थोडक्यात सारांश
पृथ्वी स्वतःभोवती पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरते, त्यामुळे वेगवेगळ्या रेखावृत्तांवर सूर्य वेगवेगळ्या वेळी डोक्यावर येतो. या पाठात स्थानिक वेळ, प्रमाण वेळ, भारतीय प्रमाण वेळ, ग्रीनिच प्रमाण वेळ आणि रेखावृत्तांवरून वेळेतील फरक कसा काढायचा याचा अभ्यास आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
- पृथ्वी सुमारे २४ तासांत स्वतःभोवती एक फेरी (३६०°) पूर्ण करते; त्यामुळे सूर्य पूर्वेकडून पश्चिमेकडे सरकताना दिसतो.
- सकाळी व संध्याकाळी सावली सर्वांत लांब, तर मध्यान्ही सर्वांत लहान असते.
- सूर्याच्या आकाशातील स्थानावरून (सूर्य मध्यान्ही असताना दुपारचे १२) ठरणारी वेळ म्हणजे स्थानिक वेळ. एकाच रेखावृत्तावरील सर्व ठिकाणांची स्थानिक वेळ सारखी असते.
- पृथ्वी एका तासात १५° फिरते, म्हणजेच १° फिरण्यास ४ मिनिटे लागतात. त्यामुळे प्रत्येक रेखांशामागे स्थानिक वेळेत ४ मिनिटांचा फरक पडतो.
- पूर्वेकडील ठिकाणांची वेळ पुढे, तर पश्चिमेकडील ठिकाणांची वेळ मागे असते.
- मोठ्या देशात सर्वत्र स्थानिक वेळ वापरल्यास गोंधळ होतो; म्हणून देशाच्या मध्यातून जाणाऱ्या रेखावृत्ताची स्थानिक वेळ संपूर्ण देशासाठी प्रमाण वेळ मानली जाते.
- भारतीय प्रमाण वेळ उत्तर प्रदेशातील प्रयागराजजवळील मिर्झापूर येथून जाणाऱ्या ८२°३०' पूर्व रेखावृत्तावर आधारित आहे.
- पूर्व-पश्चिम विस्तार मोठा असलेल्या रशिया, अमेरिका, कॅनडा, ऑस्ट्रेलिया यांसारख्या देशांत एकापेक्षा जास्त प्रमाण वेळा आहेत.
- आंतरराष्ट्रीय व्यवहारासाठी ग्रीनिच (०°, मूळ रेखावृत्त) येथील स्थानिक वेळ, म्हणजे ग्रीनिच प्रमाण वेळ, जागतिक प्रमाण वेळ मानली जाते.
- भारतीय प्रमाण वेळ ग्रीनिच वेळेच्या ५ तास ३० मिनिटे पुढे आहे.
- जुनी कालमापन साधने : घटिकापात्र, वाळूचे घड्याळ, सूर्यतबकडी. महाराजा सवाई जयसिंग (दुसरे) यांनी जंतरमंतर वेधशाळा बांधल्या.
महत्त्वाच्या संज्ञा
- स्थानिक वेळ – सूर्याच्या स्थानावरून ठरणारी त्या ठिकाणाची वेळ.
- प्रमाण वेळ – देशाच्या मध्यवर्ती रेखावृत्तावर आधारित संपूर्ण देशाची एकच वेळ.
- मूळ रेखावृत्त – ग्रीनिचमधून जाणारे ०° रेखावृत्त.
- ग्रीनिच प्रमाण वेळ – आंतरराष्ट्रीय प्रमाण वेळ.
- कालविभाग – एकच प्रमाण वेळ वापरणारा प्रदेश.
महत्त्वाची माहिती
- २४ तासांत ३६०° → १ तासात १५° → १° ला ४ मिनिटे
- वेळेतील फरक = रेखांशातील फरक × ४ मिनिटे
- भारतीय प्रमाण वेळेचे रेखावृत्त : ८२°३०' पूर्व (मिर्झापूर)
- भारतीय प्रमाण वेळ = ग्रीनिच वेळ + ५ तास ३० मिनिटे (८२.५ × ४ = ३३० मिनिटे)
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. ग्रीनिच येथे दुपारचे १२ वाजले असताना ६०° पूर्व रेखावृत्तावर किती वाजले असतील?
रेखांशातील फरक ६०°; ६० × ४ = २४० मिनिटे = ४ तास. ठिकाण पूर्वेकडे आहे, म्हणून वेळ पुढे : दुपारचे ४ वाजले असतील.
Q2. ग्रीनिच येथे सायंकाळचे ५ वाजले असताना भारतात किती वाजले असतील?
भारतीय वेळ ५ तास ३० मिनिटे पुढे आहे; म्हणून भारतात रात्रीचे १०:३० वाजले असतील.
Q3. ठिकाण A ७५° पूर्व व ठिकाण B ९०° पूर्व रेखावृत्तावर आहे. A येथे सकाळचे ८ वाजले असताना B येथे किती वाजले असतील?
फरक १५° × ४ = ६० मिनिटे. B पूर्वेकडे आहे, म्हणून सकाळचे ९ वाजले असतील.
Q4. प्रमाण वेळेची गरज का असते?
एकाच देशात अनेक स्थानिक वेळा वापरल्यास रेल्वे, विमान, कार्यालये, दळणवळण यांच्या वेळापत्रकात गोंधळ होईल; म्हणून संपूर्ण देशासाठी एक प्रमाण वेळ ठरवली जाते.
Q5. काही देशांत एकापेक्षा जास्त प्रमाण वेळा का आहेत?
रशिया, अमेरिका यांसारख्या देशांचा पूर्व-पश्चिम विस्तार खूप मोठा असल्याने स्थानिक वेळेत अनेक तासांचा फरक पडतो; म्हणून तेथे अनेक कालविभाग आहेत.
परीक्षेसाठी टीप
नेहमी आधी रेखांशातील फरक × ४ मिनिटे काढा; नंतर ठिकाण पूर्वेकडे असल्यास वेळ मिळवा, पश्चिमेकडे असल्यास वजा करा.