संतकाव्यानंतर साधारण सतराव्या-अठराव्या शतकात संस्कृतचे जाणकार कवींनी लिहिलेल्या काव्याला पंडिती काव्य म्हणतात. पुराणे, रामायण-महाभारतातील कथांवर आधारित आख्यानक काव्य, संस्कृत अक्षरगणवृत्ते, अलंकार आणि शब्दचमत्कार ही त्याची वैशिष्ट्ये आहेत. वामन पंडित, रघुनाथ पंडित, श्रीधर, मुक्तेश्वर आणि मोरोपंत हे प्रमुख पंडित कवी मानले जातात.
महत्त्वाचे मुद्दे
पंडित कवी बहुधा संस्कृत विद्वान होते; त्यांनी संस्कृत काव्यशास्त्राचे नियम मराठीत आणले.
विषय: रामायण, महाभारत, भागवत व पुराणांतील कथा; भक्तीबरोबर कथाकथन आणि काव्यसौंदर्य यांवर भर.
छंद: संतांच्या ओवी-अभंगाऐवजी श्लोक, आर्या आणि संस्कृत अक्षरगणवृत्ते (उदा. भुजंगप्रयात, वसंततिलका).
मुक्तेश्वर – संत एकनाथांचे नातू; महाभारतावर आधारित काव्यरचना; ओवी छंदात रसाळ कथाकथन.
रघुनाथ पंडित – 'नलदमयंती स्वयंवराख्यान'; मधुर, शृंगारिक आख्यान.
श्रीधर – 'हरिविजय', 'रामविजय', 'पांडवप्रताप' – ओवीबद्ध, सोप्या भाषेतील कथाग्रंथ; सामान्य वाचकांत अतिशय लोकप्रिय.
मोरोपंत (मयूरपंडित) – अठरावे शतक, बारामती; 'आर्याभारत' (आर्या छंदातील महाभारत); अनेक रामायणे रचल्याचे मानले जाते; 'केकावली' हे त्यांचे प्रसिद्ध स्तोत्रकाव्य.
प्रसिद्ध आर्या: "सुश्लोक वामनाचा, अभंगवाणी प्रसिद्ध तुकयाची, ओवी ज्ञानेश्वराची, किंवा आर्या मयूरपंताची" – प्रत्येक कवीचा खास छंद यात दिसतो.
मर्यादा: संस्कृतप्रचुर, कठीण भाषा; शब्दचमत्काराचा अतिरेक; सामान्य माणसापासून काहीसे दूर.
महत्त्वाच्या संज्ञा
पंडिती काव्य – संस्कृतज्ञ कवींचे, काव्यशास्त्रनिष्ठ मराठी काव्य.
आख्यान – पौराणिक कथा काव्यरूपात सांगणे.
आर्या – मात्रावृत्ताचा एक प्रकार; मोरोपंतांचा आवडता छंद.
श्लोक – संस्कृत वृत्तात बांधलेली चार चरणांची रचना.
यमक – एकाच अक्षरसमूहाची ठरावीक जागी पुनरावृत्ती होणारा शब्दालंकार.
स्तोत्र – देवतेची स्तुती करणारे काव्य.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
मुक्तेश्वर – एकनाथांचे नातू; महाभारतावरील काव्य.
वामन पंडित – यथार्थदीपिका; यमकप्रधान श्लोक.
रघुनाथ पंडित – नलदमयंती स्वयंवराख्यान.
श्रीधर – हरिविजय, रामविजय, पांडवप्रताप.
मोरोपंत – आर्याभारत, केकावली; आर्या छंद.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. पंडिती काव्य म्हणजे काय?
संस्कृत भाषा व काव्यशास्त्राचे ज्ञान असलेल्या कवींनी पौराणिक कथांवर, संस्कृत वृत्ते आणि अलंकार वापरून रचलेले मराठी काव्य म्हणजे पंडिती काव्य. ते मुख्यतः सतराव्या-अठराव्या शतकात बहरले.
Q2. मोरोपंतांच्या काव्याची दोन वैशिष्ट्ये लिहा.
मोरोपंतांनी आर्या छंदावर प्रभुत्व मिळवले ('आर्याभारत'). त्यांच्या काव्यात शब्दचमत्कार, संस्कृतप्रचुर भाषा आणि पौराणिक कथांचे सविस्तर वर्णन आढळते.
Q3. पंडिती काव्याची वैशिष्ट्ये सविस्तर लिहा.
पौराणिक विषय: रामायण, महाभारत, भागवत.
आख्यानक (कथात्मक) रचना.
संस्कृत वृत्तांचा व आर्येचा वापर.
अलंकार, यमक, श्लेष यांचा भरपूर वापर.
संस्कृतप्रचुर भाषा.
भक्तीबरोबर रंजन आणि पांडित्यप्रदर्शन.
सुशिक्षित वाचक हा मुख्य श्रोतृवर्ग.
Q4. संतकाव्य आणि पंडिती काव्य यांची तुलना करा.
संतकाव्य: ओवी-अभंग; पंडिती: श्लोक-आर्या-वृत्ते.
संतकाव्य: लोकभाषा; पंडिती: संस्कृतप्रचुर भाषा.
संतकाव्य: भक्ती व समाजप्रबोधन; पंडिती: कथा, रंजन व काव्यसौंदर्य.
शाहीर म्हणजे लोकांसमोर गाऊन काव्य सादर करणारा लोककवी. शिवकाळापासून पेशवाईपर्यंत आणि पुढे स्वातंत्र्य-संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीपर्यंत शाहिरी वाङ्मय बहरले. त्याचे दोन प्रमुख प्रकार म्हणजे पोवाडा (वीररसप्रधान, ऐतिहासिक) आणि लावणी (शृंगाररसप्रधान, मनोरंजक). डफ, तुणतुणे, ढोलकी या वाद्यांसह ते सादर होते.
महत्त्वाचे मुद्दे
पोवाडा – पराक्रम, युद्ध, शूर व्यक्तींचे गुणगान करणारे कथात्मक गीत; मुख्य रस वीर.
उपलब्ध सर्वात जुना पोवाडा म्हणून अज्ञानदास यांचा "अफझलखान वधाचा पोवाडा" मानला जातो.
तुळशीदास शाहिरांचा तानाजी मालुसरे यांच्या सिंहगड पराक्रमावरील पोवाडा प्रसिद्ध आहे.
पोवाड्याची रचना: सुरुवातीला देवता/गुरू वंदन, मग कथा, मधे मधे "जी जी जी" असा साथीदारांचा ठेका, शेवटी शाहिराचे नाव.
लावणी – प्रेम, सौंदर्य, विरह, विनोद यांचे गीत; मुख्य रस शृंगार; पेशवाईत भरभराट.
पेशवेकालीन प्रमुख शाहीर: राम जोशी, अनंत फंदी, होनाजी बाळा, प्रभाकर, सगनभाऊ, परशराम.
होनाजी बाळा यांची भूपाळी "घनश्याम सुंदरा श्रीधरा, अरुणोदय झाला" आजही लोकप्रिय आहे.
अनंत फंदी यांनी लावणीबरोबर उपदेशपर 'फटके' लिहिले.
आधुनिक काळ: अण्णाभाऊ साठे, शाहीर अमर शेख, शाहीर साबळे यांनी संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ व सामाजिक प्रश्नांसाठी पोवाडे-लोकगीते गायली.
शाहिरी वाङ्मय मौखिक परंपरेतून टिकले; त्यामुळे अनेक रचनांचे पाठभेद आढळतात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
शाहीर – पोवाडा-लावणी गाणारा लोककवी.
पोवाडा – वीरगीत; 'पवाडा' म्हणजे स्तुती/पराक्रमाचे वर्णन.
लावणी – शृंगारप्रधान लोकगीत.
फड – तमाशा मंडळ किंवा सादरीकरणाची जागा.
फटका – उपदेशपर, उपरोधिक शाहिरी रचना.
तुणतुणे, डफ, ढोलकी – शाहिरी वाद्ये.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
अज्ञानदास – अफझलखान वधाचा पोवाडा.
तुळशीदास – सिंहगडचा पोवाडा.
राम जोशी, अनंत फंदी, होनाजी बाळा, प्रभाकर, सगनभाऊ – पेशवेकालीन शाहीर.
अण्णाभाऊ साठे, अमर शेख, शाहीर साबळे – आधुनिक शाहीर.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. पोवाडा म्हणजे काय?
शूर व्यक्तींचा पराक्रम, युद्धप्रसंग किंवा ऐतिहासिक घटना वीररसात गाऊन सांगणारे कथात्मक लोकगीत म्हणजे पोवाडा. तो डफ-तुणतुण्याच्या साथीने शाहीर सादर करतो.
Q2. लावणीचे दोन प्रकार सांगा.
फडाची लावणी – तमाशाच्या फडावर नृत्य-अभिनयासह सादर होते. बैठकीची लावणी – बसून, गायन व भावप्रदर्शनावर भर देऊन सादर होते.
Q3. पोवाड्याची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
वीररसप्रधान, ऐतिहासिक विषय.
कथात्मक व नाट्यपूर्ण मांडणी.
स्फूर्तिदायक, जोरकस भाषा.
साथीदारांचा "जी जी जी" ठेका.
डफ, तुणतुणे यांची साथ.
शेवटी शाहिराची नाममुद्रा.
लोकांमध्ये इतिहास व स्वाभिमान जागवणे.
Q4. पेशवेकालीन शाहिरी वाङ्मयाचा आढावा घ्या.
लावणीचा सुवर्णकाळ.
राम जोशी – विद्वान व रसिक शाहीर.
अनंत फंदी – लावणी व उपदेशपर फटके.
होनाजी बाळा – भूपाळी, लावणी.
प्रभाकर – पोवाडे व लावण्या.
सगनभाऊ, परशराम – लोकप्रिय शाहीर.
दरबारी व लोकरंजनाचे स्वरूप.
Q5. आधुनिक काळातील शाहिरी परंपरेचे योगदान लिहा.
स्वातंत्र्य व संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत जनजागृती.
अण्णाभाऊ साठे – कामगार, शोषितांचे प्रश्न.
अमर शेख – चळवळीचे स्फूर्तिगीत.
शाहीर साबळे – लोककला मंचावर आणली.
सामाजिक प्रश्न, अंधश्रद्धा निर्मूलन, साक्षरता यांसाठी पोवाडा.
लोककलेचे जतन.
परीक्षेसाठी टीप
पोवाडा = वीररस, लावणी = शृंगाररस ही तुलना प्रत्येक उत्तरात स्पष्ट करा आणि प्रत्येक प्रकारासाठी किमान दोन शाहिरांची नावे द्या.
बखर म्हणजे ऐतिहासिक घटना, राजे, लढाया आणि घराण्यांची माहिती सांगणारे जुने मराठी गद्य लेखन. सतराव्या शतकाच्या अखेरीपासून एकोणिसाव्या शतकापर्यंत अनेक बखरी लिहिल्या गेल्या. कृष्णाजी अनंत सभासद यांची सभासद बखर ही शिवचरित्रावरील सर्वात जुनी बखर मानली जाते. बखरी इतिहासाचे साधन आणि मराठी गद्याचा महत्त्वाचा टप्पा दोन्ही आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
'बखर' हा शब्द अरबी 'खबर' (बातमी, हकिकत) या शब्दावरून आला, असे मानले जाते.
बखरी मुख्यतः गद्यात असतात; मधूनमधून पद्य, पत्रे किंवा संवाद येतात.
सभासद बखर – छत्रपती राजाराम महाराजांच्या आज्ञेवरून जिंजी येथे कृष्णाजी अनंत सभासद यांनी (इ.स. 1697 च्या सुमारास) लिहिली; शिवाजी महाराजांचे चरित्र.
एकोणिसाव्या शतकात इंग्रजी राजवट, छापखाना आणि इंग्रजी शिक्षण यांमुळे मराठीत आधुनिक गद्याचा उदय झाला. वृत्तपत्रे आणि मासिके सुरू झाली, निबंध, कादंबरी आणि भाषांतरे लिहिली गेली. बाळशास्त्री जांभेकर, लोकहितवादी, विष्णुशास्त्री चिपळूणकर, आगरकर, टिळक यांनी गद्याचा उपयोग समाजसुधारणा आणि राष्ट्रजागृतीसाठी केला. म्हणूनच हा काळ मराठी गद्याचा प्रबोधनकाळ मानला जातो.
महत्त्वाचे मुद्दे
1818 नंतर पेशवाई संपून इंग्रजी सत्ता आली; मिशनरी, शाळा आणि छापखाने सुरू झाले.
श्रीरामपूर (सेरामपूर) येथे विल्यम केरी यांनी मराठी व्याकरण आणि बायबलचे भाषांतर छापले – मराठी छपाईची सुरुवात.
दर्पण (6 जानेवारी 1832) – बाळशास्त्री जांभेकरांनी सुरू केलेले पहिले मराठी वृत्तपत्र; म्हणून 6 जानेवारी हा मराठी पत्रकार दिन.
जांभेकरांनी दिग्दर्शन (1840) हे मासिकही सुरू केले.
विष्णुशास्त्री चिपळूणकर – निबंधमाला (1874 पासून); 'मराठी गद्याचे शिवाजी' असे त्यांना गौरवाने म्हटले जाते; भाषेचा अभिमान आणि राष्ट्रवाद.
लोकमान्य टिळक – 'केसरी' (मराठी) व 'मराठा' (इंग्रजी) ही पत्रे 1881 मध्ये सुरू; जहाल राष्ट्रवादी लेखन.
गोपाळ गणेश आगरकर – 'सुधारक' (1888); बुद्धिवादी, स्त्रीशिक्षण व समाजसुधारणेचा आग्रह.
बाबा पद्मनजी यांची यमुनापर्यटन (1857) ही पहिली मराठी कादंबरी मानली जाते.
संस्कृत व इंग्रजी ग्रंथांची भाषांतरे, शब्दकोश (मोल्सवर्थ यांचा मराठी-इंग्रजी कोश) आणि पाठ्यपुस्तके तयार झाली.
या गद्याची वैशिष्ट्ये: तर्कशुद्ध मांडणी, सुधारणावादी विचार, वादविवाद, आणि लोकशिक्षणाची तळमळ.
महत्त्वाच्या संज्ञा
नियतकालिक – ठराविक कालावधीने प्रसिद्ध होणारे पत्र (दैनिक, साप्ताहिक, मासिक).
प्रबोधन – समाजाला जागृत करणारी विचारचळवळ.
शतपत्रे – लोकहितवादींची शंभर पत्रांची लेखमाला.
निबंधमाला – चिपळूणकरांचे निबंध प्रसिद्ध करणारे मासिक.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
6 जानेवारी 1832 – दर्पण; मराठी पत्रकार दिन.
1848–50 – शतपत्रे (लोकहितवादी).
1857 – यमुनापर्यटन (बाबा पद्मनजी).
1874 – निबंधमाला (चिपळूणकर).
1881 – केसरी व मराठा (टिळक, आगरकर व सहकारी).
1888 – सुधारक (आगरकर).
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. पहिले मराठी वृत्तपत्र कोणते? ते कोणी सुरू केले?
'दर्पण' हे पहिले मराठी वृत्तपत्र 6 जानेवारी 1832 रोजी बाळशास्त्री जांभेकर यांनी मुंबईत सुरू केले. त्यात मराठी आणि इंग्रजी असे दोन्ही मजकूर असत.
Q2. लोकहितवादींच्या शतपत्रांचे महत्त्व सांगा.
शतपत्रांतून लोकहितवादींनी अंधश्रद्धा, जातिभेद, बालविवाह, स्त्रियांची दुर्दशा यांवर परखड टीका केली आणि आधुनिक विचारांचा प्रसार केला. सुधारणावादी गद्याचा तो प्रारंभ मानला जातो.
Q3. एकोणिसाव्या शतकातील मराठी गद्याच्या उदयाची कारणे लिहा.
इंग्रजी सत्ता व पाश्चात्त्य शिक्षण.
छापखान्यांची सोय.
मिशनरी कार्य व भाषांतरे.
समाजसुधारणेची गरज.
वृत्तपत्रे व मासिकांचा उदय.
राष्ट्रवादी जाणीव.
Q4. चिपळूणकर, टिळक आणि आगरकर यांच्या गद्यलेखनाचे वैशिष्ट्य स्पष्ट करा.
चिपळूणकर – निबंधमाला, भाषाभिमान, ओजस्वी शैली.
टिळक – केसरी, राजकीय जागृती, जहाल भाषा.
आगरकर – सुधारक, बुद्धिवाद, सामाजिक सुधारणा प्रथम.
'राजकीय की सामाजिक सुधारणा आधी' हा वाद.
तिघांनी मराठी गद्याला वैचारिक धार दिली.
Q5. मराठी साहित्यातील वृत्तपत्रांचे योगदान स्पष्ट करा.
लोकशिक्षण व जनजागृती.
निबंध, लेखमाला यांसारख्या गद्यप्रकारांचा विकास.
नवीन लेखकांना व्यासपीठ.
भाषेचे प्रमाणीकरण.
स्वातंत्र्यलढ्याला बळ.
परीक्षेसाठी टीप
या घटकात सन आणि व्यक्ती यांचा क्रम महत्त्वाचा: दर्पण 1832 → शतपत्रे 1848 → यमुनापर्यटन 1857 → निबंधमाला 1874 → केसरी 1881 → सुधारक 1888. हा क्रम उत्तरात दिल्यास विकास स्पष्ट दिसतो.
महात्मा जोतीराव फुले (1827–1890) हे आधुनिक महाराष्ट्रातील सामाजिक क्रांतीचे प्रणेते होते. त्यांनी 1873 मध्ये सत्यशोधक समाज स्थापन करून जातिभेद, ब्राह्मणी वर्चस्व, अंधश्रद्धा आणि स्त्रीदास्य यांवर प्रहार केला. फुले आणि त्यांच्या अनुयायांनी लिहिलेले साहित्य म्हणजे सत्यशोधकी वाङ्मय. हे साहित्य शूद्र-अतिशूद्र, शेतकरी आणि स्त्रिया यांच्या दृष्टीतून लिहिलेले असल्याने ते पुढील दलित व ग्रामीण साहित्याचे प्रेरणास्थान ठरले.
महत्त्वाचे मुद्दे
फुले यांनी पत्नी सावित्रीबाई फुले यांच्यासह 1848 मध्ये पुण्यात मुलींची शाळा सुरू केली.
सत्यशोधक समाज – 24 सप्टेंबर 1873; पुरोहितांशिवाय विवाह, समता आणि विवेकावर आधारित धर्म.
तृतीय रत्न (1855) – नाटक; शिक्षणाचे महत्त्व आणि पुरोहितांच्या शोषणावर टीका.
छत्रपती शिवाजीराजे भोसले यांचा पोवाडा (1869) – शिवाजी महाराजांना कुळवाडीभूषण म्हणून मांडले.
शेतकऱ्याचा असूड (1883) – शेतकऱ्यांचे शोषण, सावकारी, सरकारी धोरणे यांचे परखड चित्रण.
सार्वजनिक सत्यधर्म – त्यांच्या मृत्यूनंतर प्रसिद्ध झालेला वैचारिक ग्रंथ.
अखंड – फुले यांनी वापरलेला अभंगसदृश काव्यप्रकार; थेट, प्रश्न विचारणारी भाषा.
सावित्रीबाई फुले – काव्यफुले (1854) आणि बावनकशी सुबोधरत्नाकर हे काव्यसंग्रह; आधुनिक मराठीतील आद्य स्त्री कवयित्रींपैकी एक.
अनुयायी: कृष्णराव भालेकर (दीनबंधु पत्र, 1877), मुकुंदराव पाटील (दीनमित्र) इत्यादी; सत्यशोधकी जलसे (लोकनाट्य) यांतून ग्रामीण भागात प्रचार.
शैली: रोखठोक, ग्रामीण बोलीचा वापर, संवाद आणि प्रश्नोत्तरे, उपहास.
महत्त्वाच्या संज्ञा
सत्यशोधक – सत्याचा शोध घेणारा; फुले यांच्या समाजाचे सदस्य.
शूद्रातिशूद्र – फुले यांनी शोषित जातिसमूहांसाठी वापरलेला शब्द.
अखंड – फुले यांचा उपदेशपर काव्यप्रकार.
जलसा – सत्यशोधकी विचार पसरवणारे लोकनाट्य.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
1827 – जन्म; 1890 – मृत्यू (पुणे).
1848 – मुलींची पहिली शाळा (भिडेवाडा, पुणे).
24 सप्टेंबर 1873 – सत्यशोधक समाजाची स्थापना.
1873 – गुलामगिरी; 1883 – शेतकऱ्याचा असूड.
1888 – 'महात्मा' ही पदवी (मुंबईतील सत्कारात).
सावित्रीबाई फुले (1831–1897) – काव्यफुले (1854).
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. 'गुलामगिरी' या ग्रंथाचा विषय सांगा.
'गुलामगिरी' (1873) मध्ये फुले यांनी जातिव्यवस्थेमुळे शूद्रातिशूद्रांवर लादलेल्या सामाजिक व धार्मिक गुलामगिरीची चिकित्सा केली. हा ग्रंथ त्यांनी अमेरिकेतील गुलामगिरीविरुद्ध लढणाऱ्या लोकांना अर्पण केला.
Q2. सत्यशोधक समाजाची स्थापना केव्हा व कशासाठी झाली?
24 सप्टेंबर 1873 रोजी फुले यांनी सत्यशोधक समाज स्थापन केला. पुरोहितशाहीतून मुक्ती, जातिभेदाचा विरोध, समता आणि शिक्षण हा त्याचा उद्देश होता.
Q3. महात्मा फुले यांच्या साहित्याची वैशिष्ट्ये लिहा.
शोषितांच्या दृष्टिकोनातून लेखन.
जातिभेद, अंधश्रद्धा, पुरोहितशाहीवर टीका.
शेतकरी प्रश्नाची मांडणी.
स्त्रीशिक्षण व स्त्रीमुक्ती.
रोखठोक, बोलीयुक्त भाषा; संवादशैली.
नाटक, पोवाडा, अखंड, गद्यग्रंथ – विविध प्रकार.
Q4. 'शेतकऱ्याचा असूड' मधील शेतकरीजीवनाचे चित्रण स्पष्ट करा.
सावकार, अधिकारी व पुरोहितांकडून शोषण.
कर्जबाजारीपणा, दारिद्र्य.
शिक्षणाचा अभाव.
सरकारी धोरणांवर टीका.
उपाय: शिक्षण, शेती सुधारणा, संघटन.
आजही प्रासंगिक.
Q5. सत्यशोधकी वाङ्मयाचा पुढील मराठी साहित्यावरील प्रभाव स्पष्ट करा.
केशवसुत (कृष्णाजी केशव दामले, 1866–1905) यांना आधुनिक मराठी कवितेचे जनक म्हणतात. त्यांनी देव-पुराणांऐवजी माणूस, समाज, निसर्ग आणि व्यक्तीच्या भावना हे कवितेचे विषय बनवले. 'तुतारी', 'नवा शिपाई', 'झपूर्झा' यांसारख्या कवितांनी नवा विचार मांडला. त्यांच्यानंतर बालकवी, रविकिरण मंडळ, कुसुमाग्रज, मर्ढेकर इत्यादींनी मराठी कविता पुढे नेली.
महत्त्वाचे मुद्दे
जन्म मालगुंड (रत्नागिरी जिल्हा); 'केशवसुत' म्हणजे 'केशवाचा पुत्र' – हे टोपणनाव.
इंग्रजी शिक्षण आणि इंग्रजी स्वच्छंदतावादी (रोमँटिक) कवितेचा प्रभाव.
"एक तुतारी द्या मज आणुनि" ('तुतारी') – जुन्या रूढी मोडून नवे घडवण्याचे आवाहन.
'नवा शिपाई' – जात, धर्म, देश यांच्या पलीकडचा व्यापक माणूस म्हणून स्वतःची ओळख.
'झपूर्झा' – गूढ, अद्भुत अनुभवाची कविता.
'सतारीचे बोल', 'आम्ही कोण?', 'हरपले श्रेय' इत्यादी कविताही प्रसिद्ध.
मराठीत सुनीत (Sonnet) हा प्रकार आणणारे कवी म्हणून केशवसुत ओळखले जातात.
वैशिष्ट्ये: व्यक्तिवाद, सामाजिक समतेचा आग्रह, निसर्गप्रेम, गूढता, स्वातंत्र्याची आस.
पुढे विंदा करंदीकर, शांता शेळके, नारायण सुर्वे (कामगार जीवन), ना. धों. महानोर (ग्रामीण निसर्ग) अशी विविधता.
महत्त्वाच्या संज्ञा
आधुनिकता – परंपरेऐवजी व्यक्ती, बुद्धिवाद व नवे सामाजिक भान.
स्वच्छंदतावाद – भावना, कल्पना, निसर्ग आणि व्यक्तिस्वातंत्र्य यांना महत्त्व देणारी काव्यप्रवृत्ती.
सुनीत – चौदा ओळींचा काव्यप्रकार.
नवकविता – मर्ढेकरांपासून सुरू झालेली प्रयोगशील, प्रतिमाप्रधान कविता.
मुक्तछंद – ठरावीक वृत्त नसलेली कविता.
प्रतिमा – शब्दांतून उभे राहणारे चित्र.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
केशवसुत (1866–1905) – आधुनिक मराठी कवितेचे जनक.
बालकवी – निसर्गकविता.
रविकिरण मंडळ, 1923 – माधव ज्युलियन, यशवंत.
कुसुमाग्रज – विशाखा (1942), ज्ञानपीठ (1987); 27 फेब्रुवारी – मराठी भाषा गौरव दिन.
मर्ढेकर – काही कविता (1947), नवकविता.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. केशवसुतांना आधुनिक मराठी कवितेचे जनक का म्हणतात?
केशवसुतांनी कवितेचा विषय देव-पुराणांपासून माणूस, समाज व व्यक्तीच्या भावनांकडे वळवला. सामाजिक समता, व्यक्तिस्वातंत्र्य व नवे प्रयोग (सुनीत) यांमुळे मराठी कवितेला आधुनिक रूप मिळाले, म्हणून त्यांना जनक म्हणतात.
Q2. 'तुतारी' कवितेचा संदेश सांगा.
'तुतारी' कवितेत कवी जुन्या, जीर्ण रूढी आणि अन्याय यांविरुद्ध लढण्यासाठी तुतारी मागतो. परिवर्तन, धैर्य आणि नवनिर्मितीचा संदेश ही कविता देते.
केशवसुतोत्तर कविता: बालकवी, गोविंदाग्रज आणि रविकिरण मंडळ
थोडक्यात सारांश
केशवसुतांनी मराठी कवितेला आधुनिक वळण दिल्यानंतर पुढील पिढीतील कवींनी ती अधिक समृद्ध केली. बालकवी यांची निसर्गकविता, गोविंदाग्रज (राम गणेश गडकरी) यांची भावोत्कट प्रेमकविता आणि 1923 मध्ये स्थापन झालेल्या रविकिरण मंडळाने कविता लोकांपर्यंत नेण्याचा केलेला प्रयत्न – हे या काळाचे ठळक टप्पे आहेत. याच काळात भा. रा. तांबे यांची गेय कविताही लोकप्रिय झाली.
महत्त्वाचे मुद्दे
बालकवी – त्र्यंबक बापूजी ठोमरे (1890–1918); मराठीतील श्रेष्ठ निसर्गकवी.
बालकवींच्या प्रसिद्ध कविता: "फुलराणी", "औदुंबर", "श्रावणमासी हर्ष मानसी" – निसर्गाचे सजीव, आनंदी चित्रण; पुढील काळात "खेड्यामधले घर कौलारू" सारख्या कवितांत उदासी व गूढताही.
बालकवींचे वयाच्या 28व्या वर्षी अपघाती निधन झाले.
गोविंदाग्रज – राम गणेश गडकरी (1885–1919); कवी म्हणून 'गोविंदाग्रज', विनोदी लेखक म्हणून 'बाळकराम' आणि नाटककार म्हणून गडकरी.
गोविंदाग्रजांच्या कविता वाग्वैजयंती या संग्रहात; प्रेम, विरह, करुणा, महाराष्ट्रभक्ती ("मंगल देशा, पवित्र देशा, महाराष्ट्र देशा"); "राजहंस माझा निजला" ही करुण कविता प्रसिद्ध.
भा. रा. तांबे (1873–1941) – गेय, संगीतमय कविता; "कळा ज्या लागल्या जीवा", "जन पळभर म्हणतील हाय हाय"; मध्य प्रदेश संस्थानचे राजकवी.
रविकिरण मंडळ – 1923 मध्ये पुणे येथे स्थापन झालेला कवींचा गट.
बालकवींच्या कवितांत निसर्ग केवळ पार्श्वभूमी नसून सजीव, आनंद देणारा सोबती म्हणून येतो. "फुलराणी", "औदुंबर", "श्रावणमासी" या कवितांत निसर्गाचे ताजे, चित्रमय वर्णन आहे; म्हणून त्यांना निसर्गकवी म्हणतात.
Q2. रविकिरण मंडळाचे एक महत्त्वाचे योगदान सांगा.
रविकिरण मंडळाने सार्वजनिक काव्यगायनाची प्रथा सुरू करून कविता सामान्य श्रोत्यांपर्यंत नेली. माधव जूलियन यांनी गझल हा प्रकार मराठीत रुजवला.
Q3. बालकवींच्या कवितेची वैशिष्ट्ये लिहा.
निसर्गाचे सजीव, चित्रमय वर्णन.
बालसुलभ आनंद व कुतूहल.
गेयता, नादमाधुर्य.
उत्तरकाळात उदासी व गूढता.
प्रसिद्ध कविता व त्यांचा आशय.
Q4. गोविंदाग्रजांच्या कवितेचे स्वरूप स्पष्ट करा.
प्रेम व विरहाची उत्कटता.
करुणरस ("राजहंस माझा निजला").
महाराष्ट्रप्रेम ("महाराष्ट्र देशा").
कल्पनाविलास, अलंकारिक भाषा.
वाग्वैजयंती संग्रह.
एकाच व्यक्तीची कवी, नाटककार, विनोदी लेखक ही तीन रूपे.
Q5. रविकिरण मंडळाचे कार्य आणि मर्यादा स्पष्ट करा.
स्थापना, सदस्य.
काव्यगायन, कविता लोकप्रिय करणे.
गझल, छंदशास्त्र, नवे प्रयोग.
प्रेमकविता व सुधारणावाद.
मर्यादा: गोडवा, साचेबद्धपणा, जीवनसंघर्षाचा अभाव.
पुढे नवकवितेची प्रतिक्रिया.
परीक्षेसाठी टीप
टोपणनाव आणि मूळ नाव यांच्या जोड्या (बालकवी – त्र्यंबक ठोमरे, गोविंदाग्रज – राम गणेश गडकरी, माधव जूलियन – माधव पटवर्धन) हा छोट्या प्रश्नांचा आवडता विषय आहे.
दुसऱ्या महायुद्धानंतर शहरीकरण, यंत्रयुग आणि माणसाचे एकाकीपण यांमुळे जुन्या गोड, आदर्शवादी कवितेपेक्षा वेगळी कविता आवश्यक वाटू लागली. बा. सी. मर्ढेकर (1909–1956) यांनी "काही कविता" (1947) या संग्रहातून मराठीत नवकवितेचा प्रारंभ केला. नवकवितेत आधुनिक माणसाचे तुटलेपण, यांत्रिक जीवन, नैतिक गोंधळ आणि नव्या प्रतिमा यांचे दर्शन होते.
महत्त्वाचे मुद्दे
मर्ढेकरांचे कवितासंग्रह: शिशिरागम (सुरुवातीचा, पारंपरिक वळणाचा), काही कविता (1947), आणखी काही कविता (1951).
मुंबईसारख्या महानगरातील गर्दी, गिरण्या, यंत्रे आणि त्यात हरवलेला माणूस हे प्रमुख विषय.
"पिपांत मेले ओल्या उंदिर" ही कविता यंत्रयुगातील माणसाच्या निरर्थक, गुलामी जगण्याचे प्रतीक म्हणून प्रसिद्ध.
नव्या प्रतिमा: यंत्र, गिरणी, उंदीर, धूर – कवितेची भाषा रोजच्या शहरी जीवनातून घेतली.
छंदांचे नवे प्रयोग, विसंगत वाटणारे शब्द एकत्र आणून धक्का देणारी रचना; अर्थाची अनेक पातळी.
पारंपरिक नीती, भावविवशता आणि गोडव्याला नकार; बौद्धिकता आणि आत्मपरीक्षण.
मराठी कादंबरीची सुरुवात एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यात झाली. बाबा पद्मनजी यांची 'यमुनापर्यटन' (1857) ही पहिली मराठी कादंबरी मानली जाते. सुरुवातीच्या अद्भुतरम्य कादंबऱ्यांपासून हरिभाऊ आपटे यांच्या सामाजिक कादंबरीपर्यंत आणि पुढे फडके-खांडेकर, प्रादेशिक, ग्रामीण, दलित व नेमाडे यांच्या 'देशीवादी' कादंबरीपर्यंत हा प्रवास झाला.
महत्त्वाचे मुद्दे
यमुनापर्यटन (1857) – बाबा पद्मनजी; विधवांचे दुःख आणि स्त्रियांचे प्रश्न हा विषय; पहिली मराठी कादंबरी.
ग्रामीण कादंबरी: व्यंकटेश माडगूळकर – 'बनगरवाडी' (माणदेश); उद्धव शेळके – 'धग' (विदर्भ); आनंद यादव – 'गोतावळा'.
दलित कादंबरी: अण्णाभाऊ साठे – 'फकिरा'.
ऐतिहासिक-पौराणिक: रणजित देसाई – 'स्वामी'; शिवाजी सावंत – 'मृत्युंजय' (कर्णाची कथा); विश्वास पाटील – 'पानिपत'.
भालचंद्र नेमाडे – 'कोसला' (1963) – तरुणाच्या अस्वस्थतेची नवी कादंबरी; 'देशीवाद' मांडणी; ज्ञानपीठ पुरस्कार.
महत्त्वाच्या संज्ञा
कादंबरी – दीर्घ, अनेक पात्रे व घटना असलेले कथात्मक गद्य.
अद्भुतरम्य – कल्पनारम्य, चमत्कारपूर्ण कथानक.
सामाजिक कादंबरी – समाजातील प्रश्न मांडणारी कादंबरी.
प्रादेशिक कादंबरी – एखाद्या प्रदेशाचे जीवन, बोली व निसर्ग केंद्रस्थानी असलेली.
कलावाद / जीवनवाद – 'कलेसाठी कला' विरुद्ध 'जीवनासाठी कला'.
देशीवाद – स्वतःच्या मातीतील, देशी जीवनदृष्टी आग्रहाने मांडणे.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
1857 – यमुनापर्यटन (बाबा पद्मनजी).
1861 – मुक्तामाला (लक्ष्मणशास्त्री हळबे).
हरिभाऊ आपटे – पण लक्षात कोण घेतो?
1963 – कोसला (भालचंद्र नेमाडे).
1974 – वि. स. खांडेकर यांना 'ययाति'साठी ज्ञानपीठ.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. पहिली मराठी कादंबरी कोणती? तिचा विषय काय?
बाबा पद्मनजी यांची 'यमुनापर्यटन' (1857) ही पहिली मराठी कादंबरी मानली जाते. तत्कालीन समाजातील विधवांचे दुःख आणि स्त्रियांचे प्रश्न हा तिचा विषय आहे.
Q2. हरिभाऊ आपटे यांना सामाजिक कादंबरीचे प्रवर्तक का म्हणतात?
हरिभाऊंनी 'पण लक्षात कोण घेतो?' सारख्या कादंबऱ्यांतून मध्यमवर्गीय कुटुंबातील स्त्रीचे दुःख वास्तववादी पद्धतीने मांडले. समाजजीवनाचे खरे चित्रण केल्यामुळे त्यांना सामाजिक कादंबरीचे प्रवर्तक म्हणतात.
Q3. मराठी कादंबरीच्या विकासाचे टप्पे स्पष्ट करा.
प्रारंभ: यमुनापर्यटन – सुधारणावादी.
अद्भुतरम्य कादंबरी: मुक्तामाला.
हरिभाऊ आपटे: सामाजिक व ऐतिहासिक कादंबरी.
फडके-खांडेकर काळ: कलावाद-जीवनवाद.
स्वातंत्र्योत्तर: प्रादेशिक, ग्रामीण, दलित कादंबरी.
नेमाडे: 'कोसला', देशीवाद.
अलीकडे: स्त्रीवादी, ऐतिहासिक, महानगरी कादंबरी.
Q4. ग्रामीण व प्रादेशिक कादंबरीचे स्वरूप स्पष्ट करा.
विशिष्ट प्रदेशाचे जीवन, निसर्ग, बोली.
शेतकरी, मेंढपाळ, कष्टकरी यांची दुःखे.
माडगूळकर – बनगरवाडी.
पेंडसे – गारंबीचा बापू.
उद्धव शेळके – धग (विदर्भ).
वास्तववादी, अनुभवनिष्ठ शैली.
Q5. वि. स. खांडेकर आणि ना. सी. फडके यांच्या कादंबरीदृष्टीची तुलना करा.
फडके: 'कलेसाठी कला'; रंजन व तंत्रावर भर.
खांडेकर: 'जीवनासाठी कला'; आदर्शवाद, सामाजिक संदेश.
फडके: प्रेमकथा, आकर्षक शैली.
खांडेकर: अलंकारिक, सुभाषितमय भाषा.
खांडेकरांची 'ययाति' – पहिला मराठी ज्ञानपीठ.
दोघांनी कादंबरी लोकप्रिय केली.
परीक्षेसाठी टीप
विकासक्रमाच्या प्रश्नात प्रत्येक टप्प्यासाठी "लेखक – कादंबरी – वैशिष्ट्य" अशी एक ओळ लिहा; तारखा फक्त खात्रीच्या (1857, 1963, 1974) वापरा.
मराठी कथा (लघुकथा) एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीस मासिकांमधून वाढली. सुरुवातीला गोष्टीवेल्हाळ, उपदेशपर कथा; नंतर फडके-खांडेकर यांची तंत्रशुद्ध व आदर्शवादी कथा; 1945 नंतर नवकथा; आणि पुढे ग्रामीण, दलित, स्त्रीवादी, गूढ कथा असा हा विकास आहे. गंगाधर गाडगीळ, अरविंद गोखले, पु. भा. भावे, व्यंकटेश माडगूळकर हे नवकथेचे प्रमुख शिल्पकार मानले जातात.
महत्त्वाचे मुद्दे
मासिकांचे योगदान: का. र. मित्र यांचे 'मासिक मनोरंजन' आणि हरिभाऊ आपटे यांचे 'करमणूक' यांसारख्या नियतकालिकांमुळे लघुकथेला व्यासपीठ मिळाले.
हरिभाऊ आपटे यांच्या 'स्फुट गोष्टी' – सुरुवातीच्या वास्तववादी कथा.
ना. सी. फडके – तंत्रशुद्ध, रंजक, प्रेमप्रधान कथा.
वि. स. खांडेकर – आदर्शवादी, रूपककथा; अलंकारिक भाषा.
य. गो. जोशी, वामन चोरघडे इत्यादींनी कथेला कौटुंबिक व भावनिक विषय दिले.
नवकथा (साधारण 1945 नंतर): माणसाचे अंतर्मन, गुंतागुंत, प्रतीक व प्रतिमा; कथानकापेक्षा अनुभवाला महत्त्व.
नवकथेचे चार शिल्पकार: गंगाधर गाडगीळ (शहरी मध्यमवर्ग), अरविंद गोखले, पु. भा. भावे, व्यंकटेश माडगूळकर ('माणदेशी माणसं' – ग्रामीण व्यक्तिचित्रे).
ग्रामीण कथा: शंकर पाटील ('वळीव'), द. मा. मिरासदार (विनोदी ग्रामीण कथा), रा. रं. बोराडे.
दलित कथा: अण्णाभाऊ साठे; बाबुराव बागूल यांचा 'जेव्हा मी जात चोरली होती' हा संग्रह दलित कथेतील मैलाचा दगड.
गूढकथा:जी. ए. कुलकर्णी – नियती, गूढ, मानवी अस्तित्व; 'काजळमाया'.
स्त्री कथा: गौरी देशपांडे, कमल देसाई, सानिया इत्यादींनी स्त्रीच्या आत्मभानाच्या कथा लिहिल्या.
गूढकथा – रहस्य, नियती आणि अज्ञात यांचा शोध घेणारी कथा.
निवेदन – कथा सांगण्याची पद्धत (प्रथमपुरुषी/तृतीयपुरुषी).
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
हरिभाऊ आपटे – 'करमणूक', स्फुट गोष्टी.
ना. सी. फडके, वि. स. खांडेकर – पूर्व-नवकथा काळ.
गाडगीळ, गोखले, भावे, माडगूळकर – नवकथेचे शिल्पकार.
जी. ए. कुलकर्णी – गूढकथा.
बाबुराव बागूल – 'जेव्हा मी जात चोरली होती'.
शंकर पाटील, द. मा. मिरासदार – ग्रामीण कथा.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. नवकथा म्हणजे काय?
साधारण 1945 नंतर गाडगीळ, गोखले, भावे, माडगूळकर यांनी लिहिलेली, माणसाच्या अंतर्मनाचा व गुंतागुंतीच्या अनुभवांचा शोध घेणारी, प्रतीक-प्रतिमांचा वापर करणारी कथा म्हणजे नवकथा.
Q2. जी. ए. कुलकर्णी यांच्या कथेचे वैशिष्ट्य सांगा.
जी. ए. कुलकर्णी यांच्या कथा गूढ, नियतीवादी आणि मानवी अस्तित्वाचा शोध घेणाऱ्या आहेत. दाट प्रतिमा, गंभीर वातावरण आणि प्रतीकात्मकता हे त्यांचे वैशिष्ट्य आहे.
Q3. मराठी कथेच्या विकासाचा आढावा घ्या.
मासिकांतून प्रारंभ (मनोरंजन, करमणूक).
हरिभाऊ आपटे – स्फुट गोष्टी.
फडके-खांडेकर – तंत्र व आदर्शवाद.
नवकथा – अंतर्मनाचा शोध.
ग्रामीण कथा – शंकर पाटील, मिरासदार.
दलित कथा – बागूल.
गूढकथा, स्त्रीवादी कथा, विनोदी कथा.
Q4. नवकथेची वैशिष्ट्ये सविस्तर लिहा.
कथानकापेक्षा अनुभवाला महत्त्व.
मनोविश्लेषण.
प्रतीक व प्रतिमांचा वापर.
सामान्य माणूस केंद्रस्थानी.
आदर्शवादाऐवजी वास्तव.
नव्या निवेदन पद्धती.
Q5. ग्रामीण आणि दलित कथेचे योगदान स्पष्ट करा.
ग्रामीण कथेमुळे खेड्याचे जीवन व बोली साहित्यात.
शंकर पाटील, मिरासदार – विनोद व वास्तव.
दलित कथेमुळे जातीय अन्यायाचे अनुभव पुढे आले.
बागूल – विद्रोही, धगधगती शैली.
अण्णाभाऊ साठे – कष्टकरी जीवन.
मराठी कथेचे अनुभवविश्व विस्तारले.
परीक्षेसाठी टीप
नवकथेचे चार शिल्पकार – गाडगीळ, गोखले, भावे, माडगूळकर – हे नाव-चतुष्टय प्रत्येक कथाविकासाच्या उत्तरात लिहा.
लघुनिबंध हा लेखकाच्या मनातील विचार, आठवणी आणि अनुभव मोकळ्या, गप्पांसारख्या शैलीत मांडणारा छोटा गद्यप्रकार आहे. 1920–30 च्या सुमारास ना. सी. फडके, वि. स. खांडेकर आणि अनंत काणेकर यांनी तो मराठीत रुजवला. पुढे त्यातूनच अधिक काव्यात्म, अनुभवप्रधान ललित निबंध किंवा ललित गद्य विकसित झाले. दुर्गा भागवत, इरावती कर्वे, पु. ल. देशपांडे यांसारख्या लेखकांनी या प्रकाराला उंची दिली.
महत्त्वाचे मुद्दे
वैचारिक निबंध (चिपळूणकर, आगरकर) गंभीर व वादप्रधान; लघुनिबंध हलका-फुलका, वैयक्तिक व आत्मीय.
इंग्रजीतील 'पर्सनल एसे' (चार्ल्स लॅम्ब इत्यादी) याचा प्रभाव मानला जातो.
ना. सी. फडके यांनी 'लघुनिबंध' ही संज्ञा रूढ केली; 'गुजगोष्टी' हे त्यांच्या लघुनिबंधांचे स्वरूप सांगणारे नाव प्रसिद्ध आहे.
फडके – खांडेकर – काणेकर ही लघुनिबंधाची प्रारंभीची त्रयी मानली जाते.
लघुनिबंधाची वैशिष्ट्ये: लहान आकार, एखादा साधा विषय (पाऊस, चहा, जुनी छत्री), लेखकाचे व्यक्तिमत्त्व, संवादी शैली, विनोद किंवा हळवेपणा.
पुढे ललित निबंधात निसर्ग, स्मृती, व्यक्तिचित्रे, प्रवास, चिंतन यांचा समावेश झाला.
इरावती कर्वे – परिपूर्ती, भोवरा – मानववंशशास्त्रज्ञाची चिंतनशील ललित दृष्टी.
पु. ल. देशपांडे – व्यक्तिचित्रे (व्यक्ती आणि वल्ली), प्रवासवर्णने, विनोदी ललित लेखन.
प्रवासवर्णन, व्यक्तिचित्र, आठवणी, स्तंभलेखन हे ललित गद्याचे उपप्रकार.
आज वृत्तपत्रांतील सदरलेखन आणि ब्लॉगलेखन हेही ललित गद्याचे नवे रूप आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
लघुनिबंध – वैयक्तिक, गप्पांसारख्या शैलीतील छोटा निबंध.
ललित – सौंदर्यपूर्ण, भावनात्मक, कलात्मक.
व्यक्तिचित्र – एखाद्या व्यक्तीचे स्वभावासह शब्दचित्र.
सदरलेखन – वृत्तपत्रात नियमित येणारे लेखन (स्तंभ).
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
1920–30 चे दशक – लघुनिबंधाचा उदय.
ना. सी. फडके, वि. स. खांडेकर, अनंत काणेकर – प्रारंभीची त्रयी.
दुर्गा भागवत – ऋतुचक्र.
इरावती कर्वे – परिपूर्ती, भोवरा.
पु. ल. देशपांडे – व्यक्ती आणि वल्ली.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. लघुनिबंध म्हणजे काय?
लेखकाने आपल्या मनातील विचार, अनुभव किंवा आठवणी एखाद्या साध्या विषयाच्या निमित्ताने, मोकळ्या आणि गप्पांसारख्या शैलीत मांडलेला छोटा निबंध म्हणजे लघुनिबंध.
Q2. वैचारिक निबंध आणि लघुनिबंध यांतील एक फरक सांगा.
वैचारिक निबंधात विषयाची तर्कशुद्ध, गंभीर मांडणी असते; लघुनिबंधात लेखकाचे व्यक्तिमत्त्व, भावना आणि हलकीफुलकी संवादी शैली महत्त्वाची असते.
Q3. लघुनिबंधाची वैशिष्ट्ये सविस्तर लिहा.
लहान आकार, साधा विषय.
आत्मनिष्ठ, वैयक्तिक दृष्टिकोन.
संवादी, गप्पांची शैली.
विनोद, हळवेपणा, कल्पकता.
वाचकाशी जवळीक.
फडके-खांडेकर-काणेकर यांची उदाहरणे.
Q4. मराठी ललित गद्याच्या विकासाचा आढावा घ्या.
लघुनिबंधाचा प्रारंभ.
ललित निबंधाकडे वाटचाल.
दुर्गा भागवत, इरावती कर्वे – चिंतनशील ललित.
पु. ल. देशपांडे – व्यक्तिचित्रे, विनोद.
प्रवासवर्णन, आठवणी, सदरलेखन.
आजचे माध्यमांतील ललित लेखन.
Q5. 'ऋतुचक्र' चे ललित गद्यातील स्थान स्पष्ट करा.
बारा महिन्यांतील निसर्गाचे निरीक्षण.
लोकसंस्कृती, सण, वनस्पती यांचे ज्ञान.
काव्यात्म, चित्रमय भाषा.
अभ्यास आणि अनुभव यांचा संगम.
निसर्गविषयक ललित लेखनाचा आदर्श.
परीक्षेसाठी टीप
लघुनिबंधावरील उत्तरात 'फडके – खांडेकर – काणेकर' ही त्रयी आणि ललित गद्यासाठी 'ऋतुचक्र', 'व्यक्ती आणि वल्ली' ही उदाहरणे नक्की द्या.
आत्मचरित्र म्हणजे लेखकाने स्वतःच्या आयुष्याची कहाणी स्वतः सांगणे, तर चरित्र म्हणजे दुसऱ्या व्यक्तीच्या जीवनाचा अभ्यासपूर्ण आलेख. मराठीत एकोणिसाव्या शतकापासून हे प्रकार विकसित झाले. स्त्रियांची आत्मचरित्रे, समाजसुधारकांची आत्मवृत्ते आणि 1970 नंतरची दलित आत्मकथने यांनी मराठी आत्मचरित्राला विशेष ओळख दिली.
महत्त्वाचे मुद्दे
आत्मचरित्रात प्रामाणिकपणा, आत्मपरीक्षण आणि काळाचे दर्शन महत्त्वाचे; ते इतिहासाचेही साधन ठरते.
रमाबाई रानडे – आमच्या आयुष्यातील काही आठवणी (1910) – न्यायमूर्ती रानडे यांच्यासोबतचे जीवन.
लक्ष्मीबाई टिळक – स्मृतिचित्रे – रेव्ह. ना. वा. टिळक यांच्या धर्मांतरानंतरचे जीवन; प्रांजळ, विनोदी आणि हृदयस्पर्शी; मराठीतील श्रेष्ठ आत्मचरित्रांपैकी एक.
महर्षी धोंडो केशव कर्वे – आत्मवृत्त – स्त्रीशिक्षणासाठीचा संघर्ष.
सुनीता देशपांडे – आहे मनोहर तरी (1990) – पु. ल. देशपांडे यांच्याबरोबरचे सहजीवन, धाडसी प्रांजळपणा.
दलित आत्मकथने: दया पवार – बलुतं (1978), लक्ष्मण माने – उपरा, शरणकुमार लिंबाळे – अक्करमाशी, लक्ष्मण गायकवाड – उचल्या; जात, दारिद्र्य, अपमान आणि संघर्ष यांचे अस्वस्थ करणारे सत्य.
चरित्र: चरित्रकाराला कागदपत्रे, पत्रे, मुलाखती यांचा अभ्यास करावा लागतो; वस्तुनिष्ठता आवश्यक.
धनंजय कीर – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, महात्मा फुले, स्वातंत्र्यवीर सावरकर आदींची चरित्रे; मराठीतील प्रमुख चरित्रकार.
व्यक्तिचित्र, आठवणी, रोजनिशी (डायरी) हे या प्रकाराशी जवळचे उपप्रकार.
आत्मचरित्रांनी समाजातील उपेक्षित आवाजांना – स्त्रिया, दलित, भटके-विमुक्त – साहित्यात स्थान दिले.
महत्त्वाच्या संज्ञा
आत्मचरित्र / आत्मकथन – स्वतःच्या जीवनाचे स्वतः केलेले कथन.
चरित्र – दुसऱ्या व्यक्तीचे जीवनचरित्र.
वस्तुनिष्ठता – वैयक्तिक आवडनिवड बाजूला ठेवून सत्य मांडणे.
आत्मपरीक्षण – स्वतःच्या चुका व गुण तपासणे.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
1910 – रमाबाई रानडे यांच्या आठवणी.
लक्ष्मीबाई टिळक – स्मृतिचित्रे.
1978 – बलुतं (दया पवार) – दलित आत्मकथनाचा प्रारंभबिंदू मानले जाते.
1990 – आहे मनोहर तरी (सुनीता देशपांडे).
धनंजय कीर – चरित्रकार.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. आत्मचरित्र आणि चरित्र यांतील फरक सांगा.
आत्मचरित्रात लेखक स्वतःच्या आयुष्याविषयी लिहितो, त्यामुळे ते आत्मनिष्ठ असते. चरित्रात लेखक दुसऱ्या व्यक्तीच्या जीवनाचा अभ्यास करून लिहितो; त्यात संशोधन आणि वस्तुनिष्ठता महत्त्वाची असते.
Q2. 'स्मृतिचित्रे' चे वेगळेपण सांगा.
लक्ष्मीबाई टिळक यांनी साध्या, घरगुती भाषेत, विनोद आणि प्रांजळपणाने आपले कष्टमय जीवन मांडले. पतीच्या धर्मांतराने आलेला संघर्ष त्यांनी कटुता न ठेवता सांगितला.
Q3. मराठीतील स्त्रियांच्या आत्मचरित्रांचे योगदान स्पष्ट करा.
स्त्रीच्या खाजगी जीवनाचे दर्शन.
सामाजिक बंधने व संघर्ष.
रमाबाई रानडे, लक्ष्मीबाई टिळक, सुनीता देशपांडे.
प्रांजळपणा, घरगुती भाषा.
स्त्रीवादी जाणिवेला बळ.
Q4. दलित आत्मकथनांची वैशिष्ट्ये लिहा.
जातिव्यवस्थेचे भेदक चित्रण.
दारिद्र्य, अपमान, भूक.
बोलीभाषेचा थेट वापर.
विद्रोह आणि आत्मभान.
बलुतं, उपरा, अक्करमाशी, उचल्या – उदाहरणे.
मराठी साहित्याची सीमा विस्तारली.
Q5. चरित्रलेखनासाठी आवश्यक गुण स्पष्ट करा.
संशोधन व पुराव्यांचा अभ्यास.
वस्तुनिष्ठता.
व्यक्तीचा काळ व समाज समजून घेणे.
रोचक, सुसंगत कथन.
अतिगौरव किंवा निंदा टाळणे.
परीक्षेसाठी टीप
आत्मचरित्रावरील उत्तरात लेखक – ग्रंथ अशा किमान चार जोड्या द्या आणि दलित आत्मकथनाचा स्वतंत्र मुद्दा मांडा.
दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र येऊन, त्यांच्यातील विभक्ती-प्रत्यय किंवा जोडशब्द गाळून एक नवा जोडशब्द तयार होतो, त्याला समास म्हणतात. तयार झालेल्या शब्दाला सामासिक शब्द आणि तो फोडून सांगण्याला विग्रह म्हणतात. कोणत्या पदाला अर्थदृष्ट्या महत्त्व आहे यावरून समासाचे चार मुख्य प्रकार पडतात: अव्ययीभाव, तत्पुरुष, द्वंद्व आणि बहुव्रीही.
महत्त्वाचे मुद्दे
अव्ययीभाव समास – पहिले पद प्रधान, बहुधा अव्यय; संपूर्ण शब्द क्रियाविशेषण अव्ययासारखा वापरला जातो.
तत्पुरुष समास – दुसरे (उत्तर) पद प्रधान; मधील विभक्ती-प्रत्यय गाळलेला असतो.
कर्मधारय – दोन्ही पदे एकाच विभक्तीत; एक पद दुसऱ्याचे विशेषण किंवा उपमान.
द्विगू – पहिले पद संख्याविशेषण; समूहाचा बोध होतो.
द्वंद्व समास – दोन्ही पदे समान महत्त्वाची; मधे 'आणि', 'किंवा', 'व इतर' असे जोडशब्द गाळलेले.
द्वंद्वाचे प्रकार: इतरेतर (आणि), वैकल्पिक (किंवा), समाहार (व इतर तत्सम).
बहुव्रीही समास – कोणतेही पद प्रधान नाही; दोन्ही मिळून तिसऱ्याच व्यक्ती/वस्तूचा बोध होतो.
विग्रह करताना सामासिक शब्दाचा संदर्भातील अर्थ लक्षात घ्यावा; एकच शब्द संदर्भानुसार वेगळ्या समासात जाऊ शकतो (उदा. 'नीलकंठ' – निळा गळा (कर्मधारय) किंवा शंकर (बहुव्रीही)).
महत्त्वाच्या संज्ञा
समास – शब्दांचे संक्षिप्त एकत्रीकरण.
सामासिक शब्द – समासाने तयार झालेला जोडशब्द.
विग्रह – सामासिक शब्दाची फोड.
पूर्वपद / उत्तरपद – सामासिक शब्दातील पहिले / दुसरे पद.
उपमान / उपमेय – ज्याची उपमा दिली ते / ज्याला उपमा दिली ते.
भाषाभ्यास
सामासिक शब्द
विग्रह
समास
आजन्म
जन्मापासून
अव्ययीभाव
यथाशक्ती
शक्तीप्रमाणे
अव्ययीभाव
गावोगाव
प्रत्येक गावी
अव्ययीभाव
राजवाडा
राजाचा वाडा
विभक्ती तत्पुरुष (षष्ठी)
देवघर
देवासाठी घर
विभक्ती तत्पुरुष (चतुर्थी)
वनवास
वनात वास
विभक्ती तत्पुरुष (सप्तमी)
कुंभार
कुंभ करणारा
उपपद तत्पुरुष
शेतकरी
शेती करणारा
उपपद तत्पुरुष
अज्ञान
न ज्ञान
नञ् तत्पुरुष
नापसंत
न पसंत
नञ् तत्पुरुष
महादेव
महान असा देव
कर्मधारय
चंद्रमुख
चंद्रासारखे मुख
कर्मधारय
पंचवटी
पाच वडांचा समूह
द्विगू
त्रिभुवन
तीन भुवनांचा समूह
द्विगू
आईवडील
आई आणि वडील
इतरेतर द्वंद्व
खरेखोटे
खरे किंवा खोटे
वैकल्पिक द्वंद्व
भाजीपाला
भाजी, पाला व इतर
समाहार द्वंद्व
दशानन
दहा आहेत आनने (तोंडे) ज्याला तो – रावण
बहुव्रीही
लंबोदर
लंब आहे उदर ज्याचे तो – गणपती
बहुव्रीही
चक्रपाणी
चक्र आहे पाणी (हातात) ज्याच्या तो – विष्णू
बहुव्रीही
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. समास म्हणजे काय? विग्रह म्हणजे काय?
दोन किंवा अधिक शब्द त्यांच्यातील प्रत्यय/जोडशब्द गाळून एकत्र येतात तेव्हा समास होतो (उदा. राजाचा वाडा → राजवाडा). सामासिक शब्दाची फोड करून त्याचा अर्थ सांगणे म्हणजे विग्रह.
Q2. कर्मधारय आणि बहुव्रीही समासातील फरक उदाहरणासह सांगा.
कर्मधारयात उत्तरपद प्रधान असते (नीलकमल – नील असे कमल). बहुव्रीहीत दोन्ही पदे गौण असून तिसऱ्याच वस्तूचा बोध होतो (दशानन – दहा तोंडे असलेला रावण).
Q3. तत्पुरुष समासाचे प्रकार उदाहरणांसह स्पष्ट करा.
वाक्प्रचार म्हणजे शब्दांच्या मूळ अर्थापेक्षा वेगळा, रूढ झालेला अर्थ व्यक्त करणारा शब्दसमूह (उदा. 'कान टोचणे' = कडक समज देणे). म्हण म्हणजे लोकानुभवातून तयार झालेले, पूर्ण विचार सांगणारे छोटे, चटकदार वाक्य (उदा. 'नाचता येईना अंगण वाकडे'). दोन्हींमुळे भाषा प्रभावी, रसाळ आणि अर्थपूर्ण होते.
महत्त्वाचे मुद्दे
वाक्प्रचार हा वाक्याचा भाग असतो; तो क्रियापदाप्रमाणे काळानुसार बदलतो ('कान टोचले', 'कान टोचणार').
म्हण हे स्वतंत्र पूर्ण वाक्य असते; त्याचे रूप बदलत नाही.
वाक्प्रचाराचा अर्थ लिहून त्याचा वाक्यात उपयोग करणे हा परीक्षेतील नेहमीचा प्रश्न.
म्हणींमध्ये लोकांचे अनुभव, निरीक्षण, विनोद आणि शहाणपण साठलेले असते.
म्हणींत अनेकदा यमक, अनुप्रास आणि लय असते, त्यामुळे त्या लक्षात राहतात.
काही म्हणी ग्रामीण जीवनातून (शेती, गुरेढोरे), काही घरगुती जीवनातून, तर काही ऐतिहासिक प्रसंगांतून आल्या.
बोलीभाषांत स्वतःच्या खास म्हणी आणि वाक्प्रचार असतात.
लेखनात आणि भाषणात योग्य जागी वापरल्यास विचार थोडक्यात व प्रभावीपणे पोहोचतो; अति वापर टाळावा.
महत्त्वाच्या संज्ञा
वाक्प्रचार – रूढ, लाक्षणिक अर्थ असलेला शब्दसमूह.
म्हण – अनुभवसिद्ध, स्वतंत्र, पूर्ण अर्थाचे छोटे वाक्य.
एखाद्या विषयावर आपले विचार, अनुभव आणि माहिती सुसंगत, मुद्देसूद आणि आकर्षक पद्धतीने मांडणे म्हणजे निबंधलेखन. मराठीत विष्णुशास्त्री चिपळूणकर यांच्या 'निबंधमाला'पासून निबंधाची परंपरा बळकट झाली. परीक्षेत वर्णनात्मक, कथनात्मक, वैचारिक, कल्पनात्मक आणि आत्मकथनात्मक असे निबंधप्रकार विचारले जातात.
महत्त्वाचे मुद्दे
निबंधाची तीन अंगे: प्रस्तावना (विषयात प्रवेश), विस्तार/मुख्य भाग (मुद्दे, उदाहरणे) आणि समारोप (निष्कर्ष, संदेश).
वर्णनात्मक निबंध – स्थळ, प्रसंग, निसर्ग यांचे चित्र (उदा. "पावसाळ्यातील माझे गाव").
कथनात्मक निबंध – घटना क्रमाने सांगणे (उदा. "अविस्मरणीय सहल").
वैचारिक निबंध – प्रश्नाची दोन्ही बाजू, तर्क व मत (उदा. "समाजमाध्यमे: वरदान की शाप?").
कल्पनात्मक निबंध – "मी पंतप्रधान झालो तर…", "पाऊस पडलाच नाही तर…".
आत्मकथनात्मक निबंध – वस्तू/प्राणी स्वतःची कथा सांगतो (उदा. "मी नदी बोलते").
चांगल्या निबंधासाठी: आकर्षक सुरुवात (सुभाषित, प्रश्न, प्रसंग), मुद्द्यांचा तार्किक क्रम, उदाहरणे, योग्य म्हणी-वाक्प्रचार, शुद्धलेखन.
परिच्छेदरचना: एका परिच्छेदात एक मुद्दा; परिच्छेदांमध्ये संगती.
निबंधाचा इतिहास: विष्णुशास्त्री चिपळूणकर – 'निबंधमाला' (1874 पासून) – मराठी निबंधाचे जनक मानले जातात; गोपाळ गणेश आगरकर (सुधारक) व लोकमान्य टिळक (केसरी) यांचे वैचारिक लेखन; पुढे ना. सी. फडके, वि. स. खांडेकर यांचे ललित निबंध; दुर्गा भागवत, इरावती कर्वे यांचे चिंतनशील लेखन.
उपयोगी सुरुवात: "ज्ञान हीच खरी संपत्ती आहे" असे म्हटले जाते… उपयोगी शेवट: "…म्हणूनच, प्रत्येकाने आपल्या परीने हातभार लावला तर हे चित्र नक्की बदलेल."
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. निबंधाची तीन अंगे कोणती?
प्रस्तावना, विस्तार (मुख्य भाग) आणि समारोप ही निबंधाची तीन अंगे आहेत. प्रस्तावना विषयात प्रवेश करून देते, विस्तारात मुद्दे मांडले जातात आणि समारोपात निष्कर्ष सांगितला जातो.
Q2. मराठी निबंधाचे जनक कोणाला म्हणतात?
विष्णुशास्त्री चिपळूणकर यांना मराठी निबंधाचे जनक म्हणतात. त्यांच्या 'निबंधमाला' या मासिकातून मराठीत प्रौढ, वैचारिक निबंधलेखनाची परंपरा सुरू झाली.
Q3. "समाजमाध्यमे: वरदान की शाप?" या विषयावर निबंधाचा आराखडा तयार करा.
प्रस्तावना: मोबाईल व इंटरनेटचा प्रसार.
फायदे: माहिती, संपर्क, शिक्षण, व्यवसाय.
तोटे: व्यसन, खोट्या बातम्या, गोपनीयतेचा धोका.
तरुणांवरील परिणाम.
योग्य वापराचे नियम.
समारोप: वापरणाऱ्यावर वरदान-शाप अवलंबून.
Q4. चांगल्या निबंधाची वैशिष्ट्ये लिहा.
विषयाला धरून लेखन.
आकर्षक प्रस्तावना.
मुद्द्यांचा तार्किक क्रम.
योग्य उदाहरणे, आकडे टाळून अनुभव.
म्हणी, वाक्प्रचार, सुभाषिते.
शुद्ध, सोपी भाषा.
प्रभावी समारोप.
Q5. "मी नदी बोलते" या आत्मकथनात्मक निबंधाचे मुद्दे लिहा.
उगम आणि बालपण (डोंगरातील झरा).
प्रवास – गावे, शेती, जंगल.
माणसांना दिलेले पाणी, अन्न, समृद्धी.
प्रदूषण, कचरा यांमुळे झालेली वेदना.
माणसांकडे विनंती – स्वच्छता व संवर्धन.
समारोप – "मला जगवा, मी तुम्हाला जगवीन."
परीक्षेसाठी टीप
निबंध लिहिण्याआधी दोन मिनिटे आराखडा करा; प्रस्तावना व समारोप प्रभावी असले की परीक्षकावर चांगली छाप पडते.
भाषांतर (अनुवाद) म्हणजे एका भाषेतील मजकुराचा अर्थ, भाव आणि शैली दुसऱ्या भाषेत अचूकपणे पोहोचवणे. ज्या भाषेतून भाषांतर होते ती मूळ भाषा (स्रोत भाषा) आणि जिच्यात होते ती लक्ष्य भाषा. शासन, न्यायालय, बँका, माध्यमे, जाहिराती, शिक्षण आणि साहित्य या सर्व क्षेत्रांत भाषांतराची गरज असते. उपयोजित मराठीतील हा महत्त्वाचा घटक रोजगाराच्या संधीही देतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
शब्दशः भाषांतर – प्रत्येक शब्दाला शब्द; कायदे, तांत्रिक मजकूर यांत अचूकतेसाठी उपयोगी, पण साहित्यात कृत्रिम वाटते.
भावानुवाद – मूळचा भाव व आशय जपून लक्ष्य भाषेच्या स्वभावानुसार मांडणी; साहित्यासाठी अधिक योग्य.
सारानुवाद – मूळ मजकुराचा सारांशरूप अनुवाद (बातम्या, अहवाल).
चांगल्या भाषांतरकाराचे गुण: दोन्ही भाषांवर प्रभुत्व, विषयाचे ज्ञान, संस्कृतीची जाण, शब्दकोश व पारिभाषिक शब्दांचा वापर, प्रामाणिकपणा.
भाषांतराच्या पायऱ्या: मूळ मजकूर नीट वाचणे → अर्थ समजणे → कच्चा अनुवाद → लक्ष्य भाषेच्या प्रवाहाप्रमाणे सुधारणा → मूळाशी ताडून पाहणे → अंतिम संपादन.
अडचणी: म्हणी-वाक्प्रचार, सांस्कृतिक संदर्भ, विनोद, काव्यातील लय, पारिभाषिक शब्द.
पारिभाषिक शब्द – विशिष्ट शास्त्रात ठराविक अर्थाने वापरले जाणारे शब्द (Budget – अर्थसंकल्प, Department – विभाग, Notification – अधिसूचना, Agenda – कार्यसूची).
मराठीतील प्रसिद्ध साहित्यिक अनुवाद: साने गुरुजी यांनी व्हिक्टर ह्यूगोच्या 'ले मिझराब्ल'चा 'दुःखी' या नावाने केलेला अनुवाद; शेक्सपिअरच्या नाटकांची अनेक मराठी रूपांतरे.
आज यंत्रानुवाद (संगणक/ॲप) सोयीचा असला तरी अर्थाची अचूकता तपासणे मानवी भाषांतरकाराचे काम आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
स्रोत भाषा / लक्ष्य भाषा – जिच्यातून / जिच्यात भाषांतर होते ती भाषा.
भावानुवाद – भाव जपणारा मुक्त अनुवाद.
रूपांतर – संस्कृतीनुसार बदल केलेला अनुवाद.
पारिभाषिक शब्द – शास्त्र/प्रशासनातील ठराविक अर्थाचे शब्द.
"Honesty is the best policy." → शब्दशः: "प्रामाणिकपणा हे सर्वोत्तम धोरण आहे." भावानुवाद: "प्रामाणिकपणासारखा दुसरा मार्ग नाही."
"It is raining cats and dogs." → "मुसळधार पाऊस पडत आहे." (म्हणीचे शब्दशः भाषांतर चुकीचे ठरते.)
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. भाषांतर म्हणजे काय?
एका भाषेतील मजकुराचा अर्थ, भाव आणि शैली जपून तो दुसऱ्या भाषेत मांडणे म्हणजे भाषांतर किंवा अनुवाद.
Q2. शब्दशः भाषांतर आणि भावानुवाद यांतील फरक सांगा.
शब्दशः भाषांतरात मूळ शब्दरचनेचे काटेकोर पालन होते, तर भावानुवादात मूळचा अर्थ व भाव जपून लक्ष्य भाषेला सहज वाटेल अशी मांडणी केली जाते.
Q3. भाषांतराचे प्रकार सविस्तर स्पष्ट करा.
शब्दशः भाषांतर.
भावानुवाद.
रूपांतर.
सारानुवाद.
प्रत्येकाचा उपयोग व उदाहरण.
Q4. चांगल्या भाषांतरकाराचे गुण आणि भाषांतराची प्रक्रिया लिहा.
दोन्ही भाषांचे ज्ञान, विषयज्ञान, सांस्कृतिक जाण.
शब्दकोश, पारिभाषिक कोश.
वाचन → कच्चा अनुवाद → सुधारणा → ताडणी → संपादन.
प्रामाणिकपणा व वेळेचे पालन.
Q5. आजच्या काळात भाषांतराचे महत्त्व स्पष्ट करा.
शासन व न्यायव्यवस्था – जनतेच्या भाषेत माहिती.
माध्यमे, जाहिराती, चित्रपट (उपशीर्षके, डबिंग).
शिक्षण – ज्ञान मातृभाषेत.
साहित्याची देवाणघेवाण.
रोजगाराच्या संधी.
परीक्षेसाठी टीप
परीक्षेत छोटा इंग्रजी उतारा मराठीत भाषांतर करायला येतो: आधी पूर्ण अर्थ समजून घ्या, म्हणी व वाक्प्रचारांचे भावानुवाद करा, आणि शेवटी मराठी वाक्ये सहज वाटतात का ते वाचून पाहा.