निबंधाचे मुद्दे
- प्रस्तावना – सोशल मीडिया जीवनाचा भाग बनला
- सोशल मीडिया म्हणजे काय
- फायदे – संपर्क, माहिती, शिक्षण, व्यवसाय, कलागुणांना व्यासपीठ
- तोटे – वेळेचा अपव्यय, व्यसन, खोट्या बातम्या, सायबर गुन्हे
- आरोग्यावर व नात्यांवर होणारे परिणाम
- विद्यार्थ्यांनी कसा वापर करावा
- समारोप – साधन आपल्या हातात, आपण त्याच्या हातात नको
निबंध
सकाळी डोळे उघडताच अनेक जणांचा हात आधी मोबाइलकडे जातो आणि रात्री झोपण्यापूर्वी शेवटची नजरही मोबाइलवरच असते. संदेश, फोटो, व्हिडिओ आणि 'लाइक' यांच्या या जगाला आपण सोशल मीडिया म्हणतो. आज सोशल मीडिया हा आपल्या दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग बनला आहे.
इंटरनेटच्या साहाय्याने लोकांना एकमेकांशी जोडणारी, विचार, माहिती, छायाचित्रे आणि व्हिडिओ यांची देवाणघेवाण करू देणारी ॲप्स आणि संकेतस्थळे म्हणजे सोशल मीडिया. यामुळे जग खऱ्या अर्थाने एक 'जागतिक खेडे' बनले आहे.
सोशल मीडियाचे फायदे अनेक आहेत. परदेशात राहणाऱ्या नातेवाइकांशी आपण क्षणात बोलू शकतो, त्यांना पाहू शकतो. शाळेतील जुने मित्र पुन्हा भेटतात. एखादी महत्त्वाची माहिती काही मिनिटांत हजारो लोकांपर्यंत पोहोचते. आपत्तीच्या काळात मदत मिळवण्यासाठी याचा मोठा उपयोग होतो. विद्यार्थी शैक्षणिक व्हिडिओ, अभ्यासगट आणि तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाचा लाभ घेऊ शकतात. छोटे व्यावसायिक, शेतकरी आणि कारागीर आपली उत्पादने थेट ग्राहकांपर्यंत पोहोचवतात. गायन, चित्रकला, लेखन यांसारख्या कलागुणांना मोठे व्यासपीठ मिळाले आहे; खेड्यातील एखादा कलाकारही आपली कला जगासमोर मांडू शकतो.
पण नाण्याला दुसरी बाजूही असते. सोशल मीडियाचा अतिवापर हे आज मोठे संकट बनले आहे. 'फक्त पाच मिनिटे' म्हणून सुरू केलेले स्क्रोलिंग तासन्‌तास चालते आणि अभ्यास, खेळ, झोप यांचा वेळ नकळत कमी होतो. अनेकांना याचे व्यसनच लागते. खोट्या बातम्या आणि अफवा क्षणात पसरतात आणि समाजात गैरसमज निर्माण करतात. बनावट खाती, ऑनलाइन फसवणूक, ट्रोलिंग आणि वैयक्तिक माहितीचा गैरवापर यांसारखे सायबर गुन्हे वाढत आहेत.
याचा परिणाम आरोग्यावर आणि नात्यांवरही होतो. सतत स्क्रीनकडे पाहिल्याने डोळ्यांवर ताण येतो, झोप अपुरी होते. इतरांचे चमकदार फोटो पाहून स्वतःची तुलना करण्याची सवय लागते आणि मनात न्यूनगंड निर्माण होतो. एकाच घरात बसलेली माणसे आपापल्या मोबाइलमध्ये हरवलेली दिसतात; प्रत्यक्ष संवाद कमी होतो. आभासी मित्र वाढतात, पण जवळचे नाते दुरावते.
म्हणूनच सोशल मीडियाचा वापर विवेकाने करणे गरजेचे आहे. विद्यार्थ्यांनी दिवसातील ठरावीक वेळच त्यासाठी द्यावी. अभ्यास करताना आणि झोपण्यापूर्वी मोबाइल दूर ठेवावा. कोणतीही बातमी पुढे पाठवण्यापूर्वी तिची सत्यता तपासावी. आपली वैयक्तिक माहिती, पत्ता, फोटो अनोळखी लोकांना देऊ नयेत. चांगली, उपयुक्त आणि सकारात्मक माहितीच शेअर करावी.
सोशल मीडिया हे एक प्रभावी साधन आहे; ते चांगले की वाईट हे आपल्या वापरावर अवलंबून आहे. आगीचा उपयोग स्वयंपाकासाठीही होतो आणि घर जाळण्यासाठीही. आपण सोशल मीडियाचे मालक बनायचे, त्याचे गुलाम नाही, हा निर्धार प्रत्येकाने केला पाहिजे.
१० ओळींचा निबंध
- फेसबुक, व्हॉट्सॲप, इन्स्टाग्राम ही सोशल मीडियाची उदाहरणे आहेत.
- सोशल मीडियामुळे दूरचे लोक जवळ आले आहेत.
- माहिती काही क्षणांत सर्वत्र पोहोचते.
- विद्यार्थी सोशल मीडियावरून नवीन गोष्टी शिकू शकतात.
- छोट्या व्यावसायिकांना ग्राहक मिळवणे सोपे झाले आहे.
- पण अतिवापरामुळे वेळ वाया जातो.
- खोट्या बातम्या आणि अफवा वेगाने पसरतात.
- जास्त वेळ मोबाइल पाहिल्याने डोळे आणि झोप यांवर परिणाम होतो.
- कोणतीही बातमी पुढे पाठवण्यापूर्वी तिची खात्री करावी.
- सोशल मीडियाचा वापर मर्यादित आणि शहाणपणाने करावा.
निबंध लिहिताना लक्षात ठेवा
- "फायदे व तोटे" निबंधात दोन्ही बाजूंना साधारण सारखी जागा द्या आणि शेवटी स्वतःचा समतोल निष्कर्ष लिहा.
- "जागतिक खेडे", "आभासी जग", "विवेकी वापर", "डिजिटल शिस्त" असे शब्दप्रयोग वापरा.
- विद्यार्थी म्हणून तुम्ही स्वतः काय करू शकता (वेळेचे बंधन, बातमीची खात्री) हे लिहिल्यास निबंध प्रभावी होतो.
- स्वतःचे वाक्य वापरा, उदा. "स्क्रीनवरचे लाइक मोजण्यापेक्षा समोरच्या माणसाचे हसू मोजा."