इयत्ता १२ वी मराठी युवकभारती – भाग ५ – व्याकरण: व्याकरण : समास MCQ
टायमर क्विझ: प्रत्येक प्रश्नाला १५ सेकंद, शेवटी गुण. किंवा टायमरशिवाय: पर्याय टॅप करा, बरोबर उत्तर हिरवे, चुकीचे लाल.
किंवा खाली स्क्रोल करून टायमरशिवाय सोडवा.
सामासिक शब्द कोणत्या शब्दांपासून तयार झाला हे फोड करून दाखवण्याच्या पद्धतीला काय म्हणतात?
धडा २२: व्याकरण : समास
उत्तर दाखवा
उत्तर: ब. सामासिक शब्दाचा विग्रह
सामासिक शब्दाची फोड करून दाखवण्याच्या पद्धतीला ‘विग्रह’ म्हणतात; उदा., घरोघर - प्रत्येक घरी.समासाचे चार मुख्य प्रकार कोणत्या आधारावर पडतात?
धडा २२: व्याकरण : समास
उत्तर दाखवा
उत्तर: अ. दोन पदांपैकी कोणत्या पदाला प्राधान्य आहे यावर
पहिले पद, दुसरे पद, दोन्ही पदे की तिसरेच पद प्रधान - या पद-प्राधान्यावरून समासाचे चार प्रकार पडतात.ज्या समासात पहिले पद प्रधान असून ते बहुधा अव्यय असते आणि सामासिक शब्द वाक्यात क्रियाविशेषणाचे काम करतो, तो समास कोणता?
धडा २२: व्याकरण : समास
उत्तर दाखवा
उत्तर: क. अव्ययीभाव समास
पहिले पद प्रधान व बहुधा अव्यय आणि शब्द क्रियाविशेषणासारखा वापरला जातो, तेव्हा अव्ययीभाव समास होतो.‘पावलोपावली’ या शब्दात अव्यय दिसत नसूनही त्याचा समावेश अव्ययीभाव समासात का होतो?
धडा २२: व्याकरण : समास
उत्तर दाखवा
उत्तर: ड. त्याचा विग्रह ‘प्रत्येक पावलावर’ असा अव्ययासह केला जातो म्हणून
‘पावलोपावली’चा विग्रह अव्ययासह (प्रत्येक पावलावर) होतो, म्हणून तो अव्ययीभाव समास ठरतो.‘राजवाडा’ (राजाचा वाडा) या सामासिक शब्दाचा समास कोणता?
धडा २२: व्याकरण : समास
उत्तर दाखवा
उत्तर: ब. विभक्ती तत्पुरुष समास
विग्रह करताना ‘चा’ हा विभक्तिप्रत्यय घालावा लागतो आणि दुसरे पद (वाडा) प्रधान आहे, म्हणून विभक्ती तत्पुरुष.कर्मधारय समासातील दोन्ही पदे सामान्यतः कोणत्या विभक्तीत असतात?
धडा २२: व्याकरण : समास
उत्तर दाखवा
उत्तर: क. प्रथमा
ज्या समासातील दोन्ही पदे एकाच म्हणजे सामान्यतः प्रथमा विभक्तीत असतात त्याला कर्मधारय समास म्हणतात; उदा., विद्याधन.द्विगू समासाचा सामासिक शब्द नेहमी एकवचनात असतो, याचे कारण कोणते?
धडा २२: व्याकरण : समास
उत्तर दाखवा
उत्तर: अ. त्यावरून एका समुच्चयाचा (समूहाचा) बोध होतो
द्विगू समासात पूर्वपद संख्याविशेषण असून शब्दावरून एका समूहाचा बोध होतो, म्हणून तो एकवचनी असतो.ज्या द्वंद्व समासाचा विग्रह करताना ‘किंवा’, ‘अथवा’, ‘वा’ यांपैकी एक अव्यय वापरावे लागते, तो उपप्रकार कोणता?
धडा २२: व्याकरण : समास
उत्तर दाखवा
उत्तर: ड. वैकल्पिक द्वंद्व
वैकल्पिक द्वंद्वात दोन पदांपैकी एकाचीच अपेक्षा असते; उदा., खरेखोटे - खरे किंवा खोटे.‘अंथरूणपांघरूण’ या शब्दाच्या विग्रहात अंथरण्या-पांघरण्याच्या वस्तूंसोबत इतर वस्तूंचाही समावेश होतो; हा कोणता समास?
धडा २२: व्याकरण : समास
उत्तर दाखवा
उत्तर: ब. समाहार द्वंद्व
समाहार द्वंद्वात मूळ पदांबरोबर त्याच जातीच्या इतर वस्तूंचा समावेश होतो, म्हणून तो एकवचनी असतो.‘नीलकंठ’ (निळा आहे कंठ ज्याचा असा तो - शंकर) हा सामासिक शब्द बहुव्रीही समासाचा आहे, कारण -
धडा २२: व्याकरण : समास
उत्तर दाखवा
उत्तर: क. दोन्ही पदांशिवाय तिसऱ्याच व्यक्तीचा बोध होतो आणि शब्द तिचे विशेषण असतो
बहुव्रीहीत दोन्ही पदे महत्त्वाची नसून तिसऱ्याच पदाचा (येथे शंकराचा) बोध होतो.
सर्व प्रश्न PadhaiNotes ने महाराष्ट्र राज्य मंडळाच्या अधिकृत बालभारती पाठ्यपुस्तकातील या धड्यावरून स्वतःच्या शब्दांत तयार केले आहेत.