुकांमधून अध्ययन' असेही म्हणतात.
• थॉर्नडाइकचे अध्ययनाचे तीन नियम : तयारीचा नियम, सरावाचा नियम, परिणामाचा नियम.
• कोहलर (जर्मन, गेस्टाल्ट विचारसरणी, 1925) : चिंपांझीने दोन काठ्या जोडून पिंजऱ्याबाहेरील केळी ओढली. अध्ययन भागाभागाने नव्हे तर संपूर्णतेने होते.
• कोहलरनुसार अध्ययनाच्या तीन पायऱ्या : समस्येची जाणीव → घटकांमधील परस्परसंबंधांचे आकलन (मर्मदृष्टी) → समस्येचे उत्तर शोधणे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• अध्ययन – अनुभवामुळे वर्तनात होणारा हेतुपूर्ण, तुलनेने कायमस्वरूपी बदल.
• धन संक्रमण – आधीचे अध्ययन नवीन अध्ययनाला मदत करते (सायकल → मोटारसायकल; गणित → भौतिकशास्त्र).
• ऋण संक्रमण – आधीचे अध्ययन नवीन अध्ययनात अडथळा आणते (मराठी भाषकाचे हिंदी बोलणे).
• शून्य संक्रमण – काहीच परिणाम नाही (गणिताचा संगीतशिक्षणाला उपयोग नाही).
• मर्मदृष्टी – परिस्थितीचे संपूर्ण, अचानक आकलन.
• गेस्टाल्ट – वर्दायमर, कॉफ्का, कोहलर यांची विचारसरणी : संपूर्णतेने अध्ययन.

महत्त्वाची माहिती

थॉर्नडाइकचे नियम : तयारीचा नियम – व्यक्ती शारीरिक व मानसिकदृष्ट्या तयार असेल तरच अध्ययन होते. सरावाचा नियम – सतत सरावाने कृती दृढ होते. परिणामाचा नियम – आनंद, समाधान, यश देणाऱ्या कृती वारंवार केल्या जातात; दुःख देणाऱ्या टाळल्या जातात.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. क्रो आणि क्रो यांनी केलेली अध्ययनाची व्याख्या लिहा.

"सवयी, ज्ञान आणि अभिवृत्ती यांचे संपादन म्हणजे अध्ययन."

Q2. शून्य संक्रमण म्हणजे काय? उदाहरण द्या.

एका अध्ययनाचा दुसऱ्या अध्ययनावर अनुकूल किंवा प्रतिकूल कोणताच परिणाम होत नाही ते शून्य संक्रमण; उदा., गणिताच्या ज्ञानाचा संगीत शिकण्यास उपयोग होत नाही.

Q3. थॉर्नडाइकचे अध्ययनाचे तीन नियम स्पष्ट करा.

तयारी, सराव व परिणाम हे नियम वरीलप्रमाणे लिहून प्रत्येकाचे वर्गातील एक उदाहरण द्या (उदा., बरोबर उत्तराला शाबासकी = परिणामाचा नियम).

Q4. प्रयत्न-प्रमाद अध्ययन व मर्मदृष्टीमूलक अध्ययन यांतील फरक लिहा.

प्रयत्न-प्रमाद : थॉर्नडाइक, मांजर, यादृच्छिक हालचाली, योगायोगाने यश, हळूहळू अध्ययन. मर्मदृष्टी : कोहलर, चिंपांझी, संबंधांचे आकलन, अचानक उत्तर, 'संपूर्णाकडून भागाकडे'.

Q5. मर्मदृष्टीमूलक अध्ययन उपपत्तीचे शैक्षणिक महत्त्व सांगा.

उद्दिष्टे सोपी व स्पष्ट; 'संपूर्णाकडून भागाकडे' हे अध्यापन सूत्र; परस्परसंबंध, फरक व सामान्यीकरण शोधण्याची कौशल्ये; वयानुसार आशय; विद्यार्थ्याने स्वतः प्रयत्न करून समस्या सोडवावी, शिक्षकाने मदत करावी.

परीक्षेसाठी टीप

मांजर व चिंपांझी यांचे प्रयोग पायऱ्यांच्या ओघतक्त्याने लक्षात ठेवा – "भुकेल्या मांजराने अन्न मिळवण्याचा क्रम लिहा" ही संकल्पनाचित्र कृती नेहमी येते.

थोडक्यात सारांश

शिक्षणाचे नियोजन, संघटन, निर्देशन, नियंत्रण व मूल्यमापन योग्य रीतीने व्हावे आणि मानवी व भौतिक साधनांचा परिणामकारक वापर व्हावा यासाठी शैक्षणिक व्यवस्थापन आवश्यक आहे. या प्रकरणात चांगल्या शैक्षणिक व्यवस्थापकाचे गुण, वर्ग-व्यवस्थापक म्हणून शिक्षकाची कार्ये, राज्यस्तरीय प्रमुख शैक्षणिक प्रशासक (शिक्षण सचिव, शिक्षण आयुक्त, शिक्षण संचालक) आणि महाराष्ट्रातील चार राज्यस्तरीय संस्थांची कार्ये दिली आहेत.

महत्त्वाचे मुद्दे

• चांगला शैक्षणिक व्यवस्थापक नियोजन, संघटन, निर्देशन, संप्रेषण, नियंत्रण व प्रेरणा या कौशल्यांनी मानवी व भौतिक साधनांमध्ये समन्वय साधतो.
• चांगल्या शैक्षणिक व्यवस्थापकाचे गुण : उत्तम नियोजक व नेता; उद्दिष्टे ठरवून समन्वय; मार्गदर्शक व प्रेरक; कुशल, ज्ञानी व अभ्यासू; शासकीय धोरणे व कार्यपद्धतींची माहिती; लोकशाही तत्त्वांचे पालन; नवीन विचार स्वीकारणारा; यश-अपयशाची जबाबदारी घेणारा; स्वयंशिस्त; योग्य मूल्यमापन; उत्तम संप्रेषक.
• वर्ग-व्यवस्थापक म्हणून शिक्षक : उपस्थितीकडे लक्ष; आशयानुसार विविध अध्यापन पद्धती व साहित्य; विद्यार्थ्यांचा सक्रिय सहभाग; हुकूमशाही नव्हे तर लोकशाही वातावरण; चांगल्या वर्तनाला प्रोत्साहन व चुका सहानुभूतीने समजावणे; अंतर्गत स्वयंशिस्त; प्रेरणा; पोषक वर्ग-वातावरण; समुपदेशक व मार्गदर्शक; वेळेचे नियोजन; गटरचना व नेता निवड; शैक्षणिक साधने वेळेवर उपलब्ध; प्रशासन व विद्यार्थी यांच्यातील दुवा.
• शिक्षण सचिव : शालेय शिक्षण मंत्री व शिक्षण संचालक यांच्यातील दुवा; धोरणे, ठराव व कायद्यांबाबत मंत्र्यांना सल्ला; ठरावांचे व कायद्यांचे मसुदे तयार करणे; आर्थिक व प्रशासकीय अडचणींचा अभ्यास.
• शिक्षण आयुक्त : सर्व शिक्षण संचालकांमध्ये समन्वय; सर्व योजनांची प्रभावी अंमलबजावणी; गुणवत्ता वाढीचे उपाय; डी.एल.एड.च्या रिक्त जागा भरण्यास परवानगी; उच्च माध्यमिक शाळांत माध्यम बदलास परवानगी; शैक्षणिक चित्रपट दाखवण्यास परवानगी; मुलींच्या शाळांना सहशिक्षणाची परवानगी; CBSE, ICSE, IB शाळांना ना-हरकत प्रमाणपत्र व नूतनीकरण; विभागीय उपसंचालकांच्या कामावर देखरेख.
• शिक्षण संचालक : शिक्षण सचिवांकडून आलेली धोरणे, योजना व आदेश अमलात आणणे; मंत्र्यांना सल्ला; नवीन योजना सादर करणे; शैक्षणिक संस्थांवर नियंत्रण; अनुदान मंजूर करणे. सहसंचालक, उपसंचालक व विभागीय उपसंचालक मदत करतात.
• राज्य शैक्षणिक संशोधन व प्रशिक्षण परिषद (SCERT), पुणे : 1964 मध्ये राज्य शिक्षण संस्था म्हणून सुरुवात; 31 ऑगस्ट 1984 रोजी नवीन नाव. प्राथमिक शिक्षणाचा दर्जा, शिक्षक प्रशिक्षण व संशोधन; जिल्हा शिक्षण व प्रशिक्षण संस्थांवर (DIET) नियंत्रण; डी.एल.एड. अभ्यासक्रम व प्रवेश; 'जीवन शिक्षण' मासिक.
• बालभारती (महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळ, पुणे) : कोठारी आयोगाच्या शिफारसीनुसार 27 जानेवारी 1967 रोजी स्थापना; शालेय शिक्षण मंत्री पदसिद्ध अध्यक्ष. पाठ्यपुस्तकांची निर्मिती, मूल्यमापन व वाजवी किमतीत वितरण; 'किशोर' मासिक; नऊ विभागीय भांडारे.
• महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ, पुणे : स्थापना 1 जानेवारी 1966; नऊ विभागीय मंडळे (पुणे, औरंगाबाद, नाशिक, नागपूर, अमरावती, कोल्हापूर, मुंबई, लातूर, रत्नागिरी). दहावी-बारावी परीक्षा घेणे व निकाल जाहीर करणे, नियम ठरवणे, 'शिक्षण संक्रमण' मासिक.
• महाराष्ट्र राज्य परीक्षा परिषद, पुणे : 1968 मध्ये 'शासकीय परीक्षा मंडळ' म्हणून सुरुवात; 15 ऑगस्ट 2002 पासून सध्याचे नाव. डी.एल.एड., टी.टी.सी., सी.पी.एड., पूर्व माध्यमिक व माध्यमिक शिष्यवृत्ती, राज्यस्तरीय NTS, जी.सी.सी., शिक्षक पात्रता परीक्षा (TET), RIMC प्रवेश व विभागीय परीक्षा घेते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• शैक्षणिक व्यवस्थापन – शैक्षणिक कार्याचे नियोजन, संघटन, निर्देशन, नियंत्रण व मूल्यमापन.
• SCERT – राज्य शैक्षणिक संशोधन व प्रशिक्षण परिषद.
• DIET – जिल्हा शिक्षण व प्रशिक्षण संस्था.
• डी.एल.एड. – प्राथमिक शिक्षक पदविका (Diploma in Elementary Education).
• TET – शिक्षक पात्रता परीक्षा.

महत्त्वाची माहिती

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. महाराष्ट्रात शालेय पाठ्यपुस्तके कोणती संस्था तयार करते?

महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळ (बालभारती), पुणे.

Q2. महाराष्ट्र राज्य परीक्षा परिषदेद्वारे घेतल्या जाणाऱ्या कोणत्याही चार परीक्षा लिहा.

डी.एल.एड., शिक्षक पात्रता परीक्षा (TET), पूर्व माध्यमिक शिष्यवृत्ती, माध्यमिक शिष्यवृत्ती.

Q3. चांगल्या शैक्षणिक व्यवस्थापकाचे गुण लिहा.

नियोजक, नेता, समन्वयक, प्रेरक, ज्ञानी, नियमांची जाण, लोकशाहीवादी, नवोपक्रमशील, जबाबदार, स्वयंशिस्त, मूल्यमापक व उत्तम संप्रेषक.

Q4. वर्ग-व्यवस्थापक म्हणून शिक्षकाची कार्ये स्पष्ट करा.

उपस्थिती, विविध पद्धती, सहभाग, लोकशाही वातावरण, प्रोत्साहन, स्वयंशिस्त, प्रेरणा, समुपदेशन, वेळेचे नियोजन, गटकार्य, साधनांची उपलब्धता, प्रशासनाशी दुवा.

Q5. महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळाची कार्ये लिहा.

शासनाला धोरणात्मक सल्ला; दहावी-बारावी वार्षिक परीक्षा व निकाल; अभ्यासक्रम, अध्यापन व परीक्षा पद्धतींचे मूल्यमापन व संशोधन; उत्तीर्णतेचे निकष व प्रमाणपत्रे; विभागीय मंडळांवर नियंत्रण; 'शिक्षण संक्रमण' मासिक.

परीक्षेसाठी टीप

संस्था – वर्ष – मुख्यालय – मासिक – तीन कार्ये असा तक्ता बनवा. तारीख व मासिकावरील प्रश्न हमखास गुण देतात.

थोडक्यात सारांश

काय शिकवायचे, कसे शिकवायचे आणि उद्दिष्टे किती साध्य झाली हे अभ्यासक्रम ठरवतो. शैक्षणिक उद्दिष्टे किती प्रमाणात साध्य झाली हे पाहणे म्हणजे मूल्यमापन. या प्रकरणात अभ्यासक्रमाचे घटक व तत्त्वे, मूल्यमापनाचे घटक, मापन व मूल्यमापन यांतील फरक, सातत्यपूर्ण सर्वंकष मूल्यमापन (आकारिक व संकलित) आणि लेखी, मौखिक, प्रात्यक्षिक व ऑनलाइन परीक्षा यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• मनरो : शिक्षणाची उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी शाळा वापरत असलेले सर्व अनुभव म्हणजे अभ्यासक्रम. माध्यमिक शिक्षण आयोग : अभ्यासक्रम म्हणजे केवळ वर्गात शिकवले जाणारे विषय नव्हेत, तर शाळेत मुलाला मिळणारे सर्व अनुभव.
• अभ्यासक्रमाचे घटक : शैक्षणिक उद्दिष्टे → आशय → अध्यापन पद्धती व साधने → मूल्यमापनाची साधने.
• अभ्यासक्रम विकसनाची तत्त्वे : उद्दिष्टाभिमुख; मूल्याधिष्ठित व जीवनाभिमुख; बालकेंद्री व कृतिकेंद्री; व्यक्तिमत्त्व विकासाला पोषक (अभ्यासपूरक उपक्रम); उपजीविकेस उपयुक्त; लवचीक व गतिमान.
• मापन 'किती' हे सांगते (उंची, वजन, गुण). मूल्यमापन 'किती चांगले' हे सांगते. मूल्यमापन = संख्यात्मक वर्णन + गुणात्मक वर्णन + शिक्षकाचे प्रत्याभरण (मूल्यनिर्णय).
• शैक्षणिक उद्दिष्टे किती प्रमाणात साध्य झाली हे ठरवण्याची पद्धतशीर प्रक्रिया म्हणजे मूल्यमापन.
• मूल्यमापनाचे घटक : शैक्षणिक उद्दिष्टे, अध्ययन अनुभव आणि मूल्यमापन – हे परस्परावलंबी आहेत. डॉ. पटेल यांनी 'आशय' हा चौथा घटक जोडला; चारही घटक एकमेकांवर अवलंबून.
• सातत्यपूर्ण सर्वंकष मूल्यमापन : विद्यार्थ्याच्या सर्वांगीण विकासाचे सतत मूल्यमापन. त्यात आकारिक व संकलित असे दोन प्रकार.
• आकारिक मूल्यमापन : अध्ययन चालू असताना टप्प्याटप्प्याने केले जाणारे नियमित मूल्यमापन. साधने : दैनंदिन निरीक्षण, तोंडी काम, प्रात्यक्षिक/प्रयोग, उपक्रम, प्रकल्प, चाचणी (अल्पकालीन, मुक्त पुस्तक), वर्गकार्य, स्वयंमूल्यमापन, सहाध्यायी मूल्यमापन.
• संकलित मूल्यमापन : ठरावीक कालावधीनंतर एकत्रित मूल्यमापन, उदा. पहिल्या व दुसऱ्या सत्राच्या शेवटी; लेखी, तोंडी किंवा प्रात्यक्षिक.
• लेखी परीक्षा : वस्तुनिष्ठ, लघुत्तरी व निबंधात्मक प्रश्न. फायदे : एकाच वेळी अनेक विद्यार्थी, प्रेरणा, प्रगतीची नोंद, लेखनकौशल्य, लाजाळू विद्यार्थ्यांना संधी. मर्यादा : हस्ताक्षर व व्यक्तिनिष्ठतेचा गुणांवर परिणाम; वस्तुनिष्ठ प्रश्नांत अंदाजाने उत्तरे.
• मौखिक परीक्षा : चुका लगेच लक्षात येतात; उच्चार, समयसूचकता, संभाषण कौशल्य तपासता येते; प्रश्नपत्रिकेचा खर्च नाही. मर्यादा : वेळखाऊ; सर्वांना समान पातळीचे प्रश्न नाहीत; उत्तरांची नोंद नसल्याने फेरतपासणी अशक्य; परीक्षकाच्या मनःस्थितीवर व व्यक्तिनिष्ठतेवर अवलंबून.
• प्रात्यक्षिक परीक्षा : उपयोजन व कौशल्य तपासते; प्रत्यक्ष निरीक्षण, तयार वस्तूंचे परीक्षण, यंत्राचे भाग जोडणे. प्रमाणित, सुरक्षित व सुस्थितीतील साहित्य हवे (विद्युत प्रयोगांसाठी जनरेटर/UPS). मर्यादा : खर्चिक, वेळखाऊ, सर्व विषयांसाठी नाही.
• ऑनलाइन परीक्षा : हस्ताक्षराचा परिणाम नाही, व्यक्तिनिष्ठता नाही, चित्रे सहज, त्वरित निकाल, कधीही घेता येते. मर्यादा : खर्चिक, संगणकांची मर्यादा, तांत्रिक अडचणी, संगणक ज्ञान नसणाऱ्यांना अडचण, निबंधात्मक प्रश्नांसाठी अवघड.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• अभ्यासक्रम – शिक्षणाची उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी नियोजित सर्व शालेय अनुभव.
• मापन – एखाद्या गोष्टीचे संख्येत वर्णन ('किती').
• मूल्यमापन – उद्दिष्टांच्या संदर्भात अध्ययनाच्या गुणवत्तेचा निर्णय ('किती चांगले').
• आकारिक मूल्यमापन – अध्ययनादरम्यान सतत होणारे मूल्यमापन.
• संकलित मूल्यमापन – सत्राच्या/अभ्यासक्रमाच्या शेवटी होणारे मूल्यमापन.
• प्रत्याभरण – शिक्षकाने दिलेला अभिप्राय (Feedback).

महत्त्वाची माहिती

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. मनरो यांनी केलेली अभ्यासक्रमाची व्याख्या लिहा.

"शिक्षणाची उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी शाळा ज्या अनुभवांचा उपयोग करते, ते सर्व अनुभव म्हणजे अभ्यासक्रम."

Q2. मापन व मूल्यमापन यांतील फरक सांगा.

मापन संख्यात्मक असून 'किती' हे सांगते; मूल्यमापनात गुणात्मक निर्णय व प्रत्याभरणही असते आणि ते 'किती चांगले' हे सांगते.

Q3. अभ्यासक्रम विकसनाची तत्त्वे स्पष्ट करा.

उद्दिष्टाभिमुख; मूल्याधिष्ठित व जीवनाभिमुख; बालकेंद्री व कृतिकेंद्री; व्यक्तिमत्त्व विकासास पोषक; उपजीविकाभिमुख; लवचीक व गतिमान.

Q4. आकारिक मूल्यमापनात कोणती साधने व तंत्रे वापरतात?

दैनंदिन निरीक्षण, तोंडी काम, प्रात्यक्षिके, वैयक्तिक/गट उपक्रम, प्रकल्प, अल्पकालीन व मुक्त पुस्तक चाचणी, वर्गकार्य, प्रश्नावली, सहाध्यायी व स्वयंमूल्यमापन.

Q5. ऑनलाइन परीक्षेचे फायदे व मर्यादा लिहा.

फायदे : हस्ताक्षर व व्यक्तिनिष्ठतेचा परिणाम नाही, चित्रे वापरता येतात, प्रश्ननिहाय वेळ, सराव, त्वरित निकाल. मर्यादा : खर्चिक, संगणकांची संख्या मर्यादित, सर्व विषयांसाठी नाही, तांत्रिक अडचणी, संगणक ज्ञान आवश्यक.

परीक्षेसाठी टीप

"फरक स्पष्ट करा" प्रकारचे प्रश्न नेहमी येतात – आकारिक-संकलित व मौखिक-लेखी हे फरक चार मुद्द्यांच्या तक्त्याने पाठ करा.

थोडक्यात सारांश

शिक्षणक्षेत्रातील समस्यांचा शास्त्रीय पद्धतीने अभ्यास करून त्या सोडवणे म्हणजे शैक्षणिक संशोधन. या प्रकरणात ऐतिहासिक (भूतकाळ), वर्णनात्मक (वर्तमान) आणि प्रायोगिक (कार्यकारणभाव) संशोधन पद्धती, संशोधनाच्या सर्वसाधारण पायऱ्या आणि माहिती संकलनाची तीन साधने – प्रश्नावली, मुलाखत सूची व संपादन कसोटी – त्यांचे फायदे व मर्यादा यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• ऐतिहासिक संशोधन पद्धती भूतकाळाचे खरे स्वरूप उलगडते. भूतकाळातील घटनांचे संकलन, वर्णन, स्पष्टीकरण व मूल्यमापन करून वर्तमान समस्या सोडवण्यास मदत घेतली जाते.
• वैशिष्ट्ये : केवळ तथ्ये नव्हे तर भूतकाळाचे स्पष्ट चित्र; माहिती आधीच अस्तित्वात असते, संकलन नवीन असते; प्राथमिक व दुय्यम स्रोत वापरतात; पुराव्यांची पडताळणी व निःपक्ष अर्थनिर्वचन; संकलन व विश्लेषण एकाच वेळी.
• वर्णनात्मक संशोधन पद्धती वर्तमान स्थितीतील समस्यांशी संबंधित असते.
• वैशिष्ट्ये : मोठ्या प्रमाणावर व कमी वेळात माहिती संकलन; संपूर्ण समष्टीचे प्रतिनिधित्व करणारा नमुना; गुणात्मक व संख्यात्मक दोन्ही; स्थानिक समस्या कमी वेळात सुटतात; शास्त्रीय पद्धतीवर आधारित; सर्वेक्षण, व्यक्ती अभ्यास व विकासात्मक पद्धतींचा समावेश.
• प्रायोगिक संशोधन पद्धती : नियंत्रित परिस्थितीत प्रयोग करून माहिती मिळवणे व कार्यकारणसंबंध शोधणे.
• जॉन डब्ल्यू. बेस्ट : काळजीपूर्वक नियंत्रित परिस्थितीत काय घडेल याचे वर्णन व विश्लेषण म्हणजे प्रायोगिक संशोधन. चॅपिन : नियंत्रित परिस्थितीतील निरीक्षण म्हणजे प्रयोग.
• प्रयोगात नवीन पद्धतीने (उदा. ई-अध्ययन साहित्य) शिकवलेला गट प्रायोगिक गट व पारंपरिक पद्धतीने शिकवलेला गट नियंत्रित गट. अध्यापन पद्धती हा स्वाश्रयी चल आणि संपादन हा आश्रयी चल.
• प्रायोगिक पद्धतीची वैशिष्ट्ये : शास्त्रीय व तर्कशुद्ध; एका घटकाचा दुसऱ्यावरील परिणाम; अचूक निरीक्षण; लहान गट, आकार समस्येनुसार; वस्तुनिष्ठ व पडताळणीयोग्य.
• संशोधनाच्या सर्वसाधारण पायऱ्या : (1) संशोधन समस्येची निवड (2) संशोधन आराखडा (3) साधनांची निर्मिती व माहिती संकलन (4) माहितीचे वर्गीकरण, विश्लेषण व अर्थनिर्वचन (5) अहवाल लेखन.
• प्रश्नावली : प्रश्नांचा संच, ज्याची उत्तरे प्रतिसादक स्वतः लिहितो; मुक्त व बंदिस्त प्रश्न.
• मुलाखत सूची : पूर्वनिश्चित मुद्द्यांवर आधारित मुलाखतकार व मुलाखतदाता यांच्यातील समोरासमोर संवाद; एक व्यक्ती किंवा गट.
• संपादन कसोटी : विद्यार्थ्यांचे आशयज्ञान मोजण्याचे साधन; मुख्यतः प्रायोगिक संशोधनात; प्रमाणित किंवा संशोधकनिर्मित.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• प्राथमिक स्रोत – घटनेच्या काळातील मूळ पुरावा.
• दुय्यम स्रोत – मूळ पुराव्यावर आधारित नंतरचे लेखन.
• नमुना – संपूर्ण समष्टीचे प्रतिनिधित्व करणारा लहान गट.
• स्वाश्रयी चल – ज्याचा परिणाम अभ्यासायचा तो घटक.
• आश्रयी चल – ज्यात होणारा बदल मोजला जातो तो घटक.
• नियंत्रित गट – तुलनेसाठी नेहमीच्या पद्धतीने शिकवलेला गट.

महत्त्वाची माहिती

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. वर्णनात्मक संशोधन म्हणजे काय?

वर्तमान स्थितीतील समस्यांशी संबंधित संशोधन; यात सर्वेक्षण, व्यक्ती अभ्यास व विकासात्मक पद्धतींचा समावेश होतो.

Q2. चॅपिन यांनी केलेली प्रयोगाची व्याख्या लिहा.

"नियंत्रित परिस्थितीतील निरीक्षण म्हणजे प्रयोग."

Q3. संशोधनाच्या सर्वसाधारण पायऱ्या लिहा.

समस्येची निवड; संशोधन आराखडा; साधने व माहिती संकलन; वर्गीकरण, विश्लेषण व अर्थनिर्वचन; अहवाल लेखन.

Q4. संशोधकाने गट 'अ' ला प्रात्यक्षिक पद्धतीने व गट 'ब' ला पारंपरिक पद्धतीने शिकवले. गट व चल ओळखा.

गट 'अ' – प्रायोगिक गट; गट 'ब' – नियंत्रित गट. अध्यापन पद्धती – स्वाश्रयी चल; संपादन – आश्रयी चल.

Q5. ऐतिहासिक संशोधन पद्धतीची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.

भूतकाळातील घटनांच्या आधारे वर्तमान समस्या; स्पष्ट चित्र आवश्यक; माहिती आधीच अस्तित्वात; प्राथमिक व दुय्यम स्रोत; पुराव्यांची पडताळणी; संकलन व विश्लेषण एकत्र.

परीक्षेसाठी टीप

तीन पद्धतींचा तुलनात्मक तक्ता आणि प्रायोगिक-नियंत्रित गटाचे उदाहरण नीट समजून घ्या – चल ओळखण्याचा प्रसंगाधारित प्रश्न येण्याची शक्यता जास्त.

थोडक्यात सारांश

समाज बदलतो तसे शिक्षणही बदलते; शिक्षण प्रक्रियेतील या बदलांना शिक्षणातील नवप्रवाह म्हणतात. अकरावीत ई-अध्ययनाचा अभ्यास केल्यानंतर या प्रकरणात सर्वसमावेशक शिक्षण, मुक्त शिक्षण, संमिश्र अध्ययन, ज्ञानरचनावाद आणि कौशल्याधारित शिक्षण या पाच नवप्रवाहांची संकल्पना, वैशिष्ट्ये, फायदे व मर्यादा दिल्या आहेत.

महत्त्वाचे मुद्दे

• सर्वसमावेशक शिक्षण : वेगवेगळ्या क्षमतांच्या सर्व विद्यार्थ्यांना एकाच शाळेत, एकाच वर्गात शिक्षण. विशेष गरजा असलेल्या विद्यार्थ्यांना 'दिव्यांग' म्हणतात (अंध, कर्णबधिर, अस्थिव्यंग, अध्ययन अक्षम इ.).
• युनेस्को : सर्व अध्ययनार्थींच्या विविध गरजांना प्रतिसाद देऊन सहभाग वाढवणारी व वगळले जाणे कमी करणारी प्रक्रिया म्हणजे सर्वसमावेशक शिक्षण.
• वैशिष्ट्ये : दिव्यांग विद्यार्थी इतरांबरोबर शिकतात; अपंगत्वामुळे कोणतीही शाळा प्रवेश नाकारू शकत नाही; विशेष प्रशिक्षित शिक्षक व साधने; रॅम्प, व्हीलचेअर यांसारख्या भौतिक सुविधा; गरजेनुसार जादा तासिका; संयुक्त उपक्रम; पालक व समाजासाठी जागृती; परस्पर आदर; तीव्र अपंगत्व असणाऱ्यांसाठी विशेष शाळा.
• दिव्यांगांसाठी शासकीय योजना : शिष्यवृत्ती (पूर्व-प्राथमिक व मॅट्रिकोत्तर), कल्याण योजना, शासकीय संस्थांत प्रशिक्षण, स्वयंसेवी संस्थांच्या अनुदानित विशेष शाळा, स्वयंरोजगारासाठी अर्थसाहाय्य, कृत्रिम अवयव व साधने, दिव्यांग कल्याण राज्य पुरस्कार, मतिमंद मुलांसाठी बालवाडी.
• फायदे : सामाजीकरण वेगाने होते; सर्व मुले सहकार्य व परस्पर आदर शिकतात. मर्यादा : थट्टा झाल्यास दिव्यांगांच्या मानसिक आरोग्यास धोका; शिक्षकाने गरजा न समजल्यास सर्वांचे नुकसान.
• मुक्त शिक्षण : औपचारिक शिक्षणातील प्रवेश, उपस्थिती, वेळापत्रक, परीक्षा यांच्या कठोर नियमांतून मुक्तता. भारतात राष्ट्रीय मुक्त विद्यालय संस्था; महाराष्ट्रात महाराष्ट्र राज्य मुक्त विद्यालय मंडळ.
• मुक्त शिक्षणाची कार्ये : अभ्यासक्रम विकसन (शालेय व व्यावसायिक), जिल्हानिहाय अभ्यासकेंद्रे, मुद्रित व दृक्-श्राव्य साहित्य, प्रवेश (इयत्ता 5, 8, 10 व 12 स्तर) आणि मूल्यमापन.
• वैशिष्ट्ये : अनौपचारिक शिक्षणाचा प्रवाह; दूरस्थ पद्धत व ठरावीक दिवशी संपर्क सत्रे; प्रवेशासाठी मागील गुण नव्हे तर वयाचा निकष; स्वयंअध्ययनावर भर.
• संमिश्र अध्ययन (केंब्रिज शब्दकोश) : पारंपरिक वर्गातील अध्यापन आणि संगणक व आंतरजालावर आधारित अध्यापन यांचा मिलाफ. उदा., ज्वालामुखीचा ऑनलाइन व्हिडिओ पाहणे आणि पाठ्यपुस्तकातील पाठ वाचणे.
• संमिश्र अध्ययनाचे फायदे : अध्ययन केंद्रस्थानी; साहित्य निवडीची संधी; तंत्रज्ञान व मानवी संवाद दोन्ही; प्रत्यक्ष व आभासी वर्ग; विविधता. मर्यादा : ऑनलाइन साधनांच्या वापराचे औपचारिक प्रशिक्षण नाही; ऑनलाइन साधने उपलब्ध नसल्यास केवळ ऑफलाइनवर अवलंबून.
• ज्ञानरचनावाद (जॉन्सन) : ज्ञाता मानसिक क्रियांद्वारे स्वतः ज्ञानाची रचना करतो. विद्यार्थी पूर्वानुभवाच्या आधारे ज्ञान निर्माण करतो; शिक्षक मार्गदर्शक, सुलभक व सूत्रसंचालक; मूल्यमापन हे ध्येय नसून प्रक्रिया.
• कौशल्याधारित शिक्षण : पारंपरिक शिक्षणाबरोबर विविध व्यवसायांची कौशल्ये देणारे, रोजगार व उद्योजकतेकडे नेणारे शिक्षण (उदा. मोटार दुरुस्ती, पर्यटन). केंद्र शासन कौशल्य विकास व उद्योजकता मंत्रालयामार्फत प्रधानमंत्री कौशल्य विकास योजना (PMKVY) राबवते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• दिव्यांग – अपंगत्व असलेली/विशेष गरजा असलेली व्यक्ती.
• मुक्त शिक्षण – लवचीक, दूरस्थ पद्धतीचे अनौपचारिक शिक्षण.
• संमिश्र अध्ययन – ऑनलाइन व पारंपरिक (ऑफलाइन) अध्ययनाचा मिलाफ.
• ज्ञानरचनावाद – अध्ययनार्थी स्वतः ज्ञानाची रचना करतो अशी अध्ययन उपपत्ती.
• कौशल्याधारित शिक्षण – रोजगाराभिमुख प्रत्यक्ष कौशल्ये देणारे शिक्षण.

महत्त्वाची माहिती

ज्ञानरचनावादात शिक्षकाची भूमिका : योग्य प्रेरणा व दिशा; स्वयंअध्ययन व स्वतंत्र अध्ययनाला प्रोत्साहन; विद्यार्थ्यांनी तयार केलेल्या संकल्पना स्वीकारणे; सर्जनशील विचारांना चालना; नवीन तंत्रज्ञानाचा वापर.

ज्ञानरचनावादात विद्यार्थ्याची भूमिका : जिज्ञासू व चर्चाशील; समस्या समजून स्पष्ट मांडणी; प्रयोग करणे; स्वतःचे मत स्पष्ट मांडणे; ज्ञानाची पडताळणी; नवीन विचार स्वीकारणे.

कौशल्याधारित शिक्षणाचे फायदे : उद्योजकता; कौशल्यावर आधारित नोकरी-व्यवसाय; कुशल मनुष्यबळाचा राष्ट्रीय साठा; रोजगारक्षमता; उद्योगांची भरभराट; जागतिकीकरणाच्या संधींचा लाभ; दिव्यांग विद्यार्थी स्वावलंबी; श्रमप्रतिष्ठा.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. 'दिव्यांग' कोणाला म्हणतात?

अंधत्व, कर्णबधिरता, शारीरिक किंवा अध्ययन अक्षमता यांसारख्या विशेष गरजा असलेल्या विद्यार्थ्यांना.

Q2. महाराष्ट्रात मुक्त शिक्षण कोणत्या संस्थेमार्फत दिले जाते?

महाराष्ट्र राज्य मुक्त विद्यालय मंडळ (राष्ट्रीय स्तरावर राष्ट्रीय मुक्त विद्यालय संस्था).

Q3. सर्वसमावेशक शिक्षणाची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.

दिव्यांग व इतर विद्यार्थी एकत्र शिकतात; प्रवेश नाकारता येत नाही; विशेष शिक्षक व साधने; रॅम्पसारख्या सुविधा; जादा तासिका; संयुक्त उपक्रम; जागृती कार्यक्रम; परस्पर आदर.

Q4. संमिश्र अध्ययन म्हणजे काय? त्याचे फायदे लिहा.

वर्गातील व ऑनलाइन अध्ययनाचा मिलाफ. फायदे : अध्ययनकेंद्री, साहित्य निवडीची संधी, तंत्रज्ञान व मानवी संवाद, प्रत्यक्ष व आभासी वर्ग, उपलब्ध साधनांचा योग्य वापर, अनुभवांत विविधता.

Q5. ज्ञानरचनावादात शिक्षक व विद्यार्थी यांची भूमिका स्पष्ट करा.

शिक्षक : मार्गदर्शक, प्रेरक, साधनसामग्री पुरवणारा, स्वयंअध्ययन व सर्जनशीलतेला प्रोत्साहन, तंत्रज्ञानाचा वापर. विद्यार्थी : जिज्ञासू, चर्चा करणारा, प्रयोग करणारा, मत स्पष्ट मांडणारा, नवीन विचार स्वीकारणारा.

परीक्षेसाठी टीप

प्रत्येक नवप्रवाहाची एक व्याख्या व एक उदाहरण लक्षात ठेवा (उदा. ज्वालामुखी व्हिडिओ + पाठ्यपुस्तक = संमिश्र अध्ययन). कोणत्याही नवप्रवाहावर टीप हमखास विचारली जाते.