हा गद्यपाठ ऋग्वेदातील (ऋ. १०.९३.१४) कथेवर आधारित आहे. वेन राजाचा पुत्र पृथुवैन्य हा पृथ्वीवरचा पहिला अभिषिक्त सम्राट आणि पहिला शेतकरी (आद्यकृषक) मानला जातो. भूमातेच्या सल्ल्याने त्याने धनुष्य सोडून नांगर हाती घेतला आणि प्रजेसाठी शेती, पाणी व्यवस्थापन सुरू केले. 'पृथिवी' हे नाव पृथूच्या कार्याची आठवण आहे, असे मानले जाते.
Key points
पृथुवैन्याची राजधानी प्रयागक्षेत्र येथे होती.
राज्याभिषेकाच्या वेळी चारण (स्तुतिगायक) स्तुती गायला उत्सुक होते; पण पृथूने सांगितले – माझे सद्गुण दिसेपर्यंत माझी स्तुती करू नका, स्तुती फक्त ईश्वराची व्हावी. यातून त्याची निःस्पृहता दिसते.
राज्यात फिरताना त्याला प्रजा कृश, अशक्त, पशूसारखे जगणारी आणि निकृष्ट अन्न खाणारी दिसली.
पुरोहिताने सांगितले – सर्व धनधान्य वसुंधरेच्या पोटात (उदरात) आहे.
पृथूने धनुष्य सज्ज केले, तेव्हा भूमी स्त्रीरूपाने प्रकट झाली.
भूमी म्हणाली – तुझा पिता वेन दुःशासक होता, म्हणून चोर-लुटारूंच्या भीतीने मी धनधान्य पोटात लपवले. धनुष्य सोड, खनित्र, नांगर, कुदळ, विळा घेऊन प्रजेसोबत शेती कर.
पृथूने नद्यांचा मार्ग अडवून पाणी शेतीसाठी वापरले, वृष्टिजलसंचय (पावसाचे पाणी साठवणे) केला, जमीन सुपीक केली.
विविध झाडांची बीजे गोळा करून, त्यांचे संस्करण करून पेरणी केली; पावसानंतर अंकुर आले आणि प्रजा संतुष्ट झाली.
त्याची आदर्श कामे: जलव्यवस्थापन, कृषिसंशोधन, पशूंसाठी कुरणे, आरोग्य, शिक्षण, नगरव्यवस्था.
ही कथा नारायणपंडितांच्या हितोपदेश या ग्रंथातून घेतली आहे. चम्पक वनात राहणारे चित्राङ्ग हरिण आणि एकाक्ष कावळा यांची मैत्री, स्वार्थी कोल्हा क्षुद्रबुद्धी याची फसवणूक आणि संकटात खरा मित्र कोण हे ओळखणे, हा पाठाचा विषय आहे. शीर्षकाचा अर्थ – संकटातच मित्राची परीक्षा होते.
Key points
हितोपदेशाचे चार विभाग: मित्रलाभ, सुहृद्भेद, विग्रह, सन्धि. पशुपक्ष्यांच्या कथांतून नीती शिकवली आहे.
स्वार्थासाठी क्षुद्रबुद्धी कोल्ह्याने हरणाशी मैत्री केली. कावळ्याने सावध केले – अचानक आलेल्या अनोळखी व्यक्तीशी मैत्री योग्य नाही.
कोल्ह्याने हरणाला धान्याने भरलेले शेत दाखवले. हरीण रोज तिथे जाऊन पीक खाऊ लागले.
शेतमालकाने पाश (जाळे) लावले आणि हरीण अडकले.
हरणाने कोल्ह्याला बंधन तोडायला सांगितले; पण कोल्हा म्हणाला – हे पाश स्नायूंनी (चामड्याने) बनलेले आहेत, आज व्रताच्या दिवशी मी त्यांना कसा स्पर्श करू? आणि झाडामागे लपून बसला. त्याला हरणाचे मांस हवे होते.
संध्याकाळी कावळा आला. हरणाने कबूल केले – हितचिंतक मित्राचे न ऐकल्यामुळे मी अडकलो.
कावळ्याचा उपाय: श्वास भरून पोट फुगव, पाय ताठ करून मेल्यासारखा पड; मी आवाज करताच उठून पळ.
'सूक्तिसुधा' म्हणजे सुभाषितांचे अमृत. या पाठात नीतिशतक, पञ्चतन्त्र, भोजप्रबन्ध, हितोपदेश, विक्रमचरित आणि एक हास्योक्ती यांतील सात श्लोक आहेत. हे श्लोक कण्ठस्थीकरणार्थ (पाठ करण्यासाठी) आहेत. सुभाषितांमुळे वाक्चातुर्य वाढते आणि बोलण्या-लिहिण्यात प्रभाव येतो.
Key points
श्लोक १ (नीतिशतक, शार्दूलविक्रीडित): विद्या हे माणसाचे अधिक रूप, लपवलेले धन, गुरूंची गुरू, परदेशात बंधू, परम दैवत आहे. राजदरबारात विद्या पूजली जाते, धन नाही; विद्याविहीन माणूस पशूच.
श्लोक २ (नीतिशतक, वसन्ततिलका): लोक निंदा करोत वा स्तुती, लक्ष्मी येवो वा जावो, मरण आज येवो वा युगानंतर – धीर माणसे न्यायाच्या मार्गावरून एक पाऊलही ढळत नाहीत.
श्लोक ३ (पञ्चतन्त्र, अनुष्टुप्): पोपट-मैना आपल्या बोलण्यामुळे पिंजऱ्यात अडकतात, बगळे नाही; म्हणून "मौनं सर्वार्थसाधनम्".
श्लोक ४ (भोजप्रबन्ध, शिखरिणी): सूर्याच्या रथाला एकच चाक, सापांनी बांधलेले सात घोडे, आधार नसलेला मार्ग, पाय नसलेला सारथी (अरुण) – तरीही तो रोज आकाश पार करतो. महान लोकांचे यश साधनांवर नाही, सत्त्वावर (धैर्य, सामर्थ्य) अवलंबून असते.
श्लोक ५ (हितोपदेश, अनुष्टुप्): लहान वस्तूंचीही एकी (संहति) काम साधते; गवताची दोरी झाल्यावर तिने मत्त हत्ती बांधले जातात.
श्लोक ६ (विक्रमचरित, मालिनी): लहानपणी थोडे पाणी प्यायलेले नारळाचे झाड आयुष्यभर गोड पाणी देते; सज्जन केलेले उपकार विसरत नाहीत.
श्लोक ७ (हास्योक्ती, अनुष्टुप्): घडा फोड, कपडा फाड, गाढवावर बस – कसेही करून प्रसिद्ध व्हावे, अशा माणसांवरचा उपहास.
अन्वय करताना आधी कर्ता, मग कर्म/विशेषण, शेवटी क्रियापद असा क्रम ठेवा.
5 important questions
Q1. पूर्णवाक्येन उत्तरत – का गुरूणां गुरुः?
विद्या गुरूणां गुरुः।
Q2. कैः मत्तदन्तिनः बध्यन्ते?
गुणत्वम् आपन्नैः तृणैः मत्तदन्तिनः बध्यन्ते।
Q3. "क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति" हे सूर्याच्या उदाहरणाने स्पष्ट करा.
सूर्याकडे अपुरी साधने आहेत – एक चाक, सापांनी बांधलेले घोडे, निराधार मार्ग, पंगू सारथी. तरीही तो रोज आकाश पार करतो. म्हणजे यश साधनांवर नाही, आंतरिक सामर्थ्यावर अवलंबून असते.
Q4. नारळाच्या झाडाचे उदाहरण देऊन सज्जनांचा स्वभाव सांगा.
थोड्याशा पाण्याची आठवण ठेवून नारळ आयुष्यभर गोड पाणी देतो; तसेच सज्जन उपकार कधी विसरत नाहीत.
हा गद्यपाठ भगवान गौतम बुद्धांच्या (सुगत) जीवनातील एका प्रसंगावर आधारित आहे. सुदास नावाच्या माळ्याच्या तळ्यात थंडीच्या ऋतूत एक कमळ उमलते. ते विकून खूप धन मिळवावे असा त्याचा विचार असतो; पण बुद्धांच्या दर्शनाने त्याचा लोभ नाहीसा होतो आणि तो ते कमळ बुद्धचरणी अर्पण करतो. म्हणून ते कमळ 'अमूल्य' ठरते.
Key points
मायादेवी व शुद्धोधन यांचा पुत्र सिद्धार्थ तपश्चर्येने गौतम बुद्ध झाला; त्याने शांतीचा संदेश सर्वत्र पसरवला.
सुदास हा उद्यानपाल (माळी) होता. शिशिर ऋतूत (कडाक्याच्या थंडीत) त्याच्या तळ्यात एक कमळ उमलले – आकाशातील बालसूर्यासारखे.
ते विकण्यासाठी तो राजवाड्यासमोर उभा राहिला.
एका सार्थवाहाने (व्यापाऱ्यांच्या तांड्याचा प्रमुख) बुद्धपूजेसाठी कमळ मागितले; सुदासाने एक सुवर्णनाणे किंमत सांगितली.
एक श्रेष्ठी (धनवान व्यापारी) आला आणि त्याने दहा सुवर्णनाणी देऊ केली; सार्थवाहाने शंभर नाणी देऊ केली.
सुदासाने विचार केला – ज्यांच्यासाठी हे दोघे कमळ विकत घेत आहेत, ते सुगतच मला सर्वात जास्त किंमत देतील. म्हणून त्याने कमळ विकले नाही.
वडाच्या झाडाखाली दगडावर बसलेल्या तेजस्वी बुद्धांना पाहून सुदासाच्या मनात भक्तीचा सागर उसळला.
"वत्स, काय हवे?" असे विचारल्यावर निरिच्छ सुदास म्हणाला – फक्त तुमच्या चरणस्पर्शाने माझा आत्मा कृतार्थ व्हावा.
बोध: सत्पुरुषाच्या दर्शनाने लोभ नाहीसा होतो; भक्तीपुढे धनाला किंमत नसते.
Important terms
उद्यानपालः – माळी
पद्मम्, सरसिजम्, नीरजम्, कमलम् – कमळ
तडागः – तळे
सार्थवाहः – व्यापारी तांड्याचा प्रमुख; श्रेष्ठी – धनिक व्यापारी
हा संवाद-पाठ आहे. अर्णव जास्वंदीचे फूल घेऊन येतो आणि विज्ञानाचे प्राध्यापक असलेले त्याचे वडील सूक्ष्मदर्शक व तांदळाच्या दाण्याच्या मदतीने परमाणू ही संकल्पना समजावतात. महर्षी कणादांनी वैशेषिक दर्शनात मांडलेला परमाणुसिद्धांत हा पाठाचा मुख्य विषय आहे.
Key points
विश्वाच्या उत्पत्तीबद्दल अनेक सिद्धांत आहेत; आधुनिक विज्ञानात 'ॲटम' (Atom) हे द्रव्याचे मूलकारण मानले जाते.
अर्णव सूक्ष्मेक्षिकेतून (सूक्ष्मदर्शक) जास्वंदीचे परागकण पाहतो. पण परमाणू सूक्ष्मदर्शकानेही दिसत नाहीत.
वडील तांदळाचा दाणा तोडायला सांगतात. आणखी तोडल्यास त्याचे चूर्ण होते.
जिथे विभाजन थांबते, ज्याचा याहून लहान भाग करता येत नाही, तोच परम अणु (परमाणू).
परमाणू हा द्रव्याचा अंतिम घटक व मूलतत्त्व आहे – हा कणाद महर्षींचा सिद्धांत.
कणादांनी हे साधारण ख्रिस्तपूर्व पाचव्या किंवा सहाव्या शतकात मांडले.
कणादांनुसार परमाणू: अतीन्द्रिय (इंद्रियांना न कळणारा), सूक्ष्म, निरवयव (अवयव नसलेला), नित्य, स्वयं व्यावर्तक.
'वैशेषिकसूत्राणि' या ग्रंथात परमाणूची व्याख्या आहे: खिडकीच्या जाळीतून येणाऱ्या सूर्यकिरणात दिसणाऱ्या सूक्ष्म धुलिकणाचा सहावा भाग म्हणजे परमाणू.
अर्णवाची जिज्ञासा पाहून वडील त्याला महाविद्यालयातील पुस्तके वाचायला बोलावतात.
'युग्ममाला' म्हणजे शब्दयुग्मांची माळ. यथा–तथा, यत्र–तत्र, यदा–तदा, यावत्–तावत्, यादृक्–तादृक् अशा जोडशब्दांनी बनलेले सहा श्लोक या पाठात आहेत. ते कण्ठस्थीकरणार्थ आहेत. शब्दयुग्मांमुळे श्लोकाचे व वाक्याचे सौंदर्य वाढते.
Key points
श्लोक १ (वृद्धचाणक्यशतक, वंशस्थ): जसे सोने घासणे, तोडणे, तापवणे आणि ठोकणे या चार प्रकारांनी तपासले जाते, तसे माणसाची परीक्षा ज्ञान (श्रुत), शील, गुण आणि कर्म या चारांनी होते.
श्लोक २ (हितोपदेश, अनुष्टुप्): जिथे विद्वान नसतो तिथे अल्पबुद्धी माणसाचीही प्रशंसा होते; झाडे नसलेल्या प्रदेशात एरंडही वृक्षासारखा वाटतो.
श्लोक ३ (नीतिशतक, शिखरिणी): थोडे ज्ञान मिळाल्यावर मी हत्तीसारखा मदांध झालो, 'मी सर्वज्ञ आहे' असा गर्व झाला; ज्ञानी लोकांकडून थोडे थोडे शिकल्यावर 'मी मूर्ख आहे' हे कळले आणि ताप उतरावा तसा गर्व गेला.
श्लोक ४ (पञ्चतन्त्र, अनुष्टुप्): संकट येईपर्यंतच त्याची भीती बाळगावी; संकट आल्यावर मात्र घाबरून न जाता योग्य कृती करावी.
श्लोक ५ (अनुष्टुप्): उत्तम माणूस फार बोलत नाही, अधम माणूस खूप बोलतो; काशाच्या भांड्यासारखा आवाज सोन्यातून येत नाही.
श्लोक ६ (अनुष्टुप्): शेतकरी जसे बी पेरतो तसे फळ मिळते; तसेच माणसाला चांगल्या-वाईट कर्मानुसार फळ मिळते.
'नाट्यस्तबक' म्हणजे नाटकांच्या उताऱ्यांचा गुच्छ. या पाठात तीन 'पुष्पे' आहेत – कालिदासाच्या अभिज्ञानशाकुन्तलम्, शूद्रकाच्या मृच्छकटिकम् आणि भासाच्या कर्णभारम् या नाटकांतील प्रसंग. हा पाठ सरलार्थलेखनार्थ आहे, म्हणजे परीक्षेत उताऱ्याचा सोपा अर्थ मातृभाषेत लिहावा लागतो.
Key points
प्रथमं पुष्पम् (अभिज्ञानशाकुन्तलम्): शिकारीला आलेला राजा दुष्यन्त आश्रमातील हरणावर बाण रोखतो. वैखानस (तपस्वी) त्याला अडवतो – हा आश्रममृग आहे, मारू नको; राजाचे शस्त्र दुःखितांच्या रक्षणासाठी असते, निरपराध्यावर प्रहार करण्यासाठी नाही. राजा बाण मागे घेतो. मालिनी नदीकाठी कुलपती कण्वांचा आश्रम आहे. तपोवनात नम्र वेषात जावे म्हणून राजा अलंकार व धनुष्य सारथ्याकडे देऊन रथातून उतरतो.
द्वितीयं पुष्पम् (मृच्छकटिकम्): गरीब चारुदत्ताचा मुलगा रोहसेन शेजाऱ्याच्या मुलासारखी सोन्याची गाडी मागतो. दासी रदनिकेने दिलेली मातीची गाडी त्याला नको असते. वसन्तसेना त्याला प्रेमाने जवळ घेते आणि आपले अलंकार देऊन "सोन्याची गाडी घडव" असे सांगते. नाटकाचे नावच 'मातीची गाडी' (मृत्-शकटिका) यावरून आहे.
तृतीयं पुष्पम् (कर्णभारम्): भास हा पहिला संस्कृत नाटककार मानला जातो. कर्णभार हे महाभारतावर आधारित शोकात्म एकांकी आहे. इंद्र (शक्र) ब्राह्मण याचक बनून 'मोठी भिक्षा' मागतो. कर्ण हजार गाई, सोने, जिंकलेली पृथ्वी, स्वतःचे मस्तक देऊ करतो; इंद्र नकार देतो. शेवटी कर्ण जन्मापासूनचे कवच-कुंडल देतो आणि इंद्र आनंदित होतो.
इंद्र "दीर्घायुर्भव" असा आशीर्वाद देत नाही, कारण कर्ण दीर्घायू झाला तर पांडवांचे नुकसान होईल – हा त्याचा कपट.
Important terms
सायकः – बाण; प्रतिसंहर – मागे घे
आर्तत्राणम् – दुःखितांचे रक्षण; अनागाः – निरपराध
सूतः – सारथी; वाजिनः – घोडे; प्रग्रहाः – लगाम
समित् – यज्ञासाठी लाकडे
दारकः – मुलगा; शकटिका – छोटी गाडी
शक्रः – इंद्र; याचकः – मागणारा
Language study
कर्मणि प्रयोग: न हन्तव्यः, प्रविश्य प्रतिगृह्यताम्, क्रियन्ताम्, श्रूयताम्.
राजाचे शस्त्र दुःखी लोकांच्या रक्षणासाठी असते, निरपराध जीवावर प्रहार करण्यासाठी नाही.
Q2. रोहसेनः किमर्थं रोदिति?
त्याला शेजारच्या मुलासारखी सोन्याची गाडी हवी होती, पण घरी फक्त मातीची गाडी मिळाली, म्हणून तो रडतो.
Q3. शक्रस्य कपटं विशदीकुरुत.
इंद्राने याचकाचे रूप घेऊन कर्णाकडून कवच-कुंडले मागितली आणि 'दीर्घायुर्भव' हा आशीर्वाद टाळला, कारण कवचाशिवाय कर्ण युद्धात दुर्बल व्हावा अशी त्याची इच्छा होती.
Q4. कर्णाने कोणकोणत्या वस्तू देऊ केल्या?
हजार गाई, अपार सोने, जिंकलेली पृथ्वी, स्वतःचे मस्तक आणि शेवटी कवच-कुंडले.
या पद्यपाठात सहा अनुष्टुप् श्लोकांतून वाचनाचे महत्त्व सांगितले आहे. डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांचा जन्मदिवस १५ ऑक्टोबर हा 'वाचनप्रेरणा दिवस' म्हणून साजरा होतो, या संदर्भाने पाठ सुरू होतो. ग्रंथ, लघुग्रंथ, वृत्तपत्रे वाचल्याने माणसात कोणते गुण वाढतात हे येथे सांगितले आहे. हा पाठ सरलार्थलेखनार्थ आहे.
Key points
श्लोक १: ज्यामुळे शील, सद्गुण, ज्ञान, विज्ञान आणि उत्साह वाढतो, ते वाचन हितकारक आहे.
श्लोक २: वाचनानेच माणसाला अनेक विषय समजतात; वाचनाने तो कामात कुशल आणि बहुश्रुत होतो.
श्लोक ३: जे सतत वाचनात रमतात, त्यांना वाल्मीकी, व्यास, बाण असे प्राचीन कवी-पंडित जणू शिकवत राहतात.
श्लोक ४: अद्ययावत ज्ञानासाठी रोज वृत्तपत्र वाचावे; सर्व प्रकारच्या विद्येसाठी वाचन उपयोगी आहे.
श्लोक ५: विनाकारण भटकणे, वाईट खेळ, इतरांना त्रास देणे आणि वाईट बोलणे यात वेळ घालवू नये; विद्यार्थ्याने वाचनाचा आश्रय घ्यावा.
श्लोक ६: बालपणी वाचन ज्ञान देते, तारुण्यात शीलाचे रक्षण करते आणि म्हातारपणी दुःख दूर करते; म्हणून सद्ग्रंथवाचन हितकारक.
डॉ. कलाम यांना 'मिसाईल मॅन' म्हणतात; विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक विकासासाठी त्यांनी खूप प्रयत्न केले.
हा विनोदी गद्यपाठ चिं. वि. जोशी यांच्या 'चिमणरावाचे चऱ्हाट' या कथासंग्रहातील 'कॅप्टन चिमणराव – स्काउटमास्तर' या कथेचा संस्कृत अनुवाद आहे ('समर्पणम्' वार्षिकांकातून). स्काउट शिबिरात परोपकार करायला गेलेला चिमणराव सर्कसमध्ये वाघाचे सोंग घेतो आणि शेवटी खरी गाय त्याच्यावर धावून आल्याने "गायीला घाबरून वाघ पळतो!" असा मजेदार प्रसंग घडतो.
Key points
भोजराजाने 'मृगात् सिंहः पलायते' (हरणापासून सिंह पळतो) अशी निसर्गविरुद्ध समस्या दिली होती; अशीच समस्या चिमणरावाच्या जीवनात आली.
स्काउट (बालवीरचमू) म्हणजे लहानपणापासून परोपकार, शौर्य, सहकार्य, समाजसेवा यांचे संस्कार देणारी संस्था.
चिमणराव मुलांसह बनेश्वर गावी शिबिराला गेला.
सर्कस-मालक प्राध्यापकाने मदत मागितली: गाय, अस्वल आणि वाघ यांचा 'सहभोजन' कार्यक्रम लोकप्रिय होता, पण वाघ-अस्वल बनणाऱ्या दोन माणसांचे भांडण होऊन ते जखमी झाले होते. गाय मात्र खरी होती.
परोपकाराची संधी मानून अब्दुल अस्वल आणि चिमणराव स्वतः वाघ बनला.
लोक 'हा वाघ फार हडकुळा' म्हणून हसले; एका स्त्रीने दगड मारल्यावर वाघ माणसासारखा बोलला आणि ती 'भूत!' म्हणत बेशुद्ध पडली. मुलगा राघू 'आप्पा, चहा घेणार का?' विचारायला आला.
रात्री बारा वाजता सहभोजनात गायीने ओळखले की हे नेहमीचे वाघ-अस्वल नाहीत; ती शिंगे उगारून धावली. अस्वल खांबावर चढला.
घाबरलेला वाघ दोन पायांवर उभा राहून 'वाचवा, वाचवा' म्हणत पळाला; प्रेक्षकांनी त्याला मारले. जागा झाला तेव्हा तो पट्ट्या बांधलेल्या अवस्थेत पुण्याकडे परतत होता.
ऋग्वेदाच्या तिसऱ्या मंडलातील विश्वामित्र–नदी संवादावर आधारित हा संवादपाठ डॉ. मञ्जूषा गोखले यांच्या नाटिकेतून घेतला आहे. एक कीर्तनकार गङ्गादशहरा पर्वानिमित्त नदीपूजनाचे महत्त्व सांगतो आणि विश्वामित्रांनी विपाट् व शुतुद्री नद्यांना 'माता' म्हणून प्रार्थना केल्याची कथा सांगतो. नदी ही जीवनदायिनी आहे, म्हणून तिचे रक्षण करावे, हा पाठाचा संदेश. हा पाठ सरलार्थलेखनार्थ आहे.
Key points
मानवी संस्कृती नदीकाठीच विकसित झाली; म्हणून नदीचे सर्वथा रक्षण करावे.
गङ्गादशहरा पर्व ज्येष्ठ शुक्ल प्रतिपदेपासून साजरे होते; या वेळी लोक द्रोणात दिवा लावून नदीत दीपदान करतात आणि कृतज्ञता व्यक्त करतात.
नदीचे पाणी पिण्यासाठी, शेतीसाठी आणि वीजनिर्मितीसाठी उपयोगी पडते; म्हणून नदी 'देवितमा' आणि 'मातृतमा' आहे.
कुशिकपुत्र विश्वामित्र आपले कुटुंब, रथ, गाड्या आणि गोधन घेऊन विपाट् (बियास) आणि शुतुद्री (सतलज) यांच्या संगमापाशी आले.
त्यांनी नद्यांना प्रार्थना केली – पाण्याचा प्रवाह थोडा कमी करा (गाधा व्हा), म्हणजे आम्ही पलीकडे जाऊ.
नद्या म्हणाल्या – वृत्राला मारून इंद्राने आमचा प्रवाह मोकळा केला; त्याची अवज्ञा करून आम्ही थांबू शकत नाही.
विश्वामित्रांनी नद्यांना 'माता' म्हटले आणि प्रतिज्ञा केली – आम्ही तुमचे उपकार कधीच विसरणार नाही, तुमचा अपमान होईल असे काही करणार नाही.
'माता' या संबोधनाने प्रसन्न होऊन नद्यांनी मार्ग दिला. शेवटी कीर्तनकार विचारतो – विश्वामित्रांचे वचन आपण वंशज आजही पाळतो का?
पाठातील गीत: धरणांनी (सेतुबन्ध) नियंत्रित पाण्यावर जनित्र चालते आणि जीवन प्रकाशित होते.
हे श्लोक वाल्मीकी रामायणाच्या अरण्यकाण्डातील सर्ग ४७ ते ४९ मधून निवडले आहेत. रावण सीतेचे अपहरण करत असताना वृद्ध गृध्रराज जटायू त्याला अडवतो, त्याच्याशी शौर्याने लढतो आणि शेवटी रावणाच्या खड्गाने पंख कापले गेल्याने जमिनीवर कोसळतो. अन्यायाविरुद्ध लढण्याचे धैर्य हा पाठाचा संदेश आहे.
Key points
रामायणाचे कर्ते महर्षी वाल्मीकी; रामायणात सात काण्डे आणि सुमारे २४,००० श्लोक आहेत.
सात काण्डे: बाल, अयोध्या, अरण्य, किष्किन्धा, सुन्दर, युद्ध, उत्तर.
रावण परिव्राजकाच्या (संन्याशाच्या) वेषात पर्णकुटीत आला; सीतेने त्याला ओळखून कठोर शब्दांत फटकारले, तरीही त्याने तिचे बळाने अपहरण केले.
सीतेने 'राम' म्हणून आक्रोश केला आणि झाडावर बसलेल्या जटायूला हाक मारली – "हा पापी राक्षस मला अनाथासारखे नेत आहे, पहा."
झोपलेला जटायू आवाजाने जागा झाला. पर्वतशिखरासारखा, तीक्ष्ण चोचीचा तो पक्षिश्रेष्ठ रावणाला म्हणाला – परस्त्रीला स्पर्श करण्याची नीच बुद्धी सोड; इतर ज्याची निंदा करतील ते धीर माणसाने करू नये.
"मी वृद्ध आहे, तू तरुण, धनुष्य-रथ-कवच-बाण असलेला आहेस; तरीही सीतेला घेऊन तू सुखरूप जाणार नाहीस."
जटायूने तीक्ष्ण नखांनी रावणाच्या शरीरावर अनेक जखमा केल्या आणि मोत्या-रत्नांनी सजलेले त्याचे धनुष्य पायांनी मोडले.
संतापलेल्या दशग्रीवाने खड्ग उगारून जटायूचे पंख, बाजू आणि पाय तोडले; अल्पजीवित जटायू जमिनीवर पडला.
बहुव्रीहि समास: आयतलोचना (जिचे डोळे विशाल आहेत ती – सीता), तीक्ष्णतुण्डः, दशग्रीवः, छिन्नपक्षः.
शानच्: ह्रियमाणाम्. शतृ: विलपन्ती.
5 important questions
Q1. पूर्णवाक्येन उत्तरत – सीता कं ददर्श?
सीता वनस्पतिगतं गृध्रं (जटायुं) ददर्श।
Q2. रावणः केन वेषेण पर्णकुटीं प्राप्तः?
रावणः परिव्राजकवेषेण पर्णकुटीं सम्प्राप्तः।
Q3. जटायूने रावणाला कोणता उपदेश केला?
परस्त्रीला स्पर्श करण्याचा नीच विचार सोड; ज्या कृत्याची इतर निंदा करतात ते धीर माणसाने करू नये.
Q4. जटायू–रावण युद्धाचे वर्णन करा.
जटायूने नखांनी रावणाला अनेक जखमा केल्या, त्याचे सजवलेले धनुष्य पायांनी मोडले. संतापलेल्या रावणाने खड्गाने त्याचे पंख, बाजू व पाय तोडले, आणि जटायू धरतीवर कोसळला.
हा गद्यपाठ अद्वैत सिद्धान्ताचे भाष्यकार जगद्गुरू आदि शङ्कराचार्य यांच्या जीवनातील दोन प्रसंग सांगतो. पहिल्या प्रसंगात त्यांना संन्यास घेण्यासाठी आईची अनुमती कशी मिळाली ते आहे; दुसऱ्या प्रसंगात एका दरिद्री माणसाकडून मिळालेल्या ज्ञानामुळे त्यांनी 'मनीषापञ्चकम्' स्तोत्र रचले. "ज्याच्याकडून ज्ञान मिळते तोच गुरू" हा पाठाचा संदेश आहे.
वडील शिवगुरू, आई आर्याम्बा. वडील लहानपणीच गेले, आईने पालन केले.
पाचव्या वर्षी उपनयन; वेद, वेदाङ्गे व शास्त्रे असामान्य वेगाने शिकले.
आईला त्यांच्या विवाहाची चिंता होती; पण विरक्त शङ्करांना संन्यास घ्यायचा होता.
पहिला प्रसंग: पूर्णा नदीत स्नान करताना मगरीने (नक्र) पाय धरला. मरणापूर्वी संन्यासी व्हायचे आहे, अनुमती दे – अशी त्यांनी आईला विनवणी केली. विवश आईने अनुमती दिली आणि त्याच क्षणी ते मगरीपासून मुक्त झाले.
"तू आठवण काढशील तेव्हा मी येईन" असे आईला वचन देऊन ते निघाले; गोविन्दभगवत्पादांचे शिष्य होऊन संन्यासदीक्षा घेतली.
दुसरा प्रसंग: गङ्गास्नानाला जाताना शिष्य एका मळलेल्या, फाटक्या कपड्यातील दरिद्री माणसाला 'अपसर' (दूर हो) म्हणाले. तो माणूस विचारतो – कोणाला दूर हो म्हणता, शरीराला की आत्म्याला? आत्मा परमेश्वराचा अंश म्हणून सर्वांत समान, आणि सर्व शरीरे पञ्चमहाभूतांचीच.
वेदान्ताचे सार ऐकून आचार्यांनी त्याला नमस्कार केला आणि तिथेच 'मनीषापञ्चकम्' रचले.
त्यांनी भारताच्या चार दिशांना पीठे स्थापन केली आणि सेतूपासून हिमालयापर्यंत (आसेतुहिमाचल) भ्रमण करून अद्वैताचा प्रचार केला.
प्रसिद्ध श्लोकानुसार: आठव्या वर्षी चार वेद, बाराव्या वर्षी सर्व शास्त्रे, सोळाव्या वर्षी भाष्य, आणि बत्तिसाव्या वर्षी देहत्याग.
नदीत मगरीने शङ्करांचा पाय धरला; मरणापूर्वी संन्यास घ्यायचा आहे अशी त्यांनी विनवणी केली, तेव्हा मनात इच्छा नसतानाही विवश होऊन आईने अनुमती दिली.
Q4. दरिद्री माणसाने शिष्यांना कोणता प्रश्न विचारला व त्याचा परिणाम काय झाला?
'दूर हो' हे शरीराला की आत्म्याला? आत्मा सर्वांत समान आहे आणि शरीरे पञ्चमहाभूतांचीच आहेत. हे वेदान्ताचे सार ऐकून आचार्यांनी त्याला नमस्कार करून मनीषापञ्चकम् रचले.
Q5. "यस्माद् ज्ञानं लभते स गुरुः" हे विधान स्पष्ट करा.
ज्ञान कोणाकडूनही घ्यावे; व्यक्तीचे रूप, जात किंवा परिस्थिती न पाहता ज्याच्याकडून खरे ज्ञान मिळते तो गुरूच असतो.
Exam tip
जन्मस्थान, आई-वडील, गुरूंचे नाव (गोविन्दभगवत्पाद) आणि 'मनीषापञ्चकम्' ही नावे अचूक लक्षात ठेवा.
'चित्रकाव्य' म्हणजे बुद्धीला चालना देणारे आणि मनोरंजन करणारे चमत्कारपूर्ण सुभाषित. या पाठात सात श्लोकांतून चित्रकाव्याचे प्रकार दाखवले आहेत – अन्तरालाप, अन्योक्ती, हास्योक्ती, कर्तृगुप्ता प्रहेलिका, प्रहेलिका (कोडे), समस्यापूर्ती आणि वाकोवाक्य. हे श्लोक कण्ठस्थीकरणार्थ आहेत.
Key points
श्लोक १ – अन्तरालाप (आर्या): प्रश्नातच उत्तर लपलेले असते. 'कं संजघान कृष्णः?' → कंसं जघान; 'का शीतलवाहिनी गङ्गा?' → काशीतलवाहिनी; 'के दारपोषणरताः?' → केदार (शेत) पोषणात रत; 'कं बलवन्तं न बाधते शीतम्?' → कम्बलवन्तम् (घोंगडी घेतलेल्याला थंडी त्रास देत नाही).
श्लोक २ – अन्योक्ती (शार्दूलविक्रीडित): कवी चातकाला सांगतो – आकाशात अनेक ढग आहेत; काही पाऊस देतात, काही फुकट गर्जतात; प्रत्येकापुढे दीन वचन बोलू नको. खरा अर्थ: प्रत्येक धनिकापुढे याचना करू नका, सगळे दानशूर नसतात.
श्लोक ३ – हास्योक्ती (अनुष्टुप्): यमराजाचा भाऊ वैद्यराज! यम फक्त प्राण नेतो, तू प्राण आणि धन दोन्ही नेतोस – लोभी, अर्धवट वैद्यांची थट्टा.
श्लोक ४ – कर्तृगुप्ता प्रहेलिका: 'राक्षसेभ्यः' हे पञ्चमी अनेकवचन न घेता 'राक्षसानाम् इभ्यः' (राक्षसांचा राजा) असा षष्ठी तत्पुरुष घेतला की कर्ता मिळतो – रावण, जो जनकाच्या कन्येला (सीतेला) हरण करून नगरीत गेला.
श्लोक ५ – प्रहेलिका (उपजाती, कवी सदाशिव त्र्यम्बक रहातेकर): भक्त नसूनही घंटा वाजवतो, भिकारी नसूनही लोकांकडून पैसे मागतो – उत्तर उलट वाचल्यावर मिळते: लोकयानवाहकः (बसचा कंडक्टर). अपह्नुति अलंकाराचे उदाहरण.
श्लोक ६ – समस्यापूर्ती (इन्द्रवज्रा): रामाभिषेकासाठी पाणी आणणाऱ्या युवतीच्या हातातून सोन्याचा घडा पायऱ्यांवरून घरंगळला आणि 'ठंठं ठठं...' असा आवाज झाला.
श्लोक ७ – वाकोवाक्य (शार्दूलविक्रीडित): लक्ष्मी–पार्वती संवाद. लक्ष्मी शिवाला उद्देशून भिक्षु, पशुपती, पन्नगभूषण असे शब्द वापरते; चतुर पार्वती तेच शब्द विष्णूकडे (वामन, गोकुळातील कृष्ण, शेषशायी) वळवते.
हा संवादपाठ विमानतळाच्या प्रतीक्षालयात घडतो. संस्कृत सूक्तिसंग्रह वाचणारी एक महिला, एक विधिसल्लागार आणि विश्वसंस्कृतपरिषदेला निघालेले चार तरुण आपापल्या क्षेत्रात संस्कृताचा कसा उपयोग होतो ते सांगतात. "संस्कृत शिकून काय फायदा?" या प्रश्नाचे उत्तर – प्रत्येक पावलावर (प्रतिपदं) संस्कृत उपयोगी आहे.
Key points
संस्कृत ही भारताची ज्ञानभाषा आहे; त्यातील ज्ञान कालातीत आणि आजही सुसंगत आहे. संस्कृतामुळे कोणत्याही क्षेत्रात काम करताना गुणवत्ता वाढते.
महोदया: व्यवस्थापन-प्रशिक्षिका. रामायण, महाभारत, किरातार्जुनीय, रघुवंश यांतील श्लोकांत व्यवस्थापनशास्त्राची तत्त्वे दृष्टान्तांसह आहेत; त्यांद्वारे विषय शिकवणे सोपे होते.
महोदय: वाणिज्य पदवीधर, विधी पदवीधारक, बहुराष्ट्रीय कंपनीत विधिसल्लागार. कौटिलीय अर्थशास्त्र व याज्ञवल्क्यस्मृती अभ्यासण्यासाठी त्याने पुन्हा संस्कृत सुरू केले.
समीर: IIT मध्ये संगणक अभियांत्रिकीचा विद्यार्थी; तिथे मानव्यविद्या विभागात 'अष्टाध्यायी' शिकवली जाते. संस्कृत व्याकरण व संगणकशास्त्र यावर तो संशोधन करतो.
प्रसाद: रसायनशास्त्राचा विद्यार्थी; प्राचीन भारतीय रसायनशास्त्रावर संशोधन – त्याचे ग्रंथ संस्कृतात आहेत.
लीना: भाषाशास्त्र शिकून बेंगळुरूमध्ये सॉफ्टवेअर क्षेत्रात भारतीय भाषा-विश्लेषिका; संस्कृतामुळे आधुनिक भारतीय भाषांचे विश्लेषण सोपे होते.
तनुजा: पार्श्वनिवेदन (व्हॉइस-ओव्हर) व्यवसाय; श्लोकपठनामुळे उच्चार सुधारतात. कलाक्षेत्रातील लोक भरतमुनींचे नाट्यशास्त्र अभ्यासतात.
परदेशातही भारतीय तत्त्वज्ञान, योग, इतिहास, स्थापत्य शिकण्याची उत्सुकता आहे; दूरचित्रवाहिन्यांवर संस्कृततज्ज्ञांची गरज आहे.
निष्कर्ष: कोणत्याही व्यवसायात संस्कृतज्ञान ही विशेष पात्रता (विशेषार्हता) ठरते.
ती व्यवस्थापन प्रशिक्षिका आहे; रामायण-महाभारतादी काव्यांतील श्लोकांत व्यवस्थापनाची तत्त्वे दृष्टान्तांसह आहेत, म्हणून शिकवण्यासाठी ती संस्कृत शिकते.
Q4. पाठातील पात्रे आणि त्यांचे क्षेत्र जुळवा.
प्रसाद – रसायनशास्त्र; लीना – सॉफ्टवेअर भाषा-विश्लेषण; तनुजा – पार्श्वनिवेदन; महोदय – विधिसल्लागार.
Q5. 'प्रतिपदं संस्कृतम्' हे शीर्षक योग्य का? (मातृभाषेत)
व्यवस्थापन, कायदा, संगणक, रसायन, भाषा, अभिनय अशा प्रत्येक क्षेत्रात संस्कृत उपयोगी असल्याचे पाठात दिसते; म्हणून प्रत्येक पावलावर संस्कृत हे शीर्षक योग्य आहे.
Exam tip
कोणते पात्र कोणत्या क्षेत्रात आहे आणि त्याला संस्कृताचा उपयोग कसा होतो, याची तक्ता करून उजळणी करा.
'धर्म' म्हणजे जो धारण करतो तो, म्हणजेच आपल्या कर्तव्याचे पालन. महामहोपाध्याय डॉ. देवीप्रसाद खरवण्डीकर यांनी रचलेल्या सात अनुष्टुप् श्लोकांत मानवताधर्म हा सर्व धर्मांचे मूळ आहे, असे उपमांच्या साहाय्याने सांगितले आहे. माणसाला शांती हवी असेल तर त्याने मानवताधर्म पाळावा. हा पाठ सरलार्थलेखनार्थ आहे.
Key points
स्वकर्तव्यपालन म्हणजे धर्म – राजधर्म, पितृधर्म, कन्याधर्म, पतिधर्म, पत्नीधर्म इत्यादी.
सर्व धर्म मानवतेचे हित सांगतात; म्हणून मानवता हे सर्व धर्मांचे मूळ आहे.
श्लोक १: जशा सर्व नद्या महासागरात मिळतात, तसे सर्व धर्म मानवताधर्माचा आश्रय घेतात.
श्लोक २: संगीतातील सर्व स्वरांचे मूळ षड्ज (सा) आहे, तसे सर्व धर्मांचे मूळ मानवता आहे.
श्लोक ३: सर्व रंग एकत्र आल्यावर शुभ्रता (पांढरा रंग) येते, तसे सर्व धर्म मिळून मानवतेच्या गुणाची प्रशंसा करतात.
श्लोक ४: साखर किंवा मीठ जसे पाण्यात सर्वत्र मिसळते, तसा मानवताधर्म सर्व धर्मांत व्यापलेला आहे.
श्लोक ५: एकच सूर्य जसा सर्व जगाला प्रकाश देतो, तसा एक मानवतागुण सर्व धर्मांना उजळतो.
श्लोक ६: 'आत्मौपम्य' – इतरांना स्वतःसारखे मानून माणूस माणसांशी वागेल तेव्हाच मानवता निर्माण होते.
श्लोक ७: सर्व धर्म सोडून निश्चितपणे मानवतेची उपासना कर; हा मार्ग उन्नती देणारा (अभ्युदयकृत्) आणि कल्याणकारी (श्रेयस्कर) आहे.