संतकाव्यानंतर साधारण सतराव्या-अठराव्या शतकात संस्कृतचे जाणकार कवींनी लिहिलेल्या काव्याला पंडिती काव्य म्हणतात. पुराणे, रामायण-महाभारतातील कथांवर आधारित आख्यानक काव्य, संस्कृत अक्षरगणवृत्ते, अलंकार आणि शब्दचमत्कार ही त्याची वैशिष्ट्ये आहेत. वामन पंडित, रघुनाथ पंडित, श्रीधर, मुक्तेश्वर आणि मोरोपंत हे प्रमुख पंडित कवी मानले जातात.
महत्त्वाचे मुद्दे
पंडित कवी बहुधा संस्कृत विद्वान होते; त्यांनी संस्कृत काव्यशास्त्राचे नियम मराठीत आणले.
विषय: रामायण, महाभारत, भागवत व पुराणांतील कथा; भक्तीबरोबर कथाकथन आणि काव्यसौंदर्य यांवर भर.
छंद: संतांच्या ओवी-अभंगाऐवजी श्लोक, आर्या आणि संस्कृत अक्षरगणवृत्ते (उदा. भुजंगप्रयात, वसंततिलका).
मुक्तेश्वर – संत एकनाथांचे नातू; महाभारतावर आधारित काव्यरचना; ओवी छंदात रसाळ कथाकथन.
रघुनाथ पंडित – 'नलदमयंती स्वयंवराख्यान'; मधुर, शृंगारिक आख्यान.
श्रीधर – 'हरिविजय', 'रामविजय', 'पांडवप्रताप' – ओवीबद्ध, सोप्या भाषेतील कथाग्रंथ; सामान्य वाचकांत अतिशय लोकप्रिय.
मोरोपंत (मयूरपंडित) – अठरावे शतक, बारामती; 'आर्याभारत' (आर्या छंदातील महाभारत); अनेक रामायणे रचल्याचे मानले जाते; 'केकावली' हे त्यांचे प्रसिद्ध स्तोत्रकाव्य.
प्रसिद्ध आर्या: "सुश्लोक वामनाचा, अभंगवाणी प्रसिद्ध तुकयाची, ओवी ज्ञानेश्वराची, किंवा आर्या मयूरपंताची" – प्रत्येक कवीचा खास छंद यात दिसतो.
मर्यादा: संस्कृतप्रचुर, कठीण भाषा; शब्दचमत्काराचा अतिरेक; सामान्य माणसापासून काहीसे दूर.
महत्त्वाच्या संज्ञा
पंडिती काव्य – संस्कृतज्ञ कवींचे, काव्यशास्त्रनिष्ठ मराठी काव्य.
आख्यान – पौराणिक कथा काव्यरूपात सांगणे.
आर्या – मात्रावृत्ताचा एक प्रकार; मोरोपंतांचा आवडता छंद.
श्लोक – संस्कृत वृत्तात बांधलेली चार चरणांची रचना.
यमक – एकाच अक्षरसमूहाची ठरावीक जागी पुनरावृत्ती होणारा शब्दालंकार.
स्तोत्र – देवतेची स्तुती करणारे काव्य.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
मुक्तेश्वर – एकनाथांचे नातू; महाभारतावरील काव्य.
वामन पंडित – यथार्थदीपिका; यमकप्रधान श्लोक.
रघुनाथ पंडित – नलदमयंती स्वयंवराख्यान.
श्रीधर – हरिविजय, रामविजय, पांडवप्रताप.
मोरोपंत – आर्याभारत, केकावली; आर्या छंद.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. पंडिती काव्य म्हणजे काय?
संस्कृत भाषा व काव्यशास्त्राचे ज्ञान असलेल्या कवींनी पौराणिक कथांवर, संस्कृत वृत्ते आणि अलंकार वापरून रचलेले मराठी काव्य म्हणजे पंडिती काव्य. ते मुख्यतः सतराव्या-अठराव्या शतकात बहरले.
Q2. मोरोपंतांच्या काव्याची दोन वैशिष्ट्ये लिहा.
मोरोपंतांनी आर्या छंदावर प्रभुत्व मिळवले ('आर्याभारत'). त्यांच्या काव्यात शब्दचमत्कार, संस्कृतप्रचुर भाषा आणि पौराणिक कथांचे सविस्तर वर्णन आढळते.
Q3. पंडिती काव्याची वैशिष्ट्ये सविस्तर लिहा.
पौराणिक विषय: रामायण, महाभारत, भागवत.
आख्यानक (कथात्मक) रचना.
संस्कृत वृत्तांचा व आर्येचा वापर.
अलंकार, यमक, श्लेष यांचा भरपूर वापर.
संस्कृतप्रचुर भाषा.
भक्तीबरोबर रंजन आणि पांडित्यप्रदर्शन.
सुशिक्षित वाचक हा मुख्य श्रोतृवर्ग.
Q4. संतकाव्य आणि पंडिती काव्य यांची तुलना करा.
संतकाव्य: ओवी-अभंग; पंडिती: श्लोक-आर्या-वृत्ते.
संतकाव्य: लोकभाषा; पंडिती: संस्कृतप्रचुर भाषा.
संतकाव्य: भक्ती व समाजप्रबोधन; पंडिती: कथा, रंजन व काव्यसौंदर्य.
शाहीर म्हणजे लोकांसमोर गाऊन काव्य सादर करणारा लोककवी. शिवकाळापासून पेशवाईपर्यंत आणि पुढे स्वातंत्र्य-संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीपर्यंत शाहिरी वाङ्मय बहरले. त्याचे दोन प्रमुख प्रकार म्हणजे पोवाडा (वीररसप्रधान, ऐतिहासिक) आणि लावणी (शृंगाररसप्रधान, मनोरंजक). डफ, तुणतुणे, ढोलकी या वाद्यांसह ते सादर होते.
महत्त्वाचे मुद्दे
पोवाडा – पराक्रम, युद्ध, शूर व्यक्तींचे गुणगान करणारे कथात्मक गीत; मुख्य रस वीर.
उपलब्ध सर्वात जुना पोवाडा म्हणून अज्ञानदास यांचा "अफझलखान वधाचा पोवाडा" मानला जातो.
तुळशीदास शाहिरांचा तानाजी मालुसरे यांच्या सिंहगड पराक्रमावरील पोवाडा प्रसिद्ध आहे.
पोवाड्याची रचना: सुरुवातीला देवता/गुरू वंदन, मग कथा, मधे मधे "जी जी जी" असा साथीदारांचा ठेका, शेवटी शाहिराचे नाव.
लावणी – प्रेम, सौंदर्य, विरह, विनोद यांचे गीत; मुख्य रस शृंगार; पेशवाईत भरभराट.
पेशवेकालीन प्रमुख शाहीर: राम जोशी, अनंत फंदी, होनाजी बाळा, प्रभाकर, सगनभाऊ, परशराम.
होनाजी बाळा यांची भूपाळी "घनश्याम सुंदरा श्रीधरा, अरुणोदय झाला" आजही लोकप्रिय आहे.
अनंत फंदी यांनी लावणीबरोबर उपदेशपर 'फटके' लिहिले.
आधुनिक काळ: अण्णाभाऊ साठे, शाहीर अमर शेख, शाहीर साबळे यांनी संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ व सामाजिक प्रश्नांसाठी पोवाडे-लोकगीते गायली.
शाहिरी वाङ्मय मौखिक परंपरेतून टिकले; त्यामुळे अनेक रचनांचे पाठभेद आढळतात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
शाहीर – पोवाडा-लावणी गाणारा लोककवी.
पोवाडा – वीरगीत; 'पवाडा' म्हणजे स्तुती/पराक्रमाचे वर्णन.
लावणी – शृंगारप्रधान लोकगीत.
फड – तमाशा मंडळ किंवा सादरीकरणाची जागा.
फटका – उपदेशपर, उपरोधिक शाहिरी रचना.
तुणतुणे, डफ, ढोलकी – शाहिरी वाद्ये.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
अज्ञानदास – अफझलखान वधाचा पोवाडा.
तुळशीदास – सिंहगडचा पोवाडा.
राम जोशी, अनंत फंदी, होनाजी बाळा, प्रभाकर, सगनभाऊ – पेशवेकालीन शाहीर.
अण्णाभाऊ साठे, अमर शेख, शाहीर साबळे – आधुनिक शाहीर.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. पोवाडा म्हणजे काय?
शूर व्यक्तींचा पराक्रम, युद्धप्रसंग किंवा ऐतिहासिक घटना वीररसात गाऊन सांगणारे कथात्मक लोकगीत म्हणजे पोवाडा. तो डफ-तुणतुण्याच्या साथीने शाहीर सादर करतो.
Q2. लावणीचे दोन प्रकार सांगा.
फडाची लावणी – तमाशाच्या फडावर नृत्य-अभिनयासह सादर होते. बैठकीची लावणी – बसून, गायन व भावप्रदर्शनावर भर देऊन सादर होते.
Q3. पोवाड्याची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
वीररसप्रधान, ऐतिहासिक विषय.
कथात्मक व नाट्यपूर्ण मांडणी.
स्फूर्तिदायक, जोरकस भाषा.
साथीदारांचा "जी जी जी" ठेका.
डफ, तुणतुणे यांची साथ.
शेवटी शाहिराची नाममुद्रा.
लोकांमध्ये इतिहास व स्वाभिमान जागवणे.
Q4. पेशवेकालीन शाहिरी वाङ्मयाचा आढावा घ्या.
लावणीचा सुवर्णकाळ.
राम जोशी – विद्वान व रसिक शाहीर.
अनंत फंदी – लावणी व उपदेशपर फटके.
होनाजी बाळा – भूपाळी, लावणी.
प्रभाकर – पोवाडे व लावण्या.
सगनभाऊ, परशराम – लोकप्रिय शाहीर.
दरबारी व लोकरंजनाचे स्वरूप.
Q5. आधुनिक काळातील शाहिरी परंपरेचे योगदान लिहा.
स्वातंत्र्य व संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत जनजागृती.
अण्णाभाऊ साठे – कामगार, शोषितांचे प्रश्न.
अमर शेख – चळवळीचे स्फूर्तिगीत.
शाहीर साबळे – लोककला मंचावर आणली.
सामाजिक प्रश्न, अंधश्रद्धा निर्मूलन, साक्षरता यांसाठी पोवाडा.
लोककलेचे जतन.
परीक्षेसाठी टीप
पोवाडा = वीररस, लावणी = शृंगाररस ही तुलना प्रत्येक उत्तरात स्पष्ट करा आणि प्रत्येक प्रकारासाठी किमान दोन शाहिरांची नावे द्या.
बखर म्हणजे ऐतिहासिक घटना, राजे, लढाया आणि घराण्यांची माहिती सांगणारे जुने मराठी गद्य लेखन. सतराव्या शतकाच्या अखेरीपासून एकोणिसाव्या शतकापर्यंत अनेक बखरी लिहिल्या गेल्या. कृष्णाजी अनंत सभासद यांची सभासद बखर ही शिवचरित्रावरील सर्वात जुनी बखर मानली जाते. बखरी इतिहासाचे साधन आणि मराठी गद्याचा महत्त्वाचा टप्पा दोन्ही आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
'बखर' हा शब्द अरबी 'खबर' (बातमी, हकिकत) या शब्दावरून आला, असे मानले जाते.
बखरी मुख्यतः गद्यात असतात; मधूनमधून पद्य, पत्रे किंवा संवाद येतात.
सभासद बखर – छत्रपती राजाराम महाराजांच्या आज्ञेवरून जिंजी येथे कृष्णाजी अनंत सभासद यांनी (इ.स. 1697 च्या सुमारास) लिहिली; शिवाजी महाराजांचे चरित्र.
एकोणिसाव्या शतकात इंग्रजी राजवट, छापखाना आणि इंग्रजी शिक्षण यांमुळे मराठीत आधुनिक गद्याचा उदय झाला. वृत्तपत्रे आणि मासिके सुरू झाली, निबंध, कादंबरी आणि भाषांतरे लिहिली गेली. बाळशास्त्री जांभेकर, लोकहितवादी, विष्णुशास्त्री चिपळूणकर, आगरकर, टिळक यांनी गद्याचा उपयोग समाजसुधारणा आणि राष्ट्रजागृतीसाठी केला. म्हणूनच हा काळ मराठी गद्याचा प्रबोधनकाळ मानला जातो.
महत्त्वाचे मुद्दे
1818 नंतर पेशवाई संपून इंग्रजी सत्ता आली; मिशनरी, शाळा आणि छापखाने सुरू झाले.
श्रीरामपूर (सेरामपूर) येथे विल्यम केरी यांनी मराठी व्याकरण आणि बायबलचे भाषांतर छापले – मराठी छपाईची सुरुवात.
दर्पण (6 जानेवारी 1832) – बाळशास्त्री जांभेकरांनी सुरू केलेले पहिले मराठी वृत्तपत्र; म्हणून 6 जानेवारी हा मराठी पत्रकार दिन.
जांभेकरांनी दिग्दर्शन (1840) हे मासिकही सुरू केले.
विष्णुशास्त्री चिपळूणकर – निबंधमाला (1874 पासून); 'मराठी गद्याचे शिवाजी' असे त्यांना गौरवाने म्हटले जाते; भाषेचा अभिमान आणि राष्ट्रवाद.
लोकमान्य टिळक – 'केसरी' (मराठी) व 'मराठा' (इंग्रजी) ही पत्रे 1881 मध्ये सुरू; जहाल राष्ट्रवादी लेखन.
गोपाळ गणेश आगरकर – 'सुधारक' (1888); बुद्धिवादी, स्त्रीशिक्षण व समाजसुधारणेचा आग्रह.
बाबा पद्मनजी यांची यमुनापर्यटन (1857) ही पहिली मराठी कादंबरी मानली जाते.
संस्कृत व इंग्रजी ग्रंथांची भाषांतरे, शब्दकोश (मोल्सवर्थ यांचा मराठी-इंग्रजी कोश) आणि पाठ्यपुस्तके तयार झाली.
या गद्याची वैशिष्ट्ये: तर्कशुद्ध मांडणी, सुधारणावादी विचार, वादविवाद, आणि लोकशिक्षणाची तळमळ.
महत्त्वाच्या संज्ञा
नियतकालिक – ठराविक कालावधीने प्रसिद्ध होणारे पत्र (दैनिक, साप्ताहिक, मासिक).
प्रबोधन – समाजाला जागृत करणारी विचारचळवळ.
शतपत्रे – लोकहितवादींची शंभर पत्रांची लेखमाला.
निबंधमाला – चिपळूणकरांचे निबंध प्रसिद्ध करणारे मासिक.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
6 जानेवारी 1832 – दर्पण; मराठी पत्रकार दिन.
1848–50 – शतपत्रे (लोकहितवादी).
1857 – यमुनापर्यटन (बाबा पद्मनजी).
1874 – निबंधमाला (चिपळूणकर).
1881 – केसरी व मराठा (टिळक, आगरकर व सहकारी).
1888 – सुधारक (आगरकर).
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. पहिले मराठी वृत्तपत्र कोणते? ते कोणी सुरू केले?
'दर्पण' हे पहिले मराठी वृत्तपत्र 6 जानेवारी 1832 रोजी बाळशास्त्री जांभेकर यांनी मुंबईत सुरू केले. त्यात मराठी आणि इंग्रजी असे दोन्ही मजकूर असत.
Q2. लोकहितवादींच्या शतपत्रांचे महत्त्व सांगा.
शतपत्रांतून लोकहितवादींनी अंधश्रद्धा, जातिभेद, बालविवाह, स्त्रियांची दुर्दशा यांवर परखड टीका केली आणि आधुनिक विचारांचा प्रसार केला. सुधारणावादी गद्याचा तो प्रारंभ मानला जातो.
Q3. एकोणिसाव्या शतकातील मराठी गद्याच्या उदयाची कारणे लिहा.
इंग्रजी सत्ता व पाश्चात्त्य शिक्षण.
छापखान्यांची सोय.
मिशनरी कार्य व भाषांतरे.
समाजसुधारणेची गरज.
वृत्तपत्रे व मासिकांचा उदय.
राष्ट्रवादी जाणीव.
Q4. चिपळूणकर, टिळक आणि आगरकर यांच्या गद्यलेखनाचे वैशिष्ट्य स्पष्ट करा.
चिपळूणकर – निबंधमाला, भाषाभिमान, ओजस्वी शैली.
टिळक – केसरी, राजकीय जागृती, जहाल भाषा.
आगरकर – सुधारक, बुद्धिवाद, सामाजिक सुधारणा प्रथम.
'राजकीय की सामाजिक सुधारणा आधी' हा वाद.
तिघांनी मराठी गद्याला वैचारिक धार दिली.
Q5. मराठी साहित्यातील वृत्तपत्रांचे योगदान स्पष्ट करा.
लोकशिक्षण व जनजागृती.
निबंध, लेखमाला यांसारख्या गद्यप्रकारांचा विकास.
नवीन लेखकांना व्यासपीठ.
भाषेचे प्रमाणीकरण.
स्वातंत्र्यलढ्याला बळ.
परीक्षेसाठी टीप
या घटकात सन आणि व्यक्ती यांचा क्रम महत्त्वाचा: दर्पण 1832 → शतपत्रे 1848 → यमुनापर्यटन 1857 → निबंधमाला 1874 → केसरी 1881 → सुधारक 1888. हा क्रम उत्तरात दिल्यास विकास स्पष्ट दिसतो.
महात्मा जोतीराव फुले (1827–1890) हे आधुनिक महाराष्ट्रातील सामाजिक क्रांतीचे प्रणेते होते. त्यांनी 1873 मध्ये सत्यशोधक समाज स्थापन करून जातिभेद, ब्राह्मणी वर्चस्व, अंधश्रद्धा आणि स्त्रीदास्य यांवर प्रहार केला. फुले आणि त्यांच्या अनुयायांनी लिहिलेले साहित्य म्हणजे सत्यशोधकी वाङ्मय. हे साहित्य शूद्र-अतिशूद्र, शेतकरी आणि स्त्रिया यांच्या दृष्टीतून लिहिलेले असल्याने ते पुढील दलित व ग्रामीण साहित्याचे प्रेरणास्थान ठरले.
महत्त्वाचे मुद्दे
फुले यांनी पत्नी सावित्रीबाई फुले यांच्यासह 1848 मध्ये पुण्यात मुलींची शाळा सुरू केली.
सत्यशोधक समाज – 24 सप्टेंबर 1873; पुरोहितांशिवाय विवाह, समता आणि विवेकावर आधारित धर्म.
तृतीय रत्न (1855) – नाटक; शिक्षणाचे महत्त्व आणि पुरोहितांच्या शोषणावर टीका.
छत्रपती शिवाजीराजे भोसले यांचा पोवाडा (1869) – शिवाजी महाराजांना कुळवाडीभूषण म्हणून मांडले.
शेतकऱ्याचा असूड (1883) – शेतकऱ्यांचे शोषण, सावकारी, सरकारी धोरणे यांचे परखड चित्रण.
सार्वजनिक सत्यधर्म – त्यांच्या मृत्यूनंतर प्रसिद्ध झालेला वैचारिक ग्रंथ.
अखंड – फुले यांनी वापरलेला अभंगसदृश काव्यप्रकार; थेट, प्रश्न विचारणारी भाषा.
सावित्रीबाई फुले – काव्यफुले (1854) आणि बावनकशी सुबोधरत्नाकर हे काव्यसंग्रह; आधुनिक मराठीतील आद्य स्त्री कवयित्रींपैकी एक.
अनुयायी: कृष्णराव भालेकर (दीनबंधु पत्र, 1877), मुकुंदराव पाटील (दीनमित्र) इत्यादी; सत्यशोधकी जलसे (लोकनाट्य) यांतून ग्रामीण भागात प्रचार.
शैली: रोखठोक, ग्रामीण बोलीचा वापर, संवाद आणि प्रश्नोत्तरे, उपहास.
महत्त्वाच्या संज्ञा
सत्यशोधक – सत्याचा शोध घेणारा; फुले यांच्या समाजाचे सदस्य.
शूद्रातिशूद्र – फुले यांनी शोषित जातिसमूहांसाठी वापरलेला शब्द.
अखंड – फुले यांचा उपदेशपर काव्यप्रकार.
जलसा – सत्यशोधकी विचार पसरवणारे लोकनाट्य.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
1827 – जन्म; 1890 – मृत्यू (पुणे).
1848 – मुलींची पहिली शाळा (भिडेवाडा, पुणे).
24 सप्टेंबर 1873 – सत्यशोधक समाजाची स्थापना.
1873 – गुलामगिरी; 1883 – शेतकऱ्याचा असूड.
1888 – 'महात्मा' ही पदवी (मुंबईतील सत्कारात).
सावित्रीबाई फुले (1831–1897) – काव्यफुले (1854).
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. 'गुलामगिरी' या ग्रंथाचा विषय सांगा.
'गुलामगिरी' (1873) मध्ये फुले यांनी जातिव्यवस्थेमुळे शूद्रातिशूद्रांवर लादलेल्या सामाजिक व धार्मिक गुलामगिरीची चिकित्सा केली. हा ग्रंथ त्यांनी अमेरिकेतील गुलामगिरीविरुद्ध लढणाऱ्या लोकांना अर्पण केला.
Q2. सत्यशोधक समाजाची स्थापना केव्हा व कशासाठी झाली?
24 सप्टेंबर 1873 रोजी फुले यांनी सत्यशोधक समाज स्थापन केला. पुरोहितशाहीतून मुक्ती, जातिभेदाचा विरोध, समता आणि शिक्षण हा त्याचा उद्देश होता.
Q3. महात्मा फुले यांच्या साहित्याची वैशिष्ट्ये लिहा.
शोषितांच्या दृष्टिकोनातून लेखन.
जातिभेद, अंधश्रद्धा, पुरोहितशाहीवर टीका.
शेतकरी प्रश्नाची मांडणी.
स्त्रीशिक्षण व स्त्रीमुक्ती.
रोखठोक, बोलीयुक्त भाषा; संवादशैली.
नाटक, पोवाडा, अखंड, गद्यग्रंथ – विविध प्रकार.
Q4. 'शेतकऱ्याचा असूड' मधील शेतकरीजीवनाचे चित्रण स्पष्ट करा.
सावकार, अधिकारी व पुरोहितांकडून शोषण.
कर्जबाजारीपणा, दारिद्र्य.
शिक्षणाचा अभाव.
सरकारी धोरणांवर टीका.
उपाय: शिक्षण, शेती सुधारणा, संघटन.
आजही प्रासंगिक.
Q5. सत्यशोधकी वाङ्मयाचा पुढील मराठी साहित्यावरील प्रभाव स्पष्ट करा.
केशवसुत (कृष्णाजी केशव दामले, 1866–1905) यांना आधुनिक मराठी कवितेचे जनक म्हणतात. त्यांनी देव-पुराणांऐवजी माणूस, समाज, निसर्ग आणि व्यक्तीच्या भावना हे कवितेचे विषय बनवले. 'तुतारी', 'नवा शिपाई', 'झपूर्झा' यांसारख्या कवितांनी नवा विचार मांडला. त्यांच्यानंतर बालकवी, रविकिरण मंडळ, कुसुमाग्रज, मर्ढेकर इत्यादींनी मराठी कविता पुढे नेली.
महत्त्वाचे मुद्दे
जन्म मालगुंड (रत्नागिरी जिल्हा); 'केशवसुत' म्हणजे 'केशवाचा पुत्र' – हे टोपणनाव.
इंग्रजी शिक्षण आणि इंग्रजी स्वच्छंदतावादी (रोमँटिक) कवितेचा प्रभाव.
"एक तुतारी द्या मज आणुनि" ('तुतारी') – जुन्या रूढी मोडून नवे घडवण्याचे आवाहन.
'नवा शिपाई' – जात, धर्म, देश यांच्या पलीकडचा व्यापक माणूस म्हणून स्वतःची ओळख.
'झपूर्झा' – गूढ, अद्भुत अनुभवाची कविता.
'सतारीचे बोल', 'आम्ही कोण?', 'हरपले श्रेय' इत्यादी कविताही प्रसिद्ध.
मराठीत सुनीत (Sonnet) हा प्रकार आणणारे कवी म्हणून केशवसुत ओळखले जातात.
वैशिष्ट्ये: व्यक्तिवाद, सामाजिक समतेचा आग्रह, निसर्गप्रेम, गूढता, स्वातंत्र्याची आस.
पुढे विंदा करंदीकर, शांता शेळके, नारायण सुर्वे (कामगार जीवन), ना. धों. महानोर (ग्रामीण निसर्ग) अशी विविधता.
महत्त्वाच्या संज्ञा
आधुनिकता – परंपरेऐवजी व्यक्ती, बुद्धिवाद व नवे सामाजिक भान.
स्वच्छंदतावाद – भावना, कल्पना, निसर्ग आणि व्यक्तिस्वातंत्र्य यांना महत्त्व देणारी काव्यप्रवृत्ती.
सुनीत – चौदा ओळींचा काव्यप्रकार.
नवकविता – मर्ढेकरांपासून सुरू झालेली प्रयोगशील, प्रतिमाप्रधान कविता.
मुक्तछंद – ठरावीक वृत्त नसलेली कविता.
प्रतिमा – शब्दांतून उभे राहणारे चित्र.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
केशवसुत (1866–1905) – आधुनिक मराठी कवितेचे जनक.
बालकवी – निसर्गकविता.
रविकिरण मंडळ, 1923 – माधव ज्युलियन, यशवंत.
कुसुमाग्रज – विशाखा (1942), ज्ञानपीठ (1987); 27 फेब्रुवारी – मराठी भाषा गौरव दिन.
मर्ढेकर – काही कविता (1947), नवकविता.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. केशवसुतांना आधुनिक मराठी कवितेचे जनक का म्हणतात?
केशवसुतांनी कवितेचा विषय देव-पुराणांपासून माणूस, समाज व व्यक्तीच्या भावनांकडे वळवला. सामाजिक समता, व्यक्तिस्वातंत्र्य व नवे प्रयोग (सुनीत) यांमुळे मराठी कवितेला आधुनिक रूप मिळाले, म्हणून त्यांना जनक म्हणतात.
Q2. 'तुतारी' कवितेचा संदेश सांगा.
'तुतारी' कवितेत कवी जुन्या, जीर्ण रूढी आणि अन्याय यांविरुद्ध लढण्यासाठी तुतारी मागतो. परिवर्तन, धैर्य आणि नवनिर्मितीचा संदेश ही कविता देते.
केशवसुतोत्तर कविता: बालकवी, गोविंदाग्रज आणि रविकिरण मंडळ
थोडक्यात सारांश
केशवसुतांनी मराठी कवितेला आधुनिक वळण दिल्यानंतर पुढील पिढीतील कवींनी ती अधिक समृद्ध केली. बालकवी यांची निसर्गकविता, गोविंदाग्रज (राम गणेश गडकरी) यांची भावोत्कट प्रेमकविता आणि 1923 मध्ये स्थापन झालेल्या रविकिरण मंडळाने कविता लोकांपर्यंत नेण्याचा केलेला प्रयत्न – हे या काळाचे ठळक टप्पे आहेत. याच काळात भा. रा. तांबे यांची गेय कविताही लोकप्रिय झाली.
महत्त्वाचे मुद्दे
बालकवी – त्र्यंबक बापूजी ठोमरे (1890–1918); मराठीतील श्रेष्ठ निसर्गकवी.
बालकवींच्या प्रसिद्ध कविता: "फुलराणी", "औदुंबर", "श्रावणमासी हर्ष मानसी" – निसर्गाचे सजीव, आनंदी चित्रण; पुढील काळात "खेड्यामधले घर कौलारू" सारख्या कवितांत उदासी व गूढताही.
बालकवींचे वयाच्या 28व्या वर्षी अपघाती निधन झाले.
गोविंदाग्रज – राम गणेश गडकरी (1885–1919); कवी म्हणून 'गोविंदाग्रज', विनोदी लेखक म्हणून 'बाळकराम' आणि नाटककार म्हणून गडकरी.
गोविंदाग्रजांच्या कविता वाग्वैजयंती या संग्रहात; प्रेम, विरह, करुणा, महाराष्ट्रभक्ती ("मंगल देशा, पवित्र देशा, महाराष्ट्र देशा"); "राजहंस माझा निजला" ही करुण कविता प्रसिद्ध.
भा. रा. तांबे (1873–1941) – गेय, संगीतमय कविता; "कळा ज्या लागल्या जीवा", "जन पळभर म्हणतील हाय हाय"; मध्य प्रदेश संस्थानचे राजकवी.
रविकिरण मंडळ – 1923 मध्ये पुणे येथे स्थापन झालेला कवींचा गट.
बालकवींच्या कवितांत निसर्ग केवळ पार्श्वभूमी नसून सजीव, आनंद देणारा सोबती म्हणून येतो. "फुलराणी", "औदुंबर", "श्रावणमासी" या कवितांत निसर्गाचे ताजे, चित्रमय वर्णन आहे; म्हणून त्यांना निसर्गकवी म्हणतात.
Q2. रविकिरण मंडळाचे एक महत्त्वाचे योगदान सांगा.
रविकिरण मंडळाने सार्वजनिक काव्यगायनाची प्रथा सुरू करून कविता सामान्य श्रोत्यांपर्यंत नेली. माधव जूलियन यांनी गझल हा प्रकार मराठीत रुजवला.
Q3. बालकवींच्या कवितेची वैशिष्ट्ये लिहा.
निसर्गाचे सजीव, चित्रमय वर्णन.
बालसुलभ आनंद व कुतूहल.
गेयता, नादमाधुर्य.
उत्तरकाळात उदासी व गूढता.
प्रसिद्ध कविता व त्यांचा आशय.
Q4. गोविंदाग्रजांच्या कवितेचे स्वरूप स्पष्ट करा.
प्रेम व विरहाची उत्कटता.
करुणरस ("राजहंस माझा निजला").
महाराष्ट्रप्रेम ("महाराष्ट्र देशा").
कल्पनाविलास, अलंकारिक भाषा.
वाग्वैजयंती संग्रह.
एकाच व्यक्तीची कवी, नाटककार, विनोदी लेखक ही तीन रूपे.
Q5. रविकिरण मंडळाचे कार्य आणि मर्यादा स्पष्ट करा.
स्थापना, सदस्य.
काव्यगायन, कविता लोकप्रिय करणे.
गझल, छंदशास्त्र, नवे प्रयोग.
प्रेमकविता व सुधारणावाद.
मर्यादा: गोडवा, साचेबद्धपणा, जीवनसंघर्षाचा अभाव.
पुढे नवकवितेची प्रतिक्रिया.
परीक्षेसाठी टीप
टोपणनाव आणि मूळ नाव यांच्या जोड्या (बालकवी – त्र्यंबक ठोमरे, गोविंदाग्रज – राम गणेश गडकरी, माधव जूलियन – माधव पटवर्धन) हा छोट्या प्रश्नांचा आवडता विषय आहे.
दुसऱ्या महायुद्धानंतर शहरीकरण, यंत्रयुग आणि माणसाचे एकाकीपण यांमुळे जुन्या गोड, आदर्शवादी कवितेपेक्षा वेगळी कविता आवश्यक वाटू लागली. बा. सी. मर्ढेकर (1909–1956) यांनी "काही कविता" (1947) या संग्रहातून मराठीत नवकवितेचा प्रारंभ केला. नवकवितेत आधुनिक माणसाचे तुटलेपण, यांत्रिक जीवन, नैतिक गोंधळ आणि नव्या प्रतिमा यांचे दर्शन होते.
महत्त्वाचे मुद्दे
मर्ढेकरांचे कवितासंग्रह: शिशिरागम (सुरुवातीचा, पारंपरिक वळणाचा), काही कविता (1947), आणखी काही कविता (1951).
मुंबईसारख्या महानगरातील गर्दी, गिरण्या, यंत्रे आणि त्यात हरवलेला माणूस हे प्रमुख विषय.
"पिपांत मेले ओल्या उंदिर" ही कविता यंत्रयुगातील माणसाच्या निरर्थक, गुलामी जगण्याचे प्रतीक म्हणून प्रसिद्ध.
नव्या प्रतिमा: यंत्र, गिरणी, उंदीर, धूर – कवितेची भाषा रोजच्या शहरी जीवनातून घेतली.
छंदांचे नवे प्रयोग, विसंगत वाटणारे शब्द एकत्र आणून धक्का देणारी रचना; अर्थाची अनेक पातळी.
पारंपरिक नीती, भावविवशता आणि गोडव्याला नकार; बौद्धिकता आणि आत्मपरीक्षण.