मराठी ही इंडो-आर्यन (भारतीय-आर्य) भाषाकुळातील एक प्रमुख भाषा आहे. संस्कृत → प्राकृत (विशेषतः महाराष्ट्री प्राकृत) → अपभ्रंश → मराठी असा तिचा विकास झाला, असे बहुतेक भाषाअभ्यासक मानतात. शिलालेख, ताम्रपट आणि महानुभाव-वारकरी वाङ्मयातून मराठीचे जुने रूप दिसते. आज मराठी ही महाराष्ट्राची राजभाषा असून तिला केंद्र सरकारने अभिजात भाषेचा दर्जा दिला आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
मराठी ही इंडो-युरोपियन महाकुळातील इंडो-आर्यन शाखेची भाषा आहे; हिंदी, गुजराती, बंगाली या तिच्या भगिनी भाषा आहेत.
मराठीचा उगम महाराष्ट्री प्राकृत या प्राकृत भाषेतून झाला, असे मत सर्वमान्य आहे. प्राकृतानंतर अपभ्रंश अवस्थेतून मराठी स्वतंत्र भाषा म्हणून घडली.
मराठीचे सर्वात जुने लिखित पुरावे शिलालेखांमध्ये मिळतात. रायगड जिल्ह्यातील अक्षी शिलालेख आणि कर्नाटकातील श्रवणबेळगोळ येथील गोमटेश्वर मूर्तीखालील ओळ हे महत्त्वाचे पुरावे मानले जातात.
श्रवणबेळगोळ येथील ओळ: "श्री चावुण्डराजें करवियलें" – ही मराठीतील जुनी लिखित ओळ म्हणून प्रसिद्ध आहे.
तेराव्या शतकात महानुभाव पंथ (लीळाचरित्र) आणि संत ज्ञानेश्वर (ज्ञानेश्वरी) यांच्यामुळे मराठी साहित्यभाषा म्हणून प्रतिष्ठित झाली.
मराठीच्या विकासाचे ढोबळ टप्पे: प्राचीन/यादवकालीन मराठी, मध्ययुगीन मराठी (संतकाव्य, पंडिती काव्य, शाहिरी, बखर), आणि अर्वाचीन/आधुनिक मराठी (इंग्रजी राजवटीनंतर गद्य, वृत्तपत्रे, कादंबरी).
बहामनी, आदिलशाही, मुघल काळात मराठीत अनेक फारसी-अरबी शब्द आले (उदा. अर्ज, कागद, जमीन, हुकूम). इंग्रजी काळात इंग्रजी शब्द आले (उदा. टेबल, स्टेशन).
मराठी देवनागरी (बाळबोध) लिपीत लिहिली जाते. पूर्वी व्यवहार आणि पत्रव्यवहारासाठी मोडी लिपी वापरली जात असे.
1 मे 1960 रोजी मराठी भाषिकांचे महाराष्ट्र राज्य स्थापन झाले आणि मराठी राज्याची राजभाषा बनली.
27 फेब्रुवारी हा कवी कुसुमाग्रज यांचा जन्मदिवस मराठी भाषा गौरव दिन म्हणून साजरा होतो.
ऑक्टोबर 2024 मध्ये केंद्र सरकारने मराठीला अभिजात भाषा दर्जा जाहीर केला.
महत्त्वाच्या संज्ञा
प्राकृत – संस्कृतनंतर लोकांच्या बोलण्यात असलेल्या जनभाषा.
महाराष्ट्री प्राकृत – महाराष्ट्र प्रदेशात प्रचलित प्राकृत; मराठीची जननी मानली जाते.
अपभ्रंश – प्राकृत आणि आधुनिक भारतीय भाषांमधील संक्रमणावस्था.
बोली – एखाद्या भाषेचे प्रदेशानुसार बदलणारे बोलण्याचे रूप.
प्रमाण भाषा – शिक्षण, शासन व लेखनासाठी मान्य असलेले भाषेचे रूप.
मोडी लिपी – मराठीसाठी पूर्वी वापरली जाणारी जलद लेखनाची लिपी.
अभिजात भाषा – प्राचीन, स्वतंत्र आणि समृद्ध साहित्यपरंपरा असलेल्या भाषेला शासनाने दिलेला दर्जा.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
अक्षी शिलालेख (रायगड) – मराठीतील अतिशय जुन्या शिलालेखांपैकी एक.
श्रवणबेळगोळ शिलालेख (कर्नाटक) – "श्री चावुण्डराजें करवियलें" ही प्रसिद्ध ओळ.
म्हाइंभट – 'लीळाचरित्र', मराठीतील पहिला चरित्रग्रंथ.
संत ज्ञानेश्वर – 'ज्ञानेश्वरी' (इ.स. 1290); "माझा मराठाचि बोलु कौतुकें, परि अमृतातेंहि पैजा जिंके" असा मराठीचा गौरव.
1 मे 1960 – महाराष्ट्र राज्याची स्थापना.
27 फेब्रुवारी – मराठी भाषा गौरव दिन.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. मराठी भाषा कोणत्या भाषाकुळातील आहे?
मराठी ही इंडो-युरोपियन महाकुळातील इंडो-आर्यन शाखेची भाषा आहे. संस्कृत-प्राकृत-अपभ्रंश या टप्प्यांतून ती विकसित झाली. हिंदी, गुजराती, बंगाली या तिच्या जवळच्या भाषा आहेत.
Q2. मराठीच्या कोणत्याही चार बोलींची नावे लिहा.
वऱ्हाडी – विदर्भ (अमरावती, अकोला परिसर)
झाडीबोली – भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर परिसर
अहिराणी – खानदेश
मालवणी – सिंधुदुर्ग (कोकण)
Q3. मराठी भाषेचा उगम आणि विकास सविस्तर स्पष्ट करा.
मराठीचे भाषाकुळ: इंडो-आर्यन.
संस्कृत → महाराष्ट्री प्राकृत → अपभ्रंश → मराठी हा विकासक्रम.
शिलालेखांतील जुने पुरावे: अक्षी, श्रवणबेळगोळ.
तेराव्या शतकात महानुभाव व वारकरी वाङ्मयामुळे साहित्यभाषा म्हणून प्रतिष्ठा.
मराठी ही महाराष्ट्राची राज्यभाषा आणि कोट्यवधी लोकांची मातृभाषा आहे. तिची स्वतःची ध्वनिव्यवस्था, व्याकरण आणि शब्दसंपत्ती आहे. महाराष्ट्राच्या प्रत्येक भागात मराठी थोडी वेगळी बोलली जाते; या प्रादेशिक रूपांना बोलीभाषा म्हणतात. प्रमाण मराठी ही लेखन, शिक्षण आणि शासकीय व्यवहाराची भाषा, तर बोली ही घरची, जिव्हाळ्याची भाषा आहे. दोन्ही मिळून मराठीची समृद्धी तयार होते.
महत्त्वाचे मुद्दे
मराठी ही इंडो-आर्यन भाषाकुळातील भाषा; ती देवनागरी लिपीत लिहिली जाते (पूर्वी 'मोडी' लिपीही वापरली जात असे).
महाराष्ट्र राजभाषा अधिनियम, 1964 नुसार मराठी ही राज्याची राजभाषा आहे.
27 फेब्रुवारी (कुसुमाग्रजांचा जन्मदिन) हा मराठी भाषा गौरव दिन म्हणून साजरा होतो.
ऑक्टोबर 2024 मध्ये केंद्र सरकारने मराठीला अभिजात भाषेचा दर्जा दिला.
ध्वनिवैशिष्ट्ये: ळ हा विशेष वर्ण; च, ज यांचे दोन उच्चार (चमचा – चहा, जग – जहाज); 'ॲ', 'ऑ' हे इंग्रजी शब्दांसाठीचे स्वर.
व्याकरणाची वैशिष्ट्ये: कर्ता – कर्म – क्रियापद असा वाक्यक्रम; पुल्लिंग, स्त्रीलिंग व नपुंसकलिंग अशी तीन लिंगे; विभक्ती प्रत्यय शब्दाला जोडून लिहिले जातात (घरात, शाळेला).
शब्दसंपत्ती: तत्सम (संस्कृतमधून जसेच्या तसे – पुष्प), तद्भव (बदलून आलेले – हात, काम), देशी (मूळ स्थानिक – झाड, धोंडा) आणि परभाषी (फारसी: दफ्तर, कागद; इंग्रजी: टेबल, बस; पोर्तुगीज: बटाटा, पाव).
एकाच अर्थासाठी बोलीनुसार वेगळे शब्द आणि उच्चार असतात; बोलीत म्हणी, लोकगीते आणि ओव्यांचा मोठा खजिना असतो.
प्रमाणभाषा सर्वांना समजावी म्हणून शिक्षण, वृत्तपत्रे, शासन यांत वापरली जाते; ती मुख्यतः पुणे परिसरातील बोलीवर आधारित मानली जाते.
अनेक लेखकांनी बोलीचा साहित्यात प्रभावी वापर केला – ग्रामीण कथा, कादंबरी व कवितेत बोलीमुळे वास्तवता येते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
प्रमाणभाषा – लेखन व औपचारिक व्यवहारासाठी स्वीकारलेले भाषेचे सर्वमान्य रूप.
बोलीभाषा – विशिष्ट प्रदेश किंवा समाजगटात बोलले जाणारे भाषेचे रूप.
तत्सम / तद्भव – संस्कृतमधून जसेच्या तसे / रूप बदलून आलेले शब्द.
देशी शब्द – मूळ स्थानिक, संस्कृतशी संबंध न दिसणारे शब्द.
अभिजात भाषा – प्राचीन, स्वतंत्र आणि समृद्ध साहित्य परंपरा असलेल्या भाषेला शासनाने दिलेला दर्जा.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
1964 – महाराष्ट्र राजभाषा अधिनियम.
27 फेब्रुवारी – मराठी भाषा गौरव दिन (कवी कुसुमाग्रज – वि. वा. शिरवाडकर यांचा जन्मदिन).
ऑक्टोबर 2024 – मराठीला अभिजात भाषेचा दर्जा.
1 मे 1960 – मराठी भाषिक महाराष्ट्र राज्याची स्थापना.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. प्रमाणभाषा आणि बोलीभाषा यांतील फरक सांगा.
प्रमाणभाषा ही सर्व प्रदेशांत समजणारी, लेखन, शिक्षण आणि शासकीय कामासाठी वापरली जाणारी भाषा आहे. बोलीभाषा ही विशिष्ट प्रदेशात किंवा समाजगटात घरगुती व्यवहारात बोलली जाते; तिचे उच्चार, शब्द आणि रूपे वेगळी असतात.
Q2. झाडीबोली कोठे बोलली जाते?
झाडीबोली पूर्व विदर्भातील भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर आणि गडचिरोली या जिल्ह्यांत ('झाडीपट्टी' भागात) बोलली जाते. झाडीपट्टी रंगभूमी याच भागाची प्रसिद्ध परंपरा आहे.
Q3. मराठी भाषेची प्रमुख वैशिष्ट्ये सविस्तर लिहा.
इंडो-आर्यन कुळ; देवनागरी लिपी.
विशेष ध्वनी: ळ; च-ज चे दोन उच्चार.
तीन लिंगे व वचनांचे नियम.
कर्ता-कर्म-क्रियापद वाक्यरचना.
प्रत्यय जोडून शब्दरूपे तयार होणे.
तत्सम, तद्भव, देशी आणि परभाषी शब्दांची समृद्धी.
संतसाहित्यापासून आधुनिक साहित्यापर्यंत दीर्घ परंपरा; अभिजात दर्जा.
Q4. मराठीच्या प्रमुख बोलींचा परिचय करून द्या.
वऱ्हाडी व नागपुरी – विदर्भ; हिंदीचा काही प्रभाव.
झाडीबोली – पूर्व विदर्भ.
अहिराणी – खानदेश; लोकगीतांची परंपरा.
मालवणी – कोकणचा दक्षिण भाग; विनोदी नाटकांमुळे प्रसिद्ध.
आगरी-कोळी – किनारपट्टी.
मराठवाडी, कोल्हापुरी – स्थानिक उच्चार व शब्द.
प्रत्येक बोलीचे उदाहरण आणि वैशिष्ट्य लिहा.
Q5. बोलीभाषांचे जतन का आवश्यक आहे?
बोली म्हणजे लोकसंस्कृतीचा ठेवा – गीते, म्हणी, कथा.
प्रमाणभाषेला नवे शब्द पुरवतात.
साहित्याला वास्तवता व जिवंतपणा देतात.
सामाजिक इतिहास व जीवनपद्धती समजते.
बोली बोलणाऱ्यांचा आत्मसन्मान टिकतो.
उपाय: बोलीतील साहित्याचे संकलन, शब्दकोश, संमेलने.
परीक्षेसाठी टीप
बोलींवरील उत्तरात प्रत्येक बोलीचा प्रदेश आणि एक-दोन वैशिष्ट्यपूर्ण शब्द लिहा. विदर्भातील विद्यार्थ्यांनी वऱ्हाडी व झाडीबोलीचे स्वतःच्या अनुभवातील उदाहरण दिल्यास उत्तर उठावदार होते.
भाषा ध्वनींनी बनते आणि ध्वनी लिहिण्यासाठी आपण वर्ण वापरतो. वर्णांचे स्वर, स्वरादी आणि व्यंजने असे प्रकार आहेत. लेखनात एकसारखेपणा राहावा म्हणून महाराष्ट्र शासनाने लेखनविषयक नियम मान्य केले आहेत. अनुस्वार, ऱ्हस्व-दीर्घ, तत्सम शब्द, जोडाक्षरे इत्यादींबाबत हे नियम पाळले की लेखन शुद्ध होते. परीक्षेत "शुद्ध करून लिहा" हा प्रश्न याच नियमांवर आधारित असतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
वर्ण – भाषेतील सर्वांत लहान ध्वनीचे लिखित चिन्ह.
स्वर – दुसऱ्या वर्णाच्या मदतीशिवाय उच्चारता येणारे: अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ए, ऐ, ओ, औ; इंग्रजी शब्दांसाठी ॲ, ऑ.
स्वरांचे ऱ्हस्व (अ, इ, उ) व दीर्घ (आ, ई, ऊ) प्रकार; ए, ऐ, ओ, औ हे संयुक्त स्वर.
स्वरादी – अं (अनुस्वार) आणि अः (विसर्ग); यांच्या उच्चाराआधी स्वर येतो.
व्यंजने – स्वराच्या मदतीने उच्चारली जाणारी: क ते ळ. स्पर्श (क-वर्ग ते प-वर्ग), अर्धस्वर (य, र, ल, व), ऊष्मे (श, ष, स), महाप्राण (ह) आणि ळ.
जोडाक्षर – दोन किंवा अधिक व्यंजने एकत्र (क्ष = क्+ष, ज्ञ = ज्+ञ, त्र = त्+र).
लेखनविषयक नियम – शासनाने 1962 मध्ये नियम मान्य केले आणि 1972 मध्ये त्यांत भर घातली (एकूण 18 नियम प्रचलित).
अनुस्वार नियम: जिथे अनुनासिक स्पष्ट उच्चारला जातो तिथेच शीर्षबिंदू द्यावा (आंबा, घुंगरू). न उच्चारले जाणारे जुने अनुस्वार देऊ नयेत (करितों → करतो).
तत्सम शब्दांत परसवर्णाऐवजी अनुस्वार चालतो (पंडित / पण्डित – दोन्ही मान्य, अनुस्वार अधिक प्रचलित).
अंत्य इ/उ नियम: मराठी शब्दांच्या शेवटी येणारा इकार, उकार दीर्घ लिहावा – कवी, गुरू, पशू, वस्तू.
पण तत्सम सामासिक शब्दात पहिल्या पदाचा मूळ ऱ्हस्व स्वर कायम राहतो – कविराज, गुरुदक्षिणा, पशुधन.
तत्सम शब्द मूळ संस्कृतप्रमाणेच लिहावेत – मंदिर, परीक्षा, दीक्षा, कृपा.
उपान्त्य दीर्घ ई/ऊ असलेल्या मराठी शब्दांना प्रत्यय लागला की तो ऱ्हस्व होतो – वीट → विटा, सून → सुनेला.
'ण' आणि 'न' चे लेखन उच्चाराप्रमाणे (पाणी, पानी नव्हे); 'श' आणि 'ष' चा गोंधळ टाळावा (शेतकरी, विषय).
महत्त्वाच्या संज्ञा
ऱ्हस्व / दीर्घ – कमी / जास्त काळ उच्चारला जाणारा स्वर.
अनुस्वार – अक्षरावरील बिंदू (ं); अनुनासिक उच्चार दाखवतो.
परसवर्ण – पुढील व्यंजनाच्या वर्गातील अनुनासिक (ङ, ञ, ण, न, म) वापरून लिहिणे.
तत्सम – संस्कृतमधून न बदलता आलेला शब्द.
उपान्त्य – शब्दातील शेवटून दुसरे अक्षर.
भाषाभ्यास
अशुद्ध → शुद्ध: कवि → कवी; गुरु (एकटा शब्द) → गुरू; परिक्षा → परीक्षा; आशिर्वाद → आशीर्वाद; दिपावली → दीपावली; उज्वल → उज्ज्वल; महत्व → महत्त्व; सुशिक्षीत → सुशिक्षित.
ऱ्हस्व होणे: वीज → विजेचा; पूर → पुराचे; मूल → मुलाला.
स्वर स्वतंत्रपणे, कोणत्याही दुसऱ्या वर्णाच्या मदतीशिवाय उच्चारता येतात (अ, आ, इ). व्यंजनांचा उच्चार स्वराच्या मदतीनेच पूर्ण होतो (क् + अ = क).
Q2. मराठी शब्दांतील अंत्य इकार-उकाराचा नियम उदाहरणासह लिहा.
मराठी शब्दांच्या शेवटी येणारा इकार व उकार दीर्घ लिहावा – कवी, गुरू, वस्तू. मात्र तत्सम सामासिक शब्दांत पहिल्या पदाचा ऱ्हस्व स्वर कायम राहतो – कविराज, गुरुदेव.
Q4. शासनमान्य लेखनविषयक नियमांपैकी महत्त्वाचे नियम उदाहरणांसह लिहा.
अनुस्वार उच्चाराप्रमाणे.
अंत्य इ/उ दीर्घ.
तत्सम शब्द मूळप्रमाणे.
सामासिक शब्दातील ऱ्हस्व पद.
प्रत्यय लागल्यावर उपान्त्य स्वर ऱ्हस्व.
विभक्ती प्रत्यय शब्दाला जोडून.
प्रत्येक नियमाला दोन उदाहरणे द्या.
Q5. शुद्धलेखनाचे महत्त्व स्पष्ट करा.
अर्थाचा गोंधळ टळतो (दिन – दीन, सुत – सूत).
लेखनात एकरूपता व प्रमाणभाषेची प्रतिष्ठा.
परीक्षा, नोकरी, शासकीय पत्रव्यवहारात आवश्यक.
छपाई, माध्यमे व संगणकावरील लेखनासाठी उपयुक्त.
वाचकावर चांगली छाप पडते.
परीक्षेसाठी टीप
"शुद्ध करून लिहा" प्रश्नात प्रत्येक दुरुस्तीमागचा नियम एका ओळीत लिहिल्यास पूर्ण गुण मिळण्याची शक्यता वाढते. महत्त्व, आशीर्वाद, परीक्षा, उज्ज्वल हे शब्द वारंवार विचारले जातात.
महानुभाव पंथ तेराव्या शतकात श्री चक्रधर स्वामी यांनी स्थापन केला. या पंथाने संस्कृतऐवजी मराठीतून धर्मविचार मांडला आणि मराठी गद्य व पद्य वाङ्मयाचा पाया घातला. म्हाइंभट यांचे लीळाचरित्र हे मराठीतील पहिले चरित्र मानले जाते. विदर्भातील ऋद्धिपूर (अमरावती जिल्हा) हे पंथाचे महत्त्वाचे स्थान आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
महानुभाव पंथाचे संस्थापक श्री चक्रधर स्वामी (तेरावे शतक, यादवकाळ).
पंथ पंचकृष्ण मानतो: श्रीकृष्ण, दत्तात्रेय, चक्रपाणी, गोविंदप्रभू आणि चक्रधर स्वामी.
चक्रधरांनी आपल्या अनुयायांना मराठीतूनच ग्रंथरचना करण्यास सांगितले; त्यामुळे मराठीला धर्मभाषेचा मान मिळाला.
पंथाने जातिभेद आणि स्त्री-पुरुष भेद नाकारला; स्त्रिया व शूद्र यांनाही संन्यासदीक्षा दिली.
चक्रधरांनंतर नागदेवाचार्य (भटोबास) यांनी पंथाचे नेतृत्व केले.
लीळाचरित्र – म्हाइंभट यांनी चक्रधरांच्या लीळा (प्रसंग) गोळा करून लिहिलेले चरित्र; मराठीतील पहिला गद्य चरित्रग्रंथ.
सूत्रपाठ – चक्रधरांची वचने (सूत्रे) केशिराजबास यांनी संकलित केली; पंथाचे तत्त्वज्ञान यात आहे.
पंथाचे काव्य साती ग्रंथ म्हणून ओळखले जाते; त्यात नरेंद्र यांचे रुक्मिणीस्वयंवर, भास्करभट बोरीकर यांचे शिशुपालवध, दामोदर पंडित यांचे वत्सहरण इत्यादी ग्रंथ येतात.
महदंबा (महदाइसा) यांचे 'धवळे' (विवाहगीते) – मराठीतील आद्य कवयित्री म्हणून त्यांचा उल्लेख होतो.
ग्रंथ सुरक्षित ठेवण्यासाठी पंथाने सांकेतिक लिप्या (उदा. सकळ लिपी) वापरल्या; त्यामुळे हे वाङ्मय बराच काळ समाजापासून दूर राहिले.
विसाव्या शतकात वि. भि. कोलते यांच्यासारख्या अभ्यासकांनी हे वाङ्मय प्रकाशात आणले.
महत्त्वाच्या संज्ञा
लीळा – चक्रधरांच्या जीवनातील एखादा प्रसंग किंवा आठवण.
सूत्र – लहान, अर्थपूर्ण तत्त्ववचन.
पंचकृष्ण – महानुभाव पंथाने मानलेले पाच ईश्वरावतार.
साती ग्रंथ – महानुभाव पंथातील सात प्रमुख काव्यग्रंथ.
सांकेतिक लिपी – गुप्त ठेवण्यासाठी तयार केलेली लिपी.
धवळे – विवाहप्रसंगी गायली जाणारी गीते.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
श्री चक्रधर स्वामी – संस्थापक (तेरावे शतक).
गोविंदप्रभू – चक्रधरांचे गुरू, ऋद्धिपूर येथील.
नागदेवाचार्य (भटोबास) – चक्रधरांचे उत्तराधिकारी.
म्हाइंभट – लीळाचरित्र, गोविंदप्रभुचरित्र.
केशिराजबास – सूत्रपाठाचे संकलन.
महदंबा – धवळे; आद्य मराठी कवयित्री.
नरेंद्र – रुक्मिणीस्वयंवर.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. लीळाचरित्र कोणी लिहिले? त्याचे महत्त्व सांगा.
लीळाचरित्र म्हाइंभट यांनी लिहिले. चक्रधर स्वामींच्या जीवनातील लीळा त्यात संकलित आहेत. हे मराठीतील पहिले गद्य चरित्र मानले जाते आणि तत्कालीन समाजजीवनाचे चित्रही त्यात दिसते.
Q2. महानुभाव पंथाचे पंचकृष्ण कोणते?
श्रीकृष्ण, दत्तात्रेय, चक्रपाणी, गोविंदप्रभू आणि चक्रधर स्वामी हे पाच 'पंचकृष्ण' म्हणून महानुभाव पंथात पूजले जातात.
Q3. महानुभाव पंथाची वैशिष्ट्ये सविस्तर लिहा.
संस्थापक चक्रधर स्वामी; एकेश्वरवादी कृष्णभक्ती.
पंचकृष्णांची उपासना.
जातिभेद व स्त्री-पुरुष भेदाला विरोध.
संन्यास, अहिंसा व वैराग्यावर भर.
मराठी भाषेचा आग्रह.
सांकेतिक लिपीमुळे वाङ्मयाची गुप्तता.
Q4. महानुभाव वाङ्मयाचे मराठी साहित्याला योगदान स्पष्ट करा.
मराठी गद्याचा पाया: लीळाचरित्र, सूत्रपाठ.
चरित्रलेखनाची सुरुवात.
साती ग्रंथांतून काव्यपरंपरा.
महदंबेच्या रूपाने स्त्री कवयित्रीचा आरंभ.
यादवकालीन समाज, भाषा, चालीरीती यांचे दर्शन.
मराठी भाषेच्या जुन्या रूपाच्या अभ्यासासाठी मोलाचे साधन.
Q5. महानुभाव वाङ्मयातील प्रमुख ग्रंथ व ग्रंथकारांचा परिचय करून द्या.
म्हाइंभट – लीळाचरित्र, गोविंदप्रभुचरित्र.
केशिराजबास – सूत्रपाठ.
नरेंद्र – रुक्मिणीस्वयंवर.
भास्करभट बोरीकर – शिशुपालवध.
दामोदर पंडित – वत्सहरण.
महदंबा – धवळे.
प्रत्येक ग्रंथाचे वैशिष्ट्य एका ओळीत लिहावे.
परीक्षेसाठी टीप
"लीळाचरित्र – म्हाइंभट – पहिले मराठी चरित्र" हे समीकरण नक्की लक्षात ठेवा. विदर्भातील ऋद्धिपूरचा उल्लेख केल्यास उत्तर अधिक परिपूर्ण होते.
नाथ संप्रदाय हा योगमार्गावर आधारित, शिवाला आदिगुरू मानणारा प्राचीन संप्रदाय आहे. मत्स्येंद्रनाथ (मच्छिंद्रनाथ) आणि गोरक्षनाथ (गोरखनाथ) हे त्याचे प्रमुख आचार्य मानले जातात. महाराष्ट्रात या परंपरेतून गहिनीनाथ → निवृत्तिनाथ → ज्ञानेश्वर अशी गुरुपरंपरा आली. त्यामुळे ज्ञानेश्वरांच्या साहित्यावर आणि पुढे वारकरी संप्रदायावर नाथ संप्रदायाच्या योगविचाराचा खोल ठसा उमटलेला दिसतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
आदिनाथ म्हणजे शिव; त्यांच्यापासून ज्ञान मत्स्येंद्रनाथांना मिळाले, अशी परंपरा.
नवनाथ ही नऊ प्रमुख सिद्धांची परंपरा लोकप्रिय आहे (मच्छिंद्र, गोरक्ष, जालंधर, कानिफ, गहिनी, भर्तरी, रेवण, नागेश, चरपटी – याद्यांमध्ये थोडा फरक आढळतो).
हठयोग, कुंडलिनी जागृती, शरीरशुद्धी आणि गुरुकृपा यांवर भर.
जातिभेद, कर्मकांड आणि बाह्य उपचार यांना फारसे महत्त्व नाही; साधना आणि अनुभव महत्त्वाचे.
गोरक्षनाथांची रचना मुख्यतः संस्कृत आणि हिंदीत (गोरखबानी) आढळते; पण नाथ विचार महाराष्ट्रात लोकपरंपरेतून पसरला.
निवृत्तिनाथ यांना गहिनीनाथांनी दीक्षा दिली आणि निवृत्तिनाथांनी धाकटे बंधू ज्ञानेश्वर यांना गुरुपदेश दिला, असे परंपरा सांगते.
ज्ञानेश्वरीच्या शेवटी ज्ञानेश्वरांनी ही गुरुपरंपरा कृतज्ञतेने नोंदवली आहे.
ज्ञानेश्वरीच्या सहाव्या अध्यायातील कुंडलिनी योगाचे वर्णन हा नाथ प्रभावाचा ठळक पुरावा मानला जातो.
अमृतानुभव या ग्रंथातील अद्वैत अनुभव आणि चांगदेव पासष्टी (योगी चांगदेवांना केलेला उपदेश) यांतही योगपरंपरेची पार्श्वभूमी आहे.
नाथ संप्रदायाने योग आणि ज्ञान दिले, तर वारकरी संप्रदायाने भक्ती दिली; ज्ञानेश्वरांनी या दोन्हींचा समन्वय केला.
पुढील काळात नाथपंथी कथा, नवनाथांच्या पोथ्या (उदा. 'नवनाथ भक्तिसार') लोकप्रिय झाल्या.
हठयोग – आसन, प्राणायाम, मुद्रा यांद्वारे शरीर-मनावर नियंत्रण मिळवणारा योगमार्ग.
कुंडलिनी – योगशास्त्रानुसार शरीरात सुप्त असलेली शक्ती; साधनेने ती जागृत होते.
गुरुपरंपरा – गुरूकडून शिष्याकडे चालत आलेली ज्ञानाची साखळी.
समन्वय – भिन्न विचारांचा मेळ घालणे.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
मत्स्येंद्रनाथ, गोरक्षनाथ – संप्रदायाचे प्रमुख आचार्य.
गहिनीनाथ – निवृत्तिनाथांचे गुरू (परंपरेनुसार).
निवृत्तिनाथ – ज्ञानेश्वरांचे थोरले बंधू व गुरू; त्र्यंबकेश्वर येथे समाधी.
ज्ञानेश्वर (तेरावे शतक) – नाथ आणि वारकरी परंपरेचा संगम.
चांगदेव – योगी; ज्ञानेश्वरांनी त्यांना 65 ओव्यांचे पत्र (चांगदेव पासष्टी) लिहिले.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. नाथ संप्रदायाची गुरुपरंपरा ज्ञानेश्वरांपर्यंत कशी आली?
आदिनाथ शिवापासून मत्स्येंद्रनाथ, त्यांच्याकडून गोरक्षनाथ, पुढे गहिनीनाथ, त्यांच्याकडून निवृत्तिनाथ आणि निवृत्तिनाथांकडून ज्ञानेश्वर अशी परंपरा सांगितली जाते. ज्ञानेश्वरीच्या शेवटी याचा उल्लेख आहे.
Q2. चांगदेव पासष्टी म्हणजे काय?
योगी चांगदेव यांना ज्ञानेश्वरांनी पाठवलेले 65 ओव्यांचे उपदेशपत्र म्हणजे चांगदेव पासष्टी. त्यात अद्वैत आणि आत्मज्ञानाचा उपदेश आहे.
Q3. नाथ संप्रदायाची प्रमुख वैशिष्ट्ये लिहा.
शिव आदिगुरू; गुरुकृपेचे महत्त्व.
हठयोग, कुंडलिनी साधना.
जातिभेद व कर्मकांडाला विरोध.
अनुभवप्रधान अध्यात्म.
नवनाथ परंपरा आणि लोककथा.
सर्व स्तरांतील अनुयायी.
Q4. ज्ञानेश्वरांच्या साहित्यावरील नाथ संप्रदायाचा प्रभाव स्पष्ट करा.
गुरुपरंपरेचा कृतज्ञ उल्लेख.
ज्ञानेश्वरी अध्याय सहा – कुंडलिनी योग.
अमृतानुभवातील अद्वैत अनुभव.
चांगदेव पासष्टीतील योगी संवाद.
योग आणि भक्तीचा समन्वय.
निष्कर्ष: नाथ विचार ज्ञानेश्वरांमार्फत मराठी साहित्यात आला.
Q5. नाथ संप्रदाय आणि वारकरी संप्रदाय यांचे नाते स्पष्ट करा.
दोन्हींत जातिभेदाला विरोध व गुरुमहत्त्व.
नाथ – योग व ज्ञान; वारकरी – सगुण भक्ती व नामस्मरण.
ज्ञानेश्वर दोन्हींचा दुवा.
नाथ विचाराने वारकरी भक्तीला तत्त्वज्ञानाचा पाया मिळाला.
लोकभाषेतून सामान्यांपर्यंत अध्यात्म.
परीक्षेसाठी टीप
नाथ संप्रदायावरील उत्तरात 'गहिनीनाथ → निवृत्तिनाथ → ज्ञानेश्वर' ही साखळी आणि 'योग + भक्ती = समन्वय' हे सूत्र नक्की लिहा.
संत ज्ञानेश्वर (तेरावे शतक) हे मराठीतील श्रेष्ठ संतकवी आणि वारकरी संप्रदायाचे आधारस्तंभ आहेत. त्यांनी भगवद्गीतेवर मराठीत लिहिलेली टीका ज्ञानेश्वरी (भावार्थदीपिका) इ.स. 1290 मध्ये नेवासे येथे पूर्ण झाली. अमृतानुभव, चांगदेव पासष्टी, हरिपाठ आणि अभंग हीही त्यांची रचना आहे. सामान्य माणसाला समजेल अशा मराठीत तत्त्वज्ञान मांडणे हे त्यांचे मोठे कार्य आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
जन्म परंपरेनुसार इ.स. 1275 मध्ये आपेगाव (पैठणजवळ) येथे; वडील विठ्ठलपंत, आई रुक्मिणीबाई.
भावंडे: निवृत्तिनाथ (मोठे बंधू व गुरू), सोपानदेव आणि मुक्ताबाई.
संन्यासाश्रमातून गृहस्थाश्रमात परतलेल्या विठ्ठलपंतांच्या मुलांना समाजाने बहिष्कृत केले; तरीही या भावंडांनी भक्ती व ज्ञानाचा मार्ग स्वीकारला.
Q1. ज्ञानेश्वरीचे दुसरे नाव काय? ती कोठे व केव्हा लिहिली?
ज्ञानेश्वरीचे मूळ नाव 'भावार्थदीपिका' आहे. ती इ.स. 1290 मध्ये नेवासे येथे पूर्ण झाली. ती भगवद्गीतेवरील ओवीबद्ध मराठी टीका आहे.
Q2. पसायदान म्हणजे काय?
पसायदान म्हणजे ज्ञानेश्वरीच्या शेवटी ज्ञानेश्वरांनी विश्वात्मक देवाकडे मागितलेले 'प्रसादाचे दान'. त्यात दुष्टांची दुष्टबुद्धी जावी आणि सर्व प्राणिमात्रांचे कल्याण व्हावे अशी प्रार्थना आहे.
Q3. संत ज्ञानेश्वरांच्या साहित्यकृतींचा परिचय करून द्या.
ज्ञानेश्वरी – गीतेवरील टीका; 18 अध्याय; ओवी छंद.
अमृतानुभव – स्वतंत्र तत्त्वज्ञान.
चांगदेव पासष्टी – 65 ओव्यांचे उपदेशपत्र.
हरिपाठ – नामस्मरणाचे अभंग.
स्फुट अभंग व विराण्या.
सर्व रचनांत भक्ती, ज्ञान व काव्य यांचा संगम.
Q4. ज्ञानेश्वरीचे वाङ्मयीन वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
गहन तत्त्वज्ञान सोप्या मराठीत.
उपमा, दृष्टांत, रूपक यांचा भरपूर वापर.
दैनंदिन जीवनातील उदाहरणे (शेती, निसर्ग, घर).
मराठी भाषेचा अभिमान.
ओवी छंदातील लय व गेयता.
विश्वबंधुत्वाचा संदेश (पसायदान).
Q5. वारकरी संप्रदायातील ज्ञानेश्वरांचे स्थान स्पष्ट करा.
वारकरी संप्रदायाचा तात्त्विक पाया घातला.
"ज्ञानदेवें रचिला पाया" ही बहिणाबाईंची प्रसिद्ध ओळ.
हरिपाठामुळे नामभक्ती लोकप्रिय.
नामदेवांसह संतमेळ्याला प्रेरणा.
आळंदी–पंढरपूर पालखी परंपरा आजही सुरू.
समतेचा व भक्तीचा संदेश सर्व जातींपर्यंत पोहोचवला.
परीक्षेसाठी टीप
"ज्ञानेश्वरी – भावार्थदीपिका – 1290 – नेवासे – सच्चिदानंदबाबा" हे पाच शब्द एकत्र लक्षात ठेवा; पसायदानाचा उल्लेख प्रत्येक दीर्घ उत्तरात उपयोगी पडतो.
वारकरी संप्रदाय हा पंढरपूरच्या श्री विठ्ठलाची भक्ती करणारा महाराष्ट्रातील लोकप्रिय भक्तिसंप्रदाय आहे. ज्ञानेश्वरांनी त्याला तत्त्वज्ञान दिले, तर संत नामदेवांनी कीर्तनातून तो सर्वसामान्यांपर्यंत आणि महाराष्ट्राबाहेर पंजाबपर्यंत पोहोचवला. विविध जातींतील संतांचा मेळा हे या संप्रदायाचे खास वैशिष्ट्य आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
संत नामदेव (तेरावे–चौदावे शतक) हे ज्ञानेश्वरांचे समकालीन; पंढरपूरशी जोडलेले; शिंपी कुटुंबात जन्म.
नामदेवांनी कीर्तन परंपरा रुजवली; "नाचूं कीर्तनाचे रंगीं, ज्ञानदीप लावूं जगीं" हा त्यांचा प्रसिद्ध संकल्प.
नामदेवांनी उत्तर भारतात (विशेषतः पंजाबात) भक्तिप्रसार केला; त्यांची काही हिंदी पदे शिखांच्या गुरुग्रंथसाहिबात समाविष्ट आहेत.
ज्ञानेश्वरांच्या समाधीचे वर्णन करणारे 'समाधीचे अभंग' आणि 'तीर्थावळी' हे नामदेवांचे आत्मचरित्रपर अभंग मानले जातात.
पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिराच्या महाद्वाराजवळील "नामदेवाची पायरी" प्रसिद्ध आहे.
नामदेवांच्या काळातील संतमेळा: गोरा कुंभार, सावता माळी, नरहरी सोनार, चोखामेळा, जनाबाई इत्यादी – विविध व्यवसाय व जातींचे संत.
जनाबाई नामदेवांच्या घरी राहत; त्यांच्या अभंगांत स्त्रीमनाची भक्ती दिसते.
चोखामेळा यांनी अस्पृश्य म्हणून झालेल्या अन्यायाची वेदना अभंगात मांडली.
वारकरी संप्रदायाची लक्षणे: आषाढी व कार्तिकी वारी, पालखी, दिंडी, तुळशीमाळ, कपाळी गंध, नामस्मरण ("राम कृष्ण हरी").
संप्रदायाचा पाया व कळस: बहिणाबाई म्हणतात "ज्ञानदेवें रचिला पाया, तुका झालासे कळस".
वारकरी संप्रदायाने भक्तीत समता मांडली; कर्मकांडापेक्षा नामभक्ती महत्त्वाची मानली.
महत्त्वाच्या संज्ञा
वारी – ठरावीक काळी पंढरपूरला पायी जाण्याची यात्रा.
आषाढी एकादशी, कार्तिकी एकादशी – पंढरपूरच्या मुख्य वाऱ्या.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. नामदेवांचे उत्तर भारतातील कार्य थोडक्यात सांगा.
नामदेवांनी पंजाबपर्यंत प्रवास करून हिंदी भाषेत भक्तिपदे रचली. त्यांची काही पदे गुरुग्रंथसाहिबात आहेत. त्यामुळे वारकरी भक्तीचा संदेश महाराष्ट्राबाहेर पोहोचला.
Q2. "ज्ञानदेवें रचिला पाया, तुका झालासे कळस" याचा अर्थ स्पष्ट करा.
ही बहिणाबाईंची ओळ आहे. ज्ञानेश्वरांनी वारकरी संप्रदायाचा पाया घातला आणि तुकारामांनी त्याला शिखरावर नेले, असा याचा अर्थ आहे. मध्ये नामदेव, एकनाथ यांनी ही इमारत उभी केली.
संत नामदेवांच्या काळात (तेरावे–चौदावे शतक) पंढरपूरच्या विठ्ठलभक्तीभोवती विविध जाती-व्यवसायांतील संतांचा एक मोठा मेळा तयार झाला. जनाबाई, चोखामेळा, गोरा कुंभार, सावता माळी, नरहरी सोनार, सेना न्हावी, कान्होपात्रा यांसारख्या संतांनी आपल्या रोजच्या कामातच देव पाहिला. त्यांच्या अभंगांतून भक्तीतील समता, श्रमाची प्रतिष्ठा आणि सामान्य माणसाचे दुःख व्यक्त झाले.
महत्त्वाचे मुद्दे
संत जनाबाई – नामदेवांच्या घरी दासी म्हणून राहिल्या; दळण-कांडण करताना विठ्ठलाचे नाव घेतले. "दळिता कांडिता तुज गाईन अनंता" ही त्यांची प्रसिद्ध ओळ. विठ्ठलाला आई, सखा मानणारी उत्कट, घरगुती भक्ती.
संत चोखामेळा – मंगळवेढा येथील महार समाजातील संत. देवळात प्रवेश नाकारला जात असताना त्यांनी भक्तीचा अधिकार ठामपणे मांडला; जातिभेदाची वेदना त्यांच्या अभंगांत आहे.
चोखामेळा यांचे कुटुंबच संतकवींचे – पत्नी सोयराबाई, बहीण निर्मळा, मेहुणे बंका, मुलगा कर्ममेळा यांचेही अभंग मिळतात.
मंगळवेढ्याच्या कुसवाच्या (भिंतीच्या) कामात भिंत कोसळून चोखामेळा यांचा मृत्यू झाला; नामदेवांनी त्यांची समाधी पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिराच्या महाद्वाराजवळ बांधली, अशी परंपरा आहे.
संत गोरा कुंभार – तेर (धाराशिव जिल्हा) येथील कुंभार; संतमंडळातील वयोवृद्ध, 'संतांच्या परीक्षे'च्या कथेसाठी प्रसिद्ध.
संत सावता माळी – अरण (सोलापूर जिल्हा) येथील माळी; शेतीकाम हीच भक्ती मानली. "कांदा मुळा भाजी अवघी विठाई माझी" ही ओळ त्यांच्या नावाने प्रसिद्ध.
संत नरहरी सोनार – पंढरपूरचे सोनार; प्रथम शिवभक्त, नंतर 'हरि-हर एकच' हा अनुभव.
संत सेना न्हावी – न्हावी व्यवसाय; साध्या भाषेत भक्ती.
संत कान्होपात्रा – मंगळवेढ्याच्या कलावंतिणीची मुलगी; विठ्ठलाला शरण गेलेली स्त्री संत.
संत मुक्ताबाई – ज्ञानेश्वरांची धाकटी बहीण; 'ताटीचे अभंग' प्रसिद्ध.
या सर्वांच्या रचनांत श्रम हीच पूजा, भक्तीत सर्व समान, आणि बोलीतील साधी भाषा ही समान सूत्रे आहेत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
संतमेळा – नामदेवांभोवती जमलेला विविध जातींतील संतांचा समुदाय.
श्रमनिष्ठ भक्ती – रोजचे काम करतानाच देवाचे स्मरण.
समता – जात, लिंग, व्यवसाय यांपलीकडे सर्व भक्त समान.
ताटीचे अभंग – मुक्ताबाईंनी ज्ञानेश्वरांना दार उघडण्याची विनंती करणारे अभंग.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
नामदेव (इ.स. 1270–1350 असे मानले जाते) – संतमेळ्याचे केंद्र.
जनाबाई – नामदेवांच्या घरातील दासी-संत.
चोखामेळा – मंगळवेढा; समाधी पंढरपूर महाद्वाराजवळ.
गोरा कुंभार – तेर; सावता माळी – अरण.
मुक्ताबाई – ज्ञानेश्वरांची बहीण.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. संत जनाबाईंच्या भक्तीचे वेगळेपण सांगा.
जनाबाईंनी दळण-कांडण, पाणी भरणे अशा घरकामातच विठ्ठलाचे नामस्मरण केले. त्यांनी विठ्ठलाला आई, मैत्रीण मानले; त्यामुळे त्यांची भक्ती अतिशय जिव्हाळ्याची आणि घरगुती आहे.
Q2. सावता माळी यांनी भक्तीचा कोणता विचार मांडला?
सावता माळी यांनी आपले शेतीकाम सोडून तीर्थयात्रा न करता शेतातच देव पाहिला. कष्ट आणि कर्तव्य हीच खरी भक्ती, असा श्रमनिष्ठ विचार त्यांनी मांडला.
Q3. संत चोखामेळा यांच्या अभंगांतील सामाजिक जाणीव स्पष्ट करा.
जातिभेदामुळे झालेल्या अपमानाची वेदना.
देवापुढे सर्व समान ही भूमिका.
मंदिरप्रवेश नाकारल्याचे दुःख, तरी भक्तीवरील निष्ठा.
कुटुंबातील सर्वांनी अभंगरचना करणे – दलित संतपरंपरा.
पुढील दलित साहित्याला प्रेरणा.
Q4. नामदेवकालीन संतमेळ्याची वैशिष्ट्ये लिहा.
विविध जाती-व्यवसायांचे संत.
स्त्री संतांचा सहभाग (जनाबाई, मुक्ताबाई, सोयराबाई, कान्होपात्रा).
श्रमनिष्ठ भक्ती.
साधी, बोलीतील भाषा; अभंग हा प्रमुख प्रकार.
समतेचा संदेश.
पंढरपूरची वारी हे एकत्र येण्याचे केंद्र.
Q5. वारकरी संप्रदायातील स्त्री संतांचे योगदान स्पष्ट करा.
मुक्ताबाई – ज्ञानी, ताटीचे अभंग.
जनाबाई – घरगुती, उत्कट भक्ती.
सोयराबाई, निर्मळा – दलित स्त्रीचा अनुभव.
कान्होपात्रा – समाजाने उपेक्षित स्त्रीची शरणागती.
पुढे बहिणाबाई (शिऊरकर) – तुकारामांच्या शिष्या.
स्त्रीला अध्यात्मात स्थान मिळाले.
परीक्षेसाठी टीप
प्रत्येक संताचे गाव, व्यवसाय आणि एक प्रसिद्ध ओळ असा तीन मुद्द्यांचा तक्ता लक्षात ठेवा; छोट्या प्रश्नांत हेच विचारले जाते.
संत एकनाथ (सोळावे शतक) हे पैठण येथील थोर संत, कवी आणि समाजसुधारक होते. एकनाथी भागवत, भावार्थ रामायण आणि शेकडो भारुडे ही त्यांची प्रमुख रचना आहे. त्यांनी इ.स. 1584 मध्ये ज्ञानेश्वरीची शुद्ध प्रत तयार केली. ज्ञानेश्वर आणि तुकाराम यांना जोडणारा दुवा म्हणून एकनाथांना वारकरी परंपरेत मोठे स्थान आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
जन्म इ.स. 1533 (परंपरेनुसार), पैठण; लहानपणीच आई-वडिलांचे छत्र हरपले; आजोबा भानुदास हेही विठ्ठलभक्त होते.
गुरू: जनार्दनस्वामी (देवगिरी/दौलताबाद येथील); एकनाथ स्वतःला "एका जनार्दनी" म्हणवतात – ही त्यांची नाममुद्रा.
एकनाथी भागवत – श्रीमद्भागवताच्या अकराव्या स्कंधावरील विस्तृत ओवीबद्ध टीका; त्यांचा सर्वश्रेष्ठ ग्रंथ.
भावार्थ रामायण – रामकथेवरील मोठा ग्रंथ; तो अपूर्ण राहिला आणि त्यांचे शिष्य गावबा यांनी पूर्ण केला, असे मानले जाते.
भारुडे – लोकनाट्यासारखी, रूपकात्मक, विनोदी पण उपदेशपर गीते; उदा. "विंचू चावला" (काम-क्रोधरूपी विंचू), गोंधळ, जोगवा, वासुदेव अशी भारुडे.
इ.स. 1584 मध्ये ज्ञानेश्वरीची अनेक प्रतींमधून शुद्ध प्रत तयार केली – मराठी संशोधन परंपरेतील महत्त्वाचे काम.
सामाजिक समता: तहानलेल्या दलित मुलाला उचलून घेणे, सर्व जातींच्या लोकांशी समान वागणे अशा अनेक कथा त्यांच्या जीवनाशी जोडल्या जातात.
शांत स्वभाव, क्षमाशीलता आणि गृहस्थाश्रमी संत हे त्यांचे आदर्श रूप.
इ.स. 1599 मध्ये पैठण येथे देहत्याग; फाल्गुन वद्य षष्ठी "नाथषष्ठी" म्हणून पैठणला मोठी यात्रा भरते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
भारुड – रूपकातून आध्यात्मिक व सामाजिक उपदेश करणारे लोकगीत/नाट्यगीत.
नाममुद्रा – कवीने रचनेच्या शेवटी घातलेले स्वतःचे नाव (उदा. "एका जनार्दनी").
टीका – मूळ ग्रंथाचा अर्थ समजावून सांगणारा ग्रंथ.
स्कंध – भागवत पुराणाचा विभाग.
रूपक – एका गोष्टीतून दुसरा अर्थ सूचित करणे.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
इ.स. 1533 – जन्म (परंपरेनुसार), पैठण.
जनार्दनस्वामी – गुरू.
इ.स. 1584 – ज्ञानेश्वरीची शुद्ध प्रत.
इ.स. 1599 – देहत्याग; नाथषष्ठी.
गावबा – शिष्य; भावार्थ रामायण पूर्ण केल्याचे मानले जाते.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. भारुड म्हणजे काय? एक उदाहरण द्या.
भारुड हे रूपकात्मक, नाट्यपूर्ण आणि उपदेशपर लोकगीत आहे. ते विनोदी शैलीत गंभीर आध्यात्मिक अर्थ सांगते. उदा. एकनाथांचे "विंचू चावला" – यात काम-क्रोधरूपी विंचवाचा दंश आणि सत्त्वगुणरूपी उतारा सांगितला आहे.
Q2. एकनाथांनी ज्ञानेश्वरीसाठी कोणते कार्य केले?
तीनशे वर्षांत ज्ञानेश्वरीच्या प्रतींमध्ये अनेक चुका व बदल झाले होते. एकनाथांनी इ.स. 1584 मध्ये विविध प्रती तपासून ज्ञानेश्वरीची शुद्ध प्रत तयार केली.
Q3. संत एकनाथांच्या वाङ्मयाचा परिचय करून द्या.
एकनाथी भागवत – अकराव्या स्कंधावरील टीका.
भावार्थ रामायण – रामकथा.
रुक्मिणीस्वयंवर – आख्यानकाव्य.
भारुडे – लोकशिक्षणासाठी.
अभंग, गवळणी, हस्तामलक इत्यादी स्फुट रचना.
सर्व रचनांत भक्ती, ज्ञान आणि लोकशिक्षण यांचा मेळ.
Q4. एकनाथांच्या भारुडांची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
लोकभाषा व लोकसंस्कृतीचा वापर.
रूपकात्मक मांडणी.
विनोद आणि नाट्यमयता.
अंधश्रद्धा व दुर्गुणांवर टीका.
विविध पात्रे: वासुदेव, जोगी, गोंधळी, भुत्या इत्यादी.
निरक्षर लोकांपर्यंत अध्यात्म पोहोचवण्याचे प्रभावी साधन.
Q5. संत एकनाथांचे सामाजिक कार्य स्पष्ट करा.
जातिभेदाला कृतीतून विरोध.
सर्व जातींच्या लोकांशी समान वागणूक.
गृहस्थाश्रमात राहून भक्तीचा आदर्श.
भारुडांतून लोकशिक्षण.
मराठी भाषेचा अभिमान ("संस्कृत वाणी देवें केली, तरी प्राकृत काय चोरापासोनि झाली?").
शांती आणि क्षमेचा संदेश.
परीक्षेसाठी टीप
एकनाथांवरील उत्तरात "एका जनार्दनी" ही नाममुद्रा आणि 1584 मधील ज्ञानेश्वरी-शुद्धीकरण हे दोन मुद्दे हमखास लिहा.
संत तुकाराम (सतरावे शतक) हे वारकरी संप्रदायाचे कळस मानले जातात. पुणे जिल्ह्यातील देहू येथे वाणी (व्यापारी) कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला. त्यांच्या अभंगांचा संग्रह तुकारामांची अभंगगाथा म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्यांच्या अभंगांत भक्ती, आत्मपरीक्षण, सामाजिक टीका आणि जीवनानुभव यांचा प्रभावी मेळ आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
जन्म देहू (इंद्रायणी नदीकाठी); कुटुंबाचा व्यवसाय वाणी/महाजनकी; घराण्यात पिढ्यान्पिढ्या विठ्ठलभक्ती.
आयुष्यात मोठा दुष्काळ, कुटुंबातील माणसांचा मृत्यू, कर्जबाजारीपणा यांचे दुःख भोगले; यातूनच वैराग्य आणि भक्ती वाढली.
पत्नी जिजाबाई (आवली); त्यांच्या संसारातील ताणतणाव अभंगांतही दिसतात.
अभंगगाथा – सुमारे साडेचार हजार अभंगांचा संग्रह (आकडा आवृत्तीनुसार बदलतो).
परंपरेनुसार, रामेश्वरभट्ट यांच्या विरोधामुळे गाथा इंद्रायणीत बुडवली गेली आणि तेरा दिवसांनी ती पुन्हा वर आली, अशी कथा प्रसिद्ध आहे.
संताजी जगनाडे यांनी तुकारामांचे अभंग लिहून ठेवले, असे मानले जाते.
शिष्या बहिणाबाई (शिऊरकर); त्यांनी "ज्ञानदेवें रचिला पाया, तुका झालासे कळस" असे म्हटले.
प्रसिद्ध ओळी: "वृक्षवल्ली आम्हां सोयरीं वनचरें", "जे कां रंजले गांजले, त्यासि म्हणे जो आपुले, तोचि साधु ओळखावा", "आनंदाचे डोही आनंद तरंग".
भाषा अगदी सोपी, बोलीतील, पण धारदार; म्हणींसारख्या ओळी आजही लोकांच्या तोंडी आहेत.
इ.स. 1650 मध्ये फाल्गुन वद्य द्वितीयेला वैकुंठगमन (परंपरेनुसार) – हा दिवस "तुकाराम बीज" म्हणून पाळतात.
देहूहून आषाढी वारीसाठी तुकारामांची पालखी पंढरपूरला जाते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
अभंग – वारकरी संतांचा भक्तिपर छंद/काव्यप्रकार; 'भंग न पावणारा'.
गाथा – अभंगांचा संग्रह.
आत्मनिवेदन – स्वतःचे मन, दोष व दुःख देवापुढे मोकळेपणाने मांडणे.
दांभिकता – दिखाऊ धार्मिकता, ढोंग.
वैकुंठगमन – संतांचे देहावसान (भक्तांची श्रद्धा).
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
देहू – जन्मगाव.
इ.स. 1650 – वैकुंठगमन (परंपरेनुसार); तुकाराम बीज.
जिजाबाई (आवली) – पत्नी.
बहिणाबाई – शिष्या.
संताजी जगनाडे – अभंगांचे लेखनिक.
रामेश्वरभट्ट – सुरुवातीचे विरोधक, नंतर अनुयायी झाल्याचे मानले जाते.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. "वृक्षवल्ली आम्हां सोयरीं वनचरें" या ओळीतून काय संदेश मिळतो?
या ओळीत तुकाराम झाडे, वेली आणि वनातील प्राणी यांना आपले नातेवाईक मानतात. निसर्गाशी आपुलकी, साधेपणा आणि सर्व सजीवांबद्दल प्रेम हा संदेश यातून मिळतो.
Q2. तुकारामांच्या गाथेविषयीची इंद्रायणीची कथा थोडक्यात सांगा.
तुकारामांच्या अभंगांना विरोध झाल्याने त्यांची वह्या इंद्रायणी नदीत बुडवाव्या लागल्या. तुकारामांनी तेरा दिवस उपोषण केल्यावर गाथा पाण्यावर तरंगून वर आली, अशी परंपरागत कथा आहे.
Q3. संत तुकारामांच्या अभंगांची वैशिष्ट्ये सविस्तर लिहा.
उत्कट विठ्ठलभक्ती.
प्रांजळ आत्मनिवेदन व आत्मपरीक्षण.
दांभिकता, अंधश्रद्धा व ढोंगी साधूंवर टीका.
सोपी, बोलीतील, थेट भाषा.
सुभाषितांसारख्या ओळी.
जीवनानुभवातून आलेले तत्त्वज्ञान.
समता व मानवतेचा संदेश.
Q4. तुकारामांनी केलेली सामाजिक टीका स्पष्ट करा.
दिखाऊ कर्मकांडावर प्रहार.
ढोंगी साधू, बुवाबाजी यांची निंदा.
जातिभेदापेक्षा भक्ती श्रेष्ठ.
दुःखी, गरीब माणसाला आपले मानणे हेच खरे साधुत्व ("जे कां रंजले गांजले").
प्रामाणिक कष्ट आणि नीतीचे महत्त्व.
स्वतःवरही टीका करण्याचे धाडस.
Q5. वारकरी संप्रदायाचे 'कळस' म्हणून तुकारामांचे स्थान स्पष्ट करा.
ज्ञानेश्वरांचे तत्त्वज्ञान लोकभाषेत पोहोचवले.
अभंग हा काव्यप्रकार शिखरावर नेला.
कीर्तनातून मोठा अनुयायी वर्ग.
देहू-पंढरपूर पालखी परंपरा.
आजही वारकरी व सामान्य लोक त्यांचे अभंग म्हणतात.
मराठी भाषा व संस्कृतीवर कायमचा ठसा.
परीक्षेसाठी टीप
तुकारामांवरील प्रत्येक उत्तरात किमान एक-दोन प्रसिद्ध अभंग-ओळी उद्धृत करा; त्यामुळे उत्तर जिवंत आणि गुणदायी होते.
समर्थ रामदास (इ.स. 1608–1681) हे सतराव्या शतकातील महाराष्ट्रातील प्रभावी संत, कवी आणि समाजसुधारक होते. त्यांनी राम आणि हनुमान यांची उपासना सांगत रामदासी (समर्थ) संप्रदाय स्थापन केला. भक्तीबरोबर शक्ती, संघटन, प्रयत्न आणि व्यवहारज्ञान यांवर त्यांनी भर दिला. दासबोध आणि मनाचे श्लोक हे त्यांचे प्रमुख ग्रंथ आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
मूळ नाव नारायण सूर्याजीपंत ठोसर; जन्म जांब (जालना जिल्हा), इ.स. 1608.
लग्नमंडपातून निघून गेले, अशी प्रसिद्ध कथा; नंतर नाशिकजवळ टाकळी येथे सुमारे बारा वर्षे तपश्चर्या.
पुढे सुमारे बारा वर्षे भारतभर भ्रमण करून देशाची राजकीय-सामाजिक स्थिती पाहिली.
महाराष्ट्रात ठिकठिकाणी हनुमान (मारुती) मंदिरे व मठ स्थापन केले – 'अकरा मारुती' प्रसिद्ध.
दासबोध – गुरु-शिष्य संवादरूप ग्रंथ; 20 दशक व 200 समास; अध्यात्म, प्रपंच, राजकारण, लेखन, नेतृत्व अशा व्यावहारिक विषयांवर मार्गदर्शन.
मनाचे श्लोक – मनाला उपदेश करणारे सुमारे 205 श्लोक; "मना सज्जना भक्तिपंथेचि जावे" ही सुरुवात प्रसिद्ध.
करुणाष्टके, आरत्या (उदा. गणपतीची "सुखकर्ता दुःखहर्ता" ही आरती परंपरेने रामदासांची मानली जाते), अभंग, ओव्या.
"मराठा तितुका मेळवावा" – संघटनाचा संदेश; प्रयत्नवाद: "यत्न तो देव जाणावा".
रामदासांचे शिष्य कल्याणस्वामी यांनी दासबोधाचे लेखन केले.
समाधी सज्जनगड (सातारा) येथे, इ.स. 1681.
वारकरी संतांच्या भक्तीत प्रेम आणि शरणागती अधिक; रामदासांच्या विचारात प्रवृत्ती, शक्ती आणि कर्मयोग अधिक.
महत्त्वाच्या संज्ञा
रामदासी संप्रदाय – राम-हनुमान उपासना व संघटनावर भर देणारा संप्रदाय.
दशक / समास – दासबोधाचे विभाग (प्रकरणे).
प्रयत्नवाद – प्रयत्न व कर्म यांनाच यशाचे साधन मानणे.
प्रपंच-परमार्थ – संसार आणि अध्यात्म; दोन्हींचा मेळ घालण्याचा उपदेश.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
1608 – जन्म, जांब.
टाकळी – तपश्चर्येचे ठिकाण.
कल्याणस्वामी – शिष्य, दासबोधाचे लेखनिक.
1681 – समाधी, सज्जनगड.
छत्रपती शिवाजी महाराज – समकालीन; दोघांच्या संबंधांबाबत परंपरा आणि इतिहासकारांचे मत वेगवेगळे आहे.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. दासबोधाची रचना कशी आहे?
दासबोध हा गुरु-शिष्य संवादाच्या रूपात लिहिलेला ओवीबद्ध ग्रंथ आहे. त्यात 20 दशक आणि प्रत्येक दशकात 10 असे एकूण 200 समास आहेत.
Q2. "मराठा तितुका मेळवावा" या उक्तीचा अर्थ सांगा.
महाराष्ट्रातील सर्व लोकांनी एकत्र यावे, संघटित व्हावे आणि धर्म-समाजाचे रक्षण करावे, असा संघटनाचा संदेश या उक्तीत आहे.
Q3. समर्थ रामदासांच्या साहित्याची वैशिष्ट्ये लिहा.
संतांनी आपले विचार लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी लोकपरिचित काव्यप्रकार वापरले. ओवी हा जात्यावरच्या गाण्यांपासून ज्ञानेश्वरीपर्यंत वापरला गेलेला सहज छंद; अभंग हा वारकरी संतांचा प्रमुख प्रकार; आणि भारूड हा संत एकनाथांनी लोकप्रिय केलेला रूपकात्मक, नाट्यमय प्रकार. याशिवाय गौळण, विराणी, आरती हे प्रकारही संतसाहित्यात आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
ओवी – मराठीतील अगदी जुना, लोकगीतांतून आलेला छंद; स्त्रिया जात्यावर दळताना 'जात्यावरच्या ओव्या' गात.
ओवीला ठराविक अक्षरसंख्येचे कडक बंधन नसते; साधारणपणे चार चरण आणि शेवटी यमक/लय.
ज्ञानेश्वरी (सुमारे 9000 ओव्या), एकनाथी भागवत, दासबोध हे ग्रंथ ओवीबद्ध आहेत.
अभंगाचे दोन प्रकार: लहान अभंग (दोन चरण, साधारण आठ-आठ अक्षरे) आणि मोठा अभंग (चार चरण; पहिले तीन चरण सहा अक्षरांचे, चौथा चार अक्षरांचा अशी रचना प्रचलित).
अभंगाच्या शेवटी कवीची नाममुद्रा असते – "तुका म्हणे", "नामा म्हणे", "एका जनार्दनी".
भारूड – रूपकाच्या आधारे आध्यात्मिक-सामाजिक उपदेश करणारे नाट्यमय गीत; गाणे, अभिनय आणि विनोद यांचा मेळ.
संत एकनाथांनी सुमारे तीनशे भारुडे रचली; विंचू, भूत, जोगवा, गोंधळ, वासुदेव, दादला अशा लोकजीवनातील विषयांतून तत्त्वज्ञान सांगितले.
उदा. "विंचू चावला" या भारुडात विंचू म्हणजे काम-क्रोध, आणि उतारा म्हणजे सत्त्वगुण असे रूपक आहे.
गौळण – कृष्ण आणि गोपींच्या लीलांवर आधारित गीत; विराणी – देवाच्या विरहाचे गीत; आरती – देवतेची स्तुती.
हे सर्व प्रकार गेय (गाता येणारे) आणि लोकांना पाठ होणारे असल्याने कीर्तन-भजनातून सर्वत्र पसरले.
महत्त्वाच्या संज्ञा
चरण – काव्याची एक ओळ/पाद.
नाममुद्रा – रचनेच्या शेवटी येणारे कवीचे नाव.
रूपक – एका गोष्टीद्वारे दुसरा गूढ अर्थ सांगणे.
गेयता – गाता येण्याजोगी लय.
कीर्तन – गायन, निरूपण आणि कथा यांतून भक्तीचा प्रसार.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
ज्ञानेश्वर – ओवीला ग्रंथरचनेचे माध्यम केले (ज्ञानेश्वरी, 1290 असे मानले जाते).
नामदेव, तुकाराम – अभंगाचे प्रमुख कवी.
एकनाथ (सोळावे शतक) – भारुडाचे जनक मानले जातात.
रामदास – ओवीबद्ध दासबोध; श्लोक व आरत्या.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. अभंगाची नाममुद्रा म्हणजे काय?
अभंगाच्या शेवटच्या चरणात कवी आपले नाव गुंफतो, त्याला नाममुद्रा म्हणतात. उदा. तुकारामांच्या अभंगात "तुका म्हणे", एकनाथांच्या अभंगात "एका जनार्दनी".
Q2. भारूड म्हणजे काय?
भारूड हे रूपकाच्या आधारे आध्यात्मिक व सामाजिक उपदेश करणारे, अभिनय व विनोदयुक्त लोकनाट्यगीत आहे. संत एकनाथांनी ते लोकप्रिय केले.
Q3. ओवी या काव्यप्रकाराची वैशिष्ट्ये सविस्तर लिहा.
लोकगीतांतून आलेला प्राचीन प्रकार.
लवचीक अक्षरसंख्या, सहज लय.
दीर्घ कथन व तत्त्वज्ञानासाठी उपयुक्त.
जात्यावरच्या ओव्या – स्त्रीजीवनाचे दर्शन.
ज्ञानेश्वरी, एकनाथी भागवत, दासबोध – ओवीबद्ध.
Q4. अभंग या काव्यप्रकाराचे स्वरूप व वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
अर्थ: 'भंग न पावणारा'.
लहान व मोठा अभंग – रचना.
नाममुद्रा.
विषय: भक्ती, आत्मनिवेदन, उपदेश, सामाजिक टीका.
गेयता; भजन-कीर्तनात वापर.
नामदेव ते तुकाराम – विकास.
Q5. संत एकनाथांच्या भारुडांचे वेगळेपण स्पष्ट करा.
लोकजीवनातील पात्रे व प्रसंग.
रूपकातून गूढ तत्त्वज्ञान सोपे.
विनोद व नाट्य यांमुळे मनोरंजन आणि प्रबोधन.
अंधश्रद्धा, दुर्गुणांवर टीका.
आजही लोककलावंत भारुडे सादर करतात.
परीक्षेसाठी टीप
प्रत्येक प्रकारासाठी 'व्याख्या + रचना + प्रमुख कवी + उदाहरण' ही चौकट वापरा. भारुडाचे रूपक (विंचू = काम-क्रोध) स्पष्ट केल्यास उत्तर परिपूर्ण होते.
वाक्यातील प्रत्येक शब्द कोणते काम करतो यावरून मराठी व्याकरणात शब्दांचे आठ प्रकार (शब्दांच्या जाती) मानले जातात. त्यांपैकी चार विकारी (लिंग, वचन, विभक्तीनुसार रूप बदलणारे) आणि चार अविकारी/अव्यये (रूप न बदलणारे) आहेत. शब्दाची जात ठरवताना तो वाक्यात कसा वापरला आहे, हे पाहणे महत्त्वाचे असते.
नाम – व्यक्ती, वस्तू, ठिकाण किंवा गुण यांना दिलेले नाव. प्रकार: सामान्य नाम (मुलगा, नदी), विशेष नाम (गोदावरी, नागपूर), भाववाचक नाम (सौंदर्य, गोडी, शांतता).
उभयान्वयी अव्यय – दोन शब्द किंवा वाक्ये जोडते: आणि, व, पण, परंतु, किंवा, म्हणून, कारण, की.
केवलप्रयोगी अव्यय – मनातील भावना अचानक व्यक्त करते: अरेरे! (दुःख), वा! शाबास! (कौतुक), अबब! (आश्चर्य), छी! (तिरस्कार).
एकच शब्द वाक्यानुसार वेगळ्या जातीचा होऊ शकतो: "गोड आंबा" (विशेषण), "तो गोड बोलतो" (क्रियाविशेषण).
महत्त्वाच्या संज्ञा
विकार – लिंग, वचन, विभक्तीमुळे शब्दाच्या रूपात होणारा बदल.
अव्यय – ज्याच्या रूपात बदल होत नाही असा शब्द.
विशेष्य – ज्या नामाबद्दल विशेषण माहिती देते ते नाम.
धातू – क्रियापदाचे मूळ रूप (उदा. 'कर', 'जा', 'बस').
सकर्मक क्रियापद – कर्म लागणारे (राम आंबा खातो).
अकर्मक क्रियापद – कर्म न लागणारे (बाळ झोपले).
भाषाभ्यास
शब्दाची जात
विकारी/अविकारी
उदाहरण (वाक्यात)
नाम
विकारी
सीता शाळेत गेली.
सर्वनाम
विकारी
ती हुशार आहे.
विशेषण
विकारी
लाल फूल सुंदर दिसते.
क्रियापद
विकारी
मुले मैदानात खेळतात.
क्रियाविशेषण अव्यय
अविकारी
गाडी हळू चालते.
शब्दयोगी अव्यय
अविकारी
मांजर टेबलाखाली बसली.
उभयान्वयी अव्यय
अविकारी
मी आलो पण तो गेला होता.
केवलप्रयोगी अव्यय
अविकारी
वा! किती छान चित्र!
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. विकारी आणि अविकारी शब्द म्हणजे काय?
लिंग, वचन, विभक्तीनुसार ज्यांचे रूप बदलते ते विकारी शब्द (नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद). ज्यांचे रूप कधीच बदलत नाही ते अविकारी शब्द किंवा अव्यये (उदा. आणि, जवळ, हळू, अरेरे).
Q2. खालील वाक्यातील प्रत्येक शब्दाची जात ओळखा: "अरेरे! लहान मुलगा झाडाखाली पडला."
अरेरे – केवलप्रयोगी अव्यय
लहान – गुणविशेषण
मुलगा – सामान्य नाम
खाली – शब्दयोगी अव्यय
पडला – क्रियापद
Q3. नामाचे प्रकार उदाहरणांसह स्पष्ट करा.
सामान्य नाम – एका जातीतील सर्व वस्तूंना लागू: शहर, पक्षी, नदी.
विशेष नाम – एका विशिष्ट व्यक्ती/वस्तूचे नाव: भंडारा, वैनगंगा, सचिन.
भाववाचक नाम – गुण, भाव किंवा स्थिती: प्रामाणिकपणा, आनंद, बालपण.
प्रत्येक प्रकाराचे एक वाक्यात उदाहरण द्यावे.
विशेष नाम अनेकवचनी वापरल्यास सामान्य नामासारखे होते (उदा. "आजच्या काळात अनेक तुकाराम हवेत").
Q4. सर्वनामाचे प्रकार सविस्तर लिहा.
पुरुषवाचक: प्रथम (मी, आम्ही), द्वितीय (तू, तुम्ही), तृतीय (तो, ती, ते).
दर्शक: हा, ही, हे, तो, ती.
संबंधी: जो, जी, जे ("जो प्रयत्न करतो तो यशस्वी होतो").
अर्थपूर्ण शब्दसमूह म्हणजे वाक्य. वाक्याचे वर्गीकरण दोन प्रकारे केले जाते: अर्थावरून (विधानार्थी, प्रश्नार्थी, उद्गारार्थी, आज्ञार्थी) आणि रचनेवरून (केवलवाक्य, संयुक्तवाक्य, मिश्रवाक्य). वाक्याचे प्रकार ओळखणे आणि एका प्रकारातून दुसऱ्या प्रकारात वाक्य बदलणे (वाक्यरूपांतर) हे परीक्षेतील नेहमीचे प्रश्न आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
वाक्याचे दोन भाग: उद्देश (ज्याच्याविषयी सांगितले – कर्ता व त्याचे विस्तार) आणि विधेय (कर्त्याविषयी जे सांगितले – क्रियापद व त्याचे विस्तार).
विधानार्थी – केवळ माहिती/विधान: "राधा शाळेत जाते."
प्रश्नार्थी – प्रश्न विचारलेला: "तू कधी येणार?"
उद्गारार्थी – भावनेचा उद्गार: "किती सुंदर देखावा आहे!"
विधानार्थी वाक्याचे होकारार्थी आणि नकारार्थी रूप: "तो प्रामाणिक आहे." → "तो अप्रामाणिक नाही."
केवलवाक्य – एकच उद्देश व एकच विधेय: "पाऊस पडला."
संयुक्तवाक्य – दोन किंवा अधिक स्वतंत्र (प्रधान) वाक्ये आणि, व, पण, परंतु, किंवा, म्हणून अशा प्रधानत्वसूचक उभयान्वयी अव्ययांनी जोडलेली: "पाऊस पडला आणि शेतकरी आनंदले."
मिश्रवाक्य – एक प्रधान वाक्य आणि त्यावर अवलंबून गौण वाक्य; की, म्हणून (कारणदर्शक), जर…तर, जो…तो, जेव्हा…तेव्हा अशा गौणत्वसूचक अव्ययांनी जोडलेले: "जर अभ्यास केलास तर यश मिळेल."
रचनेवरून प्रकार:
वाक्यरूपांतर करताना वाक्याचा अर्थ बदलू नये; फक्त रचना बदलावी.
विरामचिन्हे वाक्यप्रकार ओळखायला मदत करतात – पूर्णविराम (.), प्रश्नचिन्ह (?), उद्गारचिन्ह (!).
महत्त्वाच्या संज्ञा
उद्देश / विधेय – वाक्याचा कर्ता-भाग / क्रिया-भाग.
प्रधान वाक्य – स्वतंत्रपणे अर्थ पूर्ण करणारे वाक्य.
गौण वाक्य – अर्थासाठी प्रधान वाक्यावर अवलंबून असणारे वाक्य.
उभयान्वयी अव्यय – दोन शब्द किंवा वाक्ये जोडणारे अव्यय.
वाक्यरूपांतर – अर्थ न बदलता वाक्याचा प्रकार बदलणे.
उद्गारार्थी → विधानार्थी: "किती उंच इमारत आहे ही!" → "ही इमारत खूप उंच आहे."
संयुक्त → मिश्र: "तो आजारी होता म्हणून शाळेत आला नाही." → "तो शाळेत आला नाही, कारण तो आजारी होता." (कारणदर्शक गौण वाक्य)
केवल → मिश्र: "मेहनती विद्यार्थी यशस्वी होतो." → "जो विद्यार्थी मेहनत करतो तो यशस्वी होतो."
होकारार्थी → नकारार्थी: "ती नेहमी खरे बोलते." → "ती कधीही खोटे बोलत नाही."
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. उद्देश आणि विधेय म्हणजे काय? उदाहरण द्या.
वाक्यात ज्याच्याविषयी सांगितले जाते तो भाग उद्देश, आणि त्याच्याविषयी जे सांगितले जाते तो भाग विधेय. "माझा भाऊ रोज व्यायाम करतो" – 'माझा भाऊ' उद्देश; 'रोज व्यायाम करतो' विधेय.
Q2. संयुक्तवाक्य आणि मिश्रवाक्य यांतील फरक सांगा.
संयुक्तवाक्यातील सर्व वाक्ये प्रधान व स्वतंत्र असतात, तर मिश्रवाक्यात एक प्रधान आणि त्यावर अवलंबून असलेले गौण वाक्य असते. संयुक्तवाक्य 'आणि, पण, किंवा' ने; मिश्रवाक्य 'जर-तर, जो-तो, की' ने जोडले जाते.
Q3. अर्थावरून वाक्याचे प्रकार उदाहरणांसह स्पष्ट करा.
वाक्यप्रकार ओळखताना आधी जोडणारे अव्यय शोधा: 'आणि/पण/किंवा' म्हणजे संयुक्त, 'जर-तर/जो-तो/की' म्हणजे मिश्र. अव्यय नसेल आणि एकच क्रियापद असेल तर केवलवाक्य.
पत्रलेखन म्हणजे आपले विचार, माहिती किंवा मागणी लेखी स्वरूपात दुसऱ्यापर्यंत पोहोचवण्याची कला. पत्रांचे मुख्य दोन प्रकार आहेत: अनौपचारिक (घरगुती) आणि औपचारिक (कार्यालयीन/व्यावहारिक). आजच्या काळात ई-मेल हाही पत्रलेखनाचाच प्रकार आहे. योग्य आराखडा, नेमकी भाषा आणि योग्य मायना ही चांगल्या पत्राची ओळख आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
अनौपचारिक पत्र – आई-वडील, नातेवाईक, मित्र यांना लिहिलेले; भाषा आपुलकीची व मोकळी.
औपचारिक पत्र – अधिकारी, संस्था, कंपनी, संपादक यांना लिहिलेले; भाषा नम्र, नेमकी व मुद्देसूद.
औपचारिक पत्राचे प्रकार: मागणी पत्र, तक्रार पत्र, विनंती/अर्ज, चौकशी पत्र, संपादकाला पत्र, नोकरीसाठी अर्ज.
औपचारिक पत्राचा आराखडा: प्रेषकाचा पत्ता व दिनांक → प्रति (पदनाम व पत्ता) → विषय → संदर्भ (असल्यास) → मायना (महोदय/महोदया) → मजकूर → शेवट (आपला विश्वासू / आपली विश्वासू) → सही व नाव.
उपयोगी वाक्ये: "आपणास नम्र विनंती करतो की…", "सदर बाबीकडे त्वरित लक्ष द्यावे ही विनंती.", "कळावे, लोभ असावा." (अनौपचारिक पत्राचा शेवट)
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. औपचारिक आणि अनौपचारिक पत्र यांतील फरक सांगा.
औपचारिक पत्र कार्यालयीन कामासाठी अधिकारी किंवा संस्थेला लिहिले जाते; त्यात विषय, महोदय असा मायना आणि नेमकी भाषा असते. अनौपचारिक पत्र नातेवाईक-मित्रांना लिहिले जाते; त्याची भाषा आपुलकीची व मोकळी असते.
Q2. "तीर्थरूप" आणि "तीर्थस्वरूप" हे मायने कोणासाठी वापरतात?
"तीर्थरूप" हा मायना वडील किंवा वडीलधाऱ्या पुरुषांसाठी आणि "तीर्थस्वरूप" हा आई किंवा वडीलधाऱ्या स्त्रियांसाठी वापरतात.
Q3. तुमच्या महाविद्यालयाच्या ग्रंथालयात स्पर्धा परीक्षांची पुस्तके उपलब्ध करून देण्याची विनंती करणारे पत्र प्राचार्यांना लिहा.
प्रेषकाचा पत्ता, दिनांक.
प्रति: मा. प्राचार्य, महाविद्यालयाचे नाव.
विषय: ग्रंथालयात स्पर्धा परीक्षांची पुस्तके उपलब्ध करून देण्याबाबत.
महोदय – विद्यार्थ्यांची गरज स्पष्ट करणे.
आवश्यक पुस्तकांचे प्रकार (सामान्य ज्ञान, चालू घडामोडी, मराठी व्याकरण).
अपेक्षित लाभ आणि नम्र विनंती.
आपला विश्वासू, नाव, वर्ग.
Q4. वृत्तपत्राच्या संपादकाला पत्र लिहिताना कोणती काळजी घ्यावी?
मायना: "मा. संपादक, दैनिक ___".
विषय सार्वजनिक हिताचा असावा.
मुद्दे थोडक्यात, पुराव्यासह.
भाषा संयमी, वैयक्तिक टीका टाळावी.
उपाय सुचवावा.
शेवटी नाव, पत्ता; प्रसिद्धीसाठी विनंती.
Q5. ई-मेल लेखनाची रचना व नियम स्पष्ट करा.
प्रति (To), प्रत (Cc) योग्य भरावे.
विषय (Subject) एका ओळीत स्पष्ट.
सौजन्यपूर्ण संबोधन ("आदरणीय महोदय,").
लहान परिच्छेद, मुद्देसूद मजकूर.
जोडपत्राचा उल्लेख.
शेवट: "धन्यवाद", नाव, संपर्क.
पाठवण्यापूर्वी शुद्धलेखन तपासणे.
परीक्षेसाठी टीप
परीक्षेत पत्र लिहिताना आराखड्यातील एकही भाग (विशेषतः दिनांक, विषय आणि शेवट) चुकवू नका; आराखड्यालाच अनेकदा स्वतंत्र गुण असतात.
सारांशलेखन म्हणजे दिलेल्या उताऱ्यातील मुख्य आशय कमी शब्दांत, आपल्या भाषेत, नेमकेपणाने मांडणे. आकलन म्हणजे उतारा नीट वाचून त्याचा अर्थ समजून घेणे आणि त्यावर आधारित प्रश्नांची उत्तरे देणे. ही दोन्ही कौशल्ये परीक्षा, स्पर्धा परीक्षा, कार्यालयीन काम आणि पत्रकारितेत उपयोगी पडतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
सारांश साधारणपणे मूळ उताऱ्याच्या एक-तृतीयांश लांबीचा असावा (परीक्षेत दिलेली मर्यादा पाळावी).
आधी उतारा दोन-तीनदा वाचावा; मध्यवर्ती कल्पना आणि उपमुद्दे अधोरेखित करावेत.
महत्त्वाचे मुद्दे आणि गौण तपशील वेगळे करावेत; उदाहरणे, दाखले, अवतरणे, पुनरुक्ती गाळाव्यात.
सारांश स्वतःच्या शब्दांत लिहावा; मूळ वाक्ये जशीच्या तशी उचलू नयेत.
सारांश तृतीय पुरुषी आणि शक्यतो अप्रत्यक्ष कथनात लिहावा.
आपले मत, टीका किंवा नवी माहिती घालू नये.
सारांशाला योग्य, थोडक्यात शीर्षक द्यावे.
शेवटी शब्दसंख्या तपासावी आणि मुद्द्यांचा क्रम तर्कशुद्ध आहे ना ते पाहावे.
आकलनासाठी: आधी प्रश्न वाचून मग उतारा वाचल्यास उत्तरे लवकर सापडतात.
आकलनाच्या उत्तरात उताऱ्यातील माहितीच वापरावी; उत्तरे पूर्ण वाक्यांत आणि मुद्देसूद द्यावीत.
आकलनातील प्रश्नप्रकार: तथ्यात्मक (कोण, काय, केव्हा), अर्थविषयक (शब्दाचा अर्थ), अनुमानात्मक (लेखकाला काय सुचवायचे आहे), शीर्षक सुचवा, आणि स्वमत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
सारांश – उताऱ्याचा मुख्य आशय थोडक्यात.
मध्यवर्ती कल्पना – उताऱ्याचा केंद्रबिंदू किंवा मुख्य विचार.
गौण तपशील – उदाहरणे, आकडे, पुनरुक्ती यांसारखी कमी महत्त्वाची माहिती.
अप्रत्यक्ष कथन – एखाद्याचे बोलणे त्याच्या शब्दांत न देता आपल्या शब्दांत सांगणे.
आकलन – वाचलेले समजून घेण्याची क्षमता.
भाषाभ्यास
पुनरुक्ती टाळा: "अतिशय खूप मोठा" → "प्रचंड".
अनेक शब्दांऐवजी एक शब्द: "ज्याला अंत नाही असा" → "अनंत"; "दुसऱ्यावर उपकार करणारा" → "परोपकारी"; "लोकांचे राज्य" → "लोकशाही".
प्रत्यक्ष → अप्रत्यक्ष: शिक्षक म्हणाले, "उद्या परीक्षा आहे." → शिक्षकांनी दुसऱ्या दिवशी परीक्षा असल्याचे सांगितले.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. सारांशलेखन म्हणजे काय?
दिलेल्या उताऱ्यातील मुख्य आशय, अनावश्यक तपशील गाळून, आपल्या शब्दांत, साधारण एक-तृतीयांश लांबीत मांडणे म्हणजे सारांशलेखन.
Q2. सारांशाला शीर्षक देताना कोणती काळजी घ्यावी?
शीर्षक लहान, आकर्षक आणि उताऱ्याच्या मध्यवर्ती कल्पनेशी जुळणारे असावे. ते संपूर्ण आशय एका शब्दसमूहात सुचवणारे असावे.
Q3. सारांशलेखनाचे नियम सविस्तर लिहा.
उतारा पुन्हा पुन्हा वाचणे.
मुख्य व गौण मुद्दे वेगळे करणे.
एक-तृतीयांश लांबी.
स्वतःचे शब्द; तृतीय पुरुष, अप्रत्यक्ष कथन.
स्वमत नको.
शीर्षक व शब्दसंख्या तपासणी.
Q4. उताऱ्याचे आकलन करताना कोणत्या पायऱ्या वापराव्यात?
प्रश्न आधी वाचणे.
उतारा लक्षपूर्वक वाचणे, महत्त्वाचे शब्द अधोरेखित करणे.
प्रश्नप्रकार ओळखणे.
उताऱ्याच्या आधारे पूर्ण वाक्यांत उत्तरे.
स्वमताच्या प्रश्नात उदाहरणासह मत.
Q5. सारांशलेखन व आकलन ही कौशल्ये व्यवहारात कशी उपयोगी पडतात?
अभ्यासात नोट्स काढणे.
कार्यालयीन टिपणे, अहवाल.
पत्रकारितेत बातमीचा संक्षेप.
स्पर्धा परीक्षांतील उतारा प्रश्न.
वेळेची बचत आणि स्पष्ट विचार.
परीक्षेसाठी टीप
सारांश लिहिण्यापूर्वी मुद्द्यांची कच्ची यादी करा आणि शेवटी शब्द मोजा. शीर्षक दिले नाही तर गुण कापले जाऊ शकतात.