मराठी ही इंडो-आर्यन (भारतीय-आर्य) भाषाकुळातील एक प्रमुख भाषा आहे. संस्कृत → प्राकृत (विशेषतः महाराष्ट्री प्राकृत) → अपभ्रंश → मराठी असा तिचा विकास झाला, असे बहुतेक भाषाअभ्यासक मानतात. शिलालेख, ताम्रपट आणि महानुभाव-वारकरी वाङ्मयातून मराठीचे जुने रूप दिसते. आज मराठी ही महाराष्ट्राची राजभाषा असून तिला केंद्र सरकारने अभिजात भाषेचा दर्जा दिला आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
मराठी ही इंडो-युरोपियन महाकुळातील इंडो-आर्यन शाखेची भाषा आहे; हिंदी, गुजराती, बंगाली या तिच्या भगिनी भाषा आहेत.
मराठीचा उगम महाराष्ट्री प्राकृत या प्राकृत भाषेतून झाला, असे मत सर्वमान्य आहे. प्राकृतानंतर अपभ्रंश अवस्थेतून मराठी स्वतंत्र भाषा म्हणून घडली.
मराठीचे सर्वात जुने लिखित पुरावे शिलालेखांमध्ये मिळतात. रायगड जिल्ह्यातील अक्षी शिलालेख आणि कर्नाटकातील श्रवणबेळगोळ येथील गोमटेश्वर मूर्तीखालील ओळ हे महत्त्वाचे पुरावे मानले जातात.
श्रवणबेळगोळ येथील ओळ: "श्री चावुण्डराजें करवियलें" – ही मराठीतील जुनी लिखित ओळ म्हणून प्रसिद्ध आहे.
तेराव्या शतकात महानुभाव पंथ (लीळाचरित्र) आणि संत ज्ञानेश्वर (ज्ञानेश्वरी) यांच्यामुळे मराठी साहित्यभाषा म्हणून प्रतिष्ठित झाली.
मराठीच्या विकासाचे ढोबळ टप्पे: प्राचीन/यादवकालीन मराठी, मध्ययुगीन मराठी (संतकाव्य, पंडिती काव्य, शाहिरी, बखर), आणि अर्वाचीन/आधुनिक मराठी (इंग्रजी राजवटीनंतर गद्य, वृत्तपत्रे, कादंबरी).
बहामनी, आदिलशाही, मुघल काळात मराठीत अनेक फारसी-अरबी शब्द आले (उदा. अर्ज, कागद, जमीन, हुकूम). इंग्रजी काळात इंग्रजी शब्द आले (उदा. टेबल, स्टेशन).
मराठी देवनागरी (बाळबोध) लिपीत लिहिली जाते. पूर्वी व्यवहार आणि पत्रव्यवहारासाठी मोडी लिपी वापरली जात असे.
1 मे 1960 रोजी मराठी भाषिकांचे महाराष्ट्र राज्य स्थापन झाले आणि मराठी राज्याची राजभाषा बनली.
27 फेब्रुवारी हा कवी कुसुमाग्रज यांचा जन्मदिवस मराठी भाषा गौरव दिन म्हणून साजरा होतो.
ऑक्टोबर 2024 मध्ये केंद्र सरकारने मराठीला अभिजात भाषा दर्जा जाहीर केला.
महत्त्वाच्या संज्ञा
प्राकृत – संस्कृतनंतर लोकांच्या बोलण्यात असलेल्या जनभाषा.
महाराष्ट्री प्राकृत – महाराष्ट्र प्रदेशात प्रचलित प्राकृत; मराठीची जननी मानली जाते.
अपभ्रंश – प्राकृत आणि आधुनिक भारतीय भाषांमधील संक्रमणावस्था.
बोली – एखाद्या भाषेचे प्रदेशानुसार बदलणारे बोलण्याचे रूप.
प्रमाण भाषा – शिक्षण, शासन व लेखनासाठी मान्य असलेले भाषेचे रूप.
मोडी लिपी – मराठीसाठी पूर्वी वापरली जाणारी जलद लेखनाची लिपी.
अभिजात भाषा – प्राचीन, स्वतंत्र आणि समृद्ध साहित्यपरंपरा असलेल्या भाषेला शासनाने दिलेला दर्जा.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
अक्षी शिलालेख (रायगड) – मराठीतील अतिशय जुन्या शिलालेखांपैकी एक.
श्रवणबेळगोळ शिलालेख (कर्नाटक) – "श्री चावुण्डराजें करवियलें" ही प्रसिद्ध ओळ.
म्हाइंभट – 'लीळाचरित्र', मराठीतील पहिला चरित्रग्रंथ.
संत ज्ञानेश्वर – 'ज्ञानेश्वरी' (इ.स. 1290); "माझा मराठाचि बोलु कौतुकें, परि अमृतातेंहि पैजा जिंके" असा मराठीचा गौरव.
1 मे 1960 – महाराष्ट्र राज्याची स्थापना.
27 फेब्रुवारी – मराठी भाषा गौरव दिन.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. मराठी भाषा कोणत्या भाषाकुळातील आहे?
मराठी ही इंडो-युरोपियन महाकुळातील इंडो-आर्यन शाखेची भाषा आहे. संस्कृत-प्राकृत-अपभ्रंश या टप्प्यांतून ती विकसित झाली. हिंदी, गुजराती, बंगाली या तिच्या जवळच्या भाषा आहेत.
Q2. मराठीच्या कोणत्याही चार बोलींची नावे लिहा.
वऱ्हाडी – विदर्भ (अमरावती, अकोला परिसर)
झाडीबोली – भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर परिसर
अहिराणी – खानदेश
मालवणी – सिंधुदुर्ग (कोकण)
Q3. मराठी भाषेचा उगम आणि विकास सविस्तर स्पष्ट करा.
मराठीचे भाषाकुळ: इंडो-आर्यन.
संस्कृत → महाराष्ट्री प्राकृत → अपभ्रंश → मराठी हा विकासक्रम.
शिलालेखांतील जुने पुरावे: अक्षी, श्रवणबेळगोळ.
तेराव्या शतकात महानुभाव व वारकरी वाङ्मयामुळे साहित्यभाषा म्हणून प्रतिष्ठा.
मराठी ही महाराष्ट्राची राज्यभाषा आणि कोट्यवधी लोकांची मातृभाषा आहे. तिची स्वतःची ध्वनिव्यवस्था, व्याकरण आणि शब्दसंपत्ती आहे. महाराष्ट्राच्या प्रत्येक भागात मराठी थोडी वेगळी बोलली जाते; या प्रादेशिक रूपांना बोलीभाषा म्हणतात. प्रमाण मराठी ही लेखन, शिक्षण आणि शासकीय व्यवहाराची भाषा, तर बोली ही घरची, जिव्हाळ्याची भाषा आहे. दोन्ही मिळून मराठीची समृद्धी तयार होते.
महत्त्वाचे मुद्दे
मराठी ही इंडो-आर्यन भाषाकुळातील भाषा; ती देवनागरी लिपीत लिहिली जाते (पूर्वी 'मोडी' लिपीही वापरली जात असे).
महाराष्ट्र राजभाषा अधिनियम, 1964 नुसार मराठी ही राज्याची राजभाषा आहे.
27 फेब्रुवारी (कुसुमाग्रजांचा जन्मदिन) हा मराठी भाषा गौरव दिन म्हणून साजरा होतो.
ऑक्टोबर 2024 मध्ये केंद्र सरकारने मराठीला अभिजात भाषेचा दर्जा दिला.
ध्वनिवैशिष्ट्ये: ळ हा विशेष वर्ण; च, ज यांचे दोन उच्चार (चमचा – चहा, जग – जहाज); 'ॲ', 'ऑ' हे इंग्रजी शब्दांसाठीचे स्वर.
व्याकरणाची वैशिष्ट्ये: कर्ता – कर्म – क्रियापद असा वाक्यक्रम; पुल्लिंग, स्त्रीलिंग व नपुंसकलिंग अशी तीन लिंगे; विभक्ती प्रत्यय शब्दाला जोडून लिहिले जातात (घरात, शाळेला).
शब्दसंपत्ती: तत्सम (संस्कृतमधून जसेच्या तसे – पुष्प), तद्भव (बदलून आलेले – हात, काम), देशी (मूळ स्थानिक – झाड, धोंडा) आणि परभाषी (फारसी: दफ्तर, कागद; इंग्रजी: टेबल, बस; पोर्तुगीज: बटाटा, पाव).
एकाच अर्थासाठी बोलीनुसार वेगळे शब्द आणि उच्चार असतात; बोलीत म्हणी, लोकगीते आणि ओव्यांचा मोठा खजिना असतो.
प्रमाणभाषा सर्वांना समजावी म्हणून शिक्षण, वृत्तपत्रे, शासन यांत वापरली जाते; ती मुख्यतः पुणे परिसरातील बोलीवर आधारित मानली जाते.
अनेक लेखकांनी बोलीचा साहित्यात प्रभावी वापर केला – ग्रामीण कथा, कादंबरी व कवितेत बोलीमुळे वास्तवता येते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
प्रमाणभाषा – लेखन व औपचारिक व्यवहारासाठी स्वीकारलेले भाषेचे सर्वमान्य रूप.
बोलीभाषा – विशिष्ट प्रदेश किंवा समाजगटात बोलले जाणारे भाषेचे रूप.
तत्सम / तद्भव – संस्कृतमधून जसेच्या तसे / रूप बदलून आलेले शब्द.
देशी शब्द – मूळ स्थानिक, संस्कृतशी संबंध न दिसणारे शब्द.
अभिजात भाषा – प्राचीन, स्वतंत्र आणि समृद्ध साहित्य परंपरा असलेल्या भाषेला शासनाने दिलेला दर्जा.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
1964 – महाराष्ट्र राजभाषा अधिनियम.
27 फेब्रुवारी – मराठी भाषा गौरव दिन (कवी कुसुमाग्रज – वि. वा. शिरवाडकर यांचा जन्मदिन).
ऑक्टोबर 2024 – मराठीला अभिजात भाषेचा दर्जा.
1 मे 1960 – मराठी भाषिक महाराष्ट्र राज्याची स्थापना.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. प्रमाणभाषा आणि बोलीभाषा यांतील फरक सांगा.
प्रमाणभाषा ही सर्व प्रदेशांत समजणारी, लेखन, शिक्षण आणि शासकीय कामासाठी वापरली जाणारी भाषा आहे. बोलीभाषा ही विशिष्ट प्रदेशात किंवा समाजगटात घरगुती व्यवहारात बोलली जाते; तिचे उच्चार, शब्द आणि रूपे वेगळी असतात.
Q2. झाडीबोली कोठे बोलली जाते?
झाडीबोली पूर्व विदर्भातील भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर आणि गडचिरोली या जिल्ह्यांत ('झाडीपट्टी' भागात) बोलली जाते. झाडीपट्टी रंगभूमी याच भागाची प्रसिद्ध परंपरा आहे.
Q3. मराठी भाषेची प्रमुख वैशिष्ट्ये सविस्तर लिहा.
इंडो-आर्यन कुळ; देवनागरी लिपी.
विशेष ध्वनी: ळ; च-ज चे दोन उच्चार.
तीन लिंगे व वचनांचे नियम.
कर्ता-कर्म-क्रियापद वाक्यरचना.
प्रत्यय जोडून शब्दरूपे तयार होणे.
तत्सम, तद्भव, देशी आणि परभाषी शब्दांची समृद्धी.
संतसाहित्यापासून आधुनिक साहित्यापर्यंत दीर्घ परंपरा; अभिजात दर्जा.
Q4. मराठीच्या प्रमुख बोलींचा परिचय करून द्या.
वऱ्हाडी व नागपुरी – विदर्भ; हिंदीचा काही प्रभाव.
झाडीबोली – पूर्व विदर्भ.
अहिराणी – खानदेश; लोकगीतांची परंपरा.
मालवणी – कोकणचा दक्षिण भाग; विनोदी नाटकांमुळे प्रसिद्ध.
आगरी-कोळी – किनारपट्टी.
मराठवाडी, कोल्हापुरी – स्थानिक उच्चार व शब्द.
प्रत्येक बोलीचे उदाहरण आणि वैशिष्ट्य लिहा.
Q5. बोलीभाषांचे जतन का आवश्यक आहे?
बोली म्हणजे लोकसंस्कृतीचा ठेवा – गीते, म्हणी, कथा.
प्रमाणभाषेला नवे शब्द पुरवतात.
साहित्याला वास्तवता व जिवंतपणा देतात.
सामाजिक इतिहास व जीवनपद्धती समजते.
बोली बोलणाऱ्यांचा आत्मसन्मान टिकतो.
उपाय: बोलीतील साहित्याचे संकलन, शब्दकोश, संमेलने.
परीक्षेसाठी टीप
बोलींवरील उत्तरात प्रत्येक बोलीचा प्रदेश आणि एक-दोन वैशिष्ट्यपूर्ण शब्द लिहा. विदर्भातील विद्यार्थ्यांनी वऱ्हाडी व झाडीबोलीचे स्वतःच्या अनुभवातील उदाहरण दिल्यास उत्तर उठावदार होते.
भाषा ध्वनींनी बनते आणि ध्वनी लिहिण्यासाठी आपण वर्ण वापरतो. वर्णांचे स्वर, स्वरादी आणि व्यंजने असे प्रकार आहेत. लेखनात एकसारखेपणा राहावा म्हणून महाराष्ट्र शासनाने लेखनविषयक नियम मान्य केले आहेत. अनुस्वार, ऱ्हस्व-दीर्घ, तत्सम शब्द, जोडाक्षरे इत्यादींबाबत हे नियम पाळले की लेखन शुद्ध होते. परीक्षेत "शुद्ध करून लिहा" हा प्रश्न याच नियमांवर आधारित असतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
वर्ण – भाषेतील सर्वांत लहान ध्वनीचे लिखित चिन्ह.
स्वर – दुसऱ्या वर्णाच्या मदतीशिवाय उच्चारता येणारे: अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ए, ऐ, ओ, औ; इंग्रजी शब्दांसाठी ॲ, ऑ.
स्वरांचे ऱ्हस्व (अ, इ, उ) व दीर्घ (आ, ई, ऊ) प्रकार; ए, ऐ, ओ, औ हे संयुक्त स्वर.
स्वरादी – अं (अनुस्वार) आणि अः (विसर्ग); यांच्या उच्चाराआधी स्वर येतो.
व्यंजने – स्वराच्या मदतीने उच्चारली जाणारी: क ते ळ. स्पर्श (क-वर्ग ते प-वर्ग), अर्धस्वर (य, र, ल, व), ऊष्मे (श, ष, स), महाप्राण (ह) आणि ळ.
जोडाक्षर – दोन किंवा अधिक व्यंजने एकत्र (क्ष = क्+ष, ज्ञ = ज्+ञ, त्र = त्+र).
लेखनविषयक नियम – शासनाने 1962 मध्ये नियम मान्य केले आणि 1972 मध्ये त्यांत भर घातली (एकूण 18 नियम प्रचलित).
अनुस्वार नियम: जिथे अनुनासिक स्पष्ट उच्चारला जातो तिथेच शीर्षबिंदू द्यावा (आंबा, घुंगरू). न उच्चारले जाणारे जुने अनुस्वार देऊ नयेत (करितों → करतो).
तत्सम शब्दांत परसवर्णाऐवजी अनुस्वार चालतो (पंडित / पण्डित – दोन्ही मान्य, अनुस्वार अधिक प्रचलित).
अंत्य इ/उ नियम: मराठी शब्दांच्या शेवटी येणारा इकार, उकार दीर्घ लिहावा – कवी, गुरू, पशू, वस्तू.
पण तत्सम सामासिक शब्दात पहिल्या पदाचा मूळ ऱ्हस्व स्वर कायम राहतो – कविराज, गुरुदक्षिणा, पशुधन.
तत्सम शब्द मूळ संस्कृतप्रमाणेच लिहावेत – मंदिर, परीक्षा, दीक्षा, कृपा.
उपान्त्य दीर्घ ई/ऊ असलेल्या मराठी शब्दांना प्रत्यय लागला की तो ऱ्हस्व होतो – वीट → विटा, सून → सुनेला.
'ण' आणि 'न' चे लेखन उच्चाराप्रमाणे (पाणी, पानी नव्हे); 'श' आणि 'ष' चा गोंधळ टाळावा (शेतकरी, विषय).
महत्त्वाच्या संज्ञा
ऱ्हस्व / दीर्घ – कमी / जास्त काळ उच्चारला जाणारा स्वर.
अनुस्वार – अक्षरावरील बिंदू (ं); अनुनासिक उच्चार दाखवतो.
परसवर्ण – पुढील व्यंजनाच्या वर्गातील अनुनासिक (ङ, ञ, ण, न, म) वापरून लिहिणे.
तत्सम – संस्कृतमधून न बदलता आलेला शब्द.
उपान्त्य – शब्दातील शेवटून दुसरे अक्षर.
भाषाभ्यास
अशुद्ध → शुद्ध: कवि → कवी; गुरु (एकटा शब्द) → गुरू; परिक्षा → परीक्षा; आशिर्वाद → आशीर्वाद; दिपावली → दीपावली; उज्वल → उज्ज्वल; महत्व → महत्त्व; सुशिक्षीत → सुशिक्षित.
ऱ्हस्व होणे: वीज → विजेचा; पूर → पुराचे; मूल → मुलाला.
स्वर स्वतंत्रपणे, कोणत्याही दुसऱ्या वर्णाच्या मदतीशिवाय उच्चारता येतात (अ, आ, इ). व्यंजनांचा उच्चार स्वराच्या मदतीनेच पूर्ण होतो (क् + अ = क).
Q2. मराठी शब्दांतील अंत्य इकार-उकाराचा नियम उदाहरणासह लिहा.
मराठी शब्दांच्या शेवटी येणारा इकार व उकार दीर्घ लिहावा – कवी, गुरू, वस्तू. मात्र तत्सम सामासिक शब्दांत पहिल्या पदाचा ऱ्हस्व स्वर कायम राहतो – कविराज, गुरुदेव.
Q4. शासनमान्य लेखनविषयक नियमांपैकी महत्त्वाचे नियम उदाहरणांसह लिहा.
अनुस्वार उच्चाराप्रमाणे.
अंत्य इ/उ दीर्घ.
तत्सम शब्द मूळप्रमाणे.
सामासिक शब्दातील ऱ्हस्व पद.
प्रत्यय लागल्यावर उपान्त्य स्वर ऱ्हस्व.
विभक्ती प्रत्यय शब्दाला जोडून.
प्रत्येक नियमाला दोन उदाहरणे द्या.
Q5. शुद्धलेखनाचे महत्त्व स्पष्ट करा.
अर्थाचा गोंधळ टळतो (दिन – दीन, सुत – सूत).
लेखनात एकरूपता व प्रमाणभाषेची प्रतिष्ठा.
परीक्षा, नोकरी, शासकीय पत्रव्यवहारात आवश्यक.
छपाई, माध्यमे व संगणकावरील लेखनासाठी उपयुक्त.
वाचकावर चांगली छाप पडते.
परीक्षेसाठी टीप
"शुद्ध करून लिहा" प्रश्नात प्रत्येक दुरुस्तीमागचा नियम एका ओळीत लिहिल्यास पूर्ण गुण मिळण्याची शक्यता वाढते. महत्त्व, आशीर्वाद, परीक्षा, उज्ज्वल हे शब्द वारंवार विचारले जातात.
महानुभाव पंथ तेराव्या शतकात श्री चक्रधर स्वामी यांनी स्थापन केला. या पंथाने संस्कृतऐवजी मराठीतून धर्मविचार मांडला आणि मराठी गद्य व पद्य वाङ्मयाचा पाया घातला. म्हाइंभट यांचे लीळाचरित्र हे मराठीतील पहिले चरित्र मानले जाते. विदर्भातील ऋद्धिपूर (अमरावती जिल्हा) हे पंथाचे महत्त्वाचे स्थान आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
महानुभाव पंथाचे संस्थापक श्री चक्रधर स्वामी (तेरावे शतक, यादवकाळ).
पंथ पंचकृष्ण मानतो: श्रीकृष्ण, दत्तात्रेय, चक्रपाणी, गोविंदप्रभू आणि चक्रधर स्वामी.
चक्रधरांनी आपल्या अनुयायांना मराठीतूनच ग्रंथरचना करण्यास सांगितले; त्यामुळे मराठीला धर्मभाषेचा मान मिळाला.
पंथाने जातिभेद आणि स्त्री-पुरुष भेद नाकारला; स्त्रिया व शूद्र यांनाही संन्यासदीक्षा दिली.
चक्रधरांनंतर नागदेवाचार्य (भटोबास) यांनी पंथाचे नेतृत्व केले.
लीळाचरित्र – म्हाइंभट यांनी चक्रधरांच्या लीळा (प्रसंग) गोळा करून लिहिलेले चरित्र; मराठीतील पहिला गद्य चरित्रग्रंथ.
सूत्रपाठ – चक्रधरांची वचने (सूत्रे) केशिराजबास यांनी संकलित केली; पंथाचे तत्त्वज्ञान यात आहे.
पंथाचे काव्य साती ग्रंथ म्हणून ओळखले जाते; त्यात नरेंद्र यांचे रुक्मिणीस्वयंवर, भास्करभट बोरीकर यांचे शिशुपालवध, दामोदर पंडित यांचे वत्सहरण इत्यादी ग्रंथ येतात.
महदंबा (महदाइसा) यांचे 'धवळे' (विवाहगीते) – मराठीतील आद्य कवयित्री म्हणून त्यांचा उल्लेख होतो.
ग्रंथ सुरक्षित ठेवण्यासाठी पंथाने सांकेतिक लिप्या (उदा. सकळ लिपी) वापरल्या; त्यामुळे हे वाङ्मय बराच काळ समाजापासून दूर राहिले.
विसाव्या शतकात वि. भि. कोलते यांच्यासारख्या अभ्यासकांनी हे वाङ्मय प्रकाशात आणले.
महत्त्वाच्या संज्ञा
लीळा – चक्रधरांच्या जीवनातील एखादा प्रसंग किंवा आठवण.
सूत्र – लहान, अर्थपूर्ण तत्त्ववचन.
पंचकृष्ण – महानुभाव पंथाने मानलेले पाच ईश्वरावतार.
साती ग्रंथ – महानुभाव पंथातील सात प्रमुख काव्यग्रंथ.
सांकेतिक लिपी – गुप्त ठेवण्यासाठी तयार केलेली लिपी.
धवळे – विवाहप्रसंगी गायली जाणारी गीते.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
श्री चक्रधर स्वामी – संस्थापक (तेरावे शतक).
गोविंदप्रभू – चक्रधरांचे गुरू, ऋद्धिपूर येथील.
नागदेवाचार्य (भटोबास) – चक्रधरांचे उत्तराधिकारी.
म्हाइंभट – लीळाचरित्र, गोविंदप्रभुचरित्र.
केशिराजबास – सूत्रपाठाचे संकलन.
महदंबा – धवळे; आद्य मराठी कवयित्री.
नरेंद्र – रुक्मिणीस्वयंवर.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. लीळाचरित्र कोणी लिहिले? त्याचे महत्त्व सांगा.
लीळाचरित्र म्हाइंभट यांनी लिहिले. चक्रधर स्वामींच्या जीवनातील लीळा त्यात संकलित आहेत. हे मराठीतील पहिले गद्य चरित्र मानले जाते आणि तत्कालीन समाजजीवनाचे चित्रही त्यात दिसते.
Q2. महानुभाव पंथाचे पंचकृष्ण कोणते?
श्रीकृष्ण, दत्तात्रेय, चक्रपाणी, गोविंदप्रभू आणि चक्रधर स्वामी हे पाच 'पंचकृष्ण' म्हणून महानुभाव पंथात पूजले जातात.
Q3. महानुभाव पंथाची वैशिष्ट्ये सविस्तर लिहा.
संस्थापक चक्रधर स्वामी; एकेश्वरवादी कृष्णभक्ती.
पंचकृष्णांची उपासना.
जातिभेद व स्त्री-पुरुष भेदाला विरोध.
संन्यास, अहिंसा व वैराग्यावर भर.
मराठी भाषेचा आग्रह.
सांकेतिक लिपीमुळे वाङ्मयाची गुप्तता.
Q4. महानुभाव वाङ्मयाचे मराठी साहित्याला योगदान स्पष्ट करा.
मराठी गद्याचा पाया: लीळाचरित्र, सूत्रपाठ.
चरित्रलेखनाची सुरुवात.
साती ग्रंथांतून काव्यपरंपरा.
महदंबेच्या रूपाने स्त्री कवयित्रीचा आरंभ.
यादवकालीन समाज, भाषा, चालीरीती यांचे दर्शन.
मराठी भाषेच्या जुन्या रूपाच्या अभ्यासासाठी मोलाचे साधन.
Q5. महानुभाव वाङ्मयातील प्रमुख ग्रंथ व ग्रंथकारांचा परिचय करून द्या.
म्हाइंभट – लीळाचरित्र, गोविंदप्रभुचरित्र.
केशिराजबास – सूत्रपाठ.
नरेंद्र – रुक्मिणीस्वयंवर.
भास्करभट बोरीकर – शिशुपालवध.
दामोदर पंडित – वत्सहरण.
महदंबा – धवळे.
प्रत्येक ग्रंथाचे वैशिष्ट्य एका ओळीत लिहावे.
परीक्षेसाठी टीप
"लीळाचरित्र – म्हाइंभट – पहिले मराठी चरित्र" हे समीकरण नक्की लक्षात ठेवा. विदर्भातील ऋद्धिपूरचा उल्लेख केल्यास उत्तर अधिक परिपूर्ण होते.
नाथ संप्रदाय हा योगमार्गावर आधारित, शिवाला आदिगुरू मानणारा प्राचीन संप्रदाय आहे. मत्स्येंद्रनाथ (मच्छिंद्रनाथ) आणि गोरक्षनाथ (गोरखनाथ) हे त्याचे प्रमुख आचार्य मानले जातात. महाराष्ट्रात या परंपरेतून गहिनीनाथ → निवृत्तिनाथ → ज्ञानेश्वर अशी गुरुपरंपरा आली. त्यामुळे ज्ञानेश्वरांच्या साहित्यावर आणि पुढे वारकरी संप्रदायावर नाथ संप्रदायाच्या योगविचाराचा खोल ठसा उमटलेला दिसतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
आदिनाथ म्हणजे शिव; त्यांच्यापासून ज्ञान मत्स्येंद्रनाथांना मिळाले, अशी परंपरा.
नवनाथ ही नऊ प्रमुख सिद्धांची परंपरा लोकप्रिय आहे (मच्छिंद्र, गोरक्ष, जालंधर, कानिफ, गहिनी, भर्तरी, रेवण, नागेश, चरपटी – याद्यांमध्ये थोडा फरक आढळतो).
हठयोग, कुंडलिनी जागृती, शरीरशुद्धी आणि गुरुकृपा यांवर भर.
जातिभेद, कर्मकांड आणि बाह्य उपचार यांना फारसे महत्त्व नाही; साधना आणि अनुभव महत्त्वाचे.
गोरक्षनाथांची रचना मुख्यतः संस्कृत आणि हिंदीत (गोरखबानी) आढळते; पण नाथ विचार महाराष्ट्रात लोकपरंपरेतून पसरला.
निवृत्तिनाथ यांना गहिनीनाथांनी दीक्षा दिली आणि निवृत्तिनाथांनी धाकटे बंधू ज्ञानेश्वर यांना गुरुपदेश दिला, असे परंपरा सांगते.
ज्ञानेश्वरीच्या शेवटी ज्ञानेश्वरांनी ही गुरुपरंपरा कृतज्ञतेने नोंदवली आहे.
ज्ञानेश्वरीच्या सहाव्या अध्यायातील कुंडलिनी योगाचे वर्णन हा नाथ प्रभावाचा ठळक पुरावा मानला जातो.
अमृतानुभव या ग्रंथातील अद्वैत अनुभव आणि चांगदेव पासष्टी (योगी चांगदेवांना केलेला उपदेश) यांतही योगपरंपरेची पार्श्वभूमी आहे.
नाथ संप्रदायाने योग आणि ज्ञान दिले, तर वारकरी संप्रदायाने भक्ती दिली; ज्ञानेश्वरांनी या दोन्हींचा समन्वय केला.
पुढील काळात नाथपंथी कथा, नवनाथांच्या पोथ्या (उदा. 'नवनाथ भक्तिसार') लोकप्रिय झाल्या.
हठयोग – आसन, प्राणायाम, मुद्रा यांद्वारे शरीर-मनावर नियंत्रण मिळवणारा योगमार्ग.
कुंडलिनी – योगशास्त्रानुसार शरीरात सुप्त असलेली शक्ती; साधनेने ती जागृत होते.
गुरुपरंपरा – गुरूकडून शिष्याकडे चालत आलेली ज्ञानाची साखळी.
समन्वय – भिन्न विचारांचा मेळ घालणे.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
मत्स्येंद्रनाथ, गोरक्षनाथ – संप्रदायाचे प्रमुख आचार्य.
गहिनीनाथ – निवृत्तिनाथांचे गुरू (परंपरेनुसार).
निवृत्तिनाथ – ज्ञानेश्वरांचे थोरले बंधू व गुरू; त्र्यंबकेश्वर येथे समाधी.
ज्ञानेश्वर (तेरावे शतक) – नाथ आणि वारकरी परंपरेचा संगम.
चांगदेव – योगी; ज्ञानेश्वरांनी त्यांना 65 ओव्यांचे पत्र (चांगदेव पासष्टी) लिहिले.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. नाथ संप्रदायाची गुरुपरंपरा ज्ञानेश्वरांपर्यंत कशी आली?
आदिनाथ शिवापासून मत्स्येंद्रनाथ, त्यांच्याकडून गोरक्षनाथ, पुढे गहिनीनाथ, त्यांच्याकडून निवृत्तिनाथ आणि निवृत्तिनाथांकडून ज्ञानेश्वर अशी परंपरा सांगितली जाते. ज्ञानेश्वरीच्या शेवटी याचा उल्लेख आहे.
Q2. चांगदेव पासष्टी म्हणजे काय?
योगी चांगदेव यांना ज्ञानेश्वरांनी पाठवलेले 65 ओव्यांचे उपदेशपत्र म्हणजे चांगदेव पासष्टी. त्यात अद्वैत आणि आत्मज्ञानाचा उपदेश आहे.
Q3. नाथ संप्रदायाची प्रमुख वैशिष्ट्ये लिहा.
शिव आदिगुरू; गुरुकृपेचे महत्त्व.
हठयोग, कुंडलिनी साधना.
जातिभेद व कर्मकांडाला विरोध.
अनुभवप्रधान अध्यात्म.
नवनाथ परंपरा आणि लोककथा.
सर्व स्तरांतील अनुयायी.
Q4. ज्ञानेश्वरांच्या साहित्यावरील नाथ संप्रदायाचा प्रभाव स्पष्ट करा.
गुरुपरंपरेचा कृतज्ञ उल्लेख.
ज्ञानेश्वरी अध्याय सहा – कुंडलिनी योग.
अमृतानुभवातील अद्वैत अनुभव.
चांगदेव पासष्टीतील योगी संवाद.
योग आणि भक्तीचा समन्वय.
निष्कर्ष: नाथ विचार ज्ञानेश्वरांमार्फत मराठी साहित्यात आला.
Q5. नाथ संप्रदाय आणि वारकरी संप्रदाय यांचे नाते स्पष्ट करा.
दोन्हींत जातिभेदाला विरोध व गुरुमहत्त्व.
नाथ – योग व ज्ञान; वारकरी – सगुण भक्ती व नामस्मरण.
ज्ञानेश्वर दोन्हींचा दुवा.
नाथ विचाराने वारकरी भक्तीला तत्त्वज्ञानाचा पाया मिळाला.
लोकभाषेतून सामान्यांपर्यंत अध्यात्म.
परीक्षेसाठी टीप
नाथ संप्रदायावरील उत्तरात 'गहिनीनाथ → निवृत्तिनाथ → ज्ञानेश्वर' ही साखळी आणि 'योग + भक्ती = समन्वय' हे सूत्र नक्की लिहा.
संत ज्ञानेश्वर (तेरावे शतक) हे मराठीतील श्रेष्ठ संतकवी आणि वारकरी संप्रदायाचे आधारस्तंभ आहेत. त्यांनी भगवद्गीतेवर मराठीत लिहिलेली टीका ज्ञानेश्वरी (भावार्थदीपिका) इ.स. 1290 मध्ये नेवासे येथे पूर्ण झाली. अमृतानुभव, चांगदेव पासष्टी, हरिपाठ आणि अभंग हीही त्यांची रचना आहे. सामान्य माणसाला समजेल अशा मराठीत तत्त्वज्ञान मांडणे हे त्यांचे मोठे कार्य आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
जन्म परंपरेनुसार इ.स. 1275 मध्ये आपेगाव (पैठणजवळ) येथे; वडील विठ्ठलपंत, आई रुक्मिणीबाई.
भावंडे: निवृत्तिनाथ (मोठे बंधू व गुरू), सोपानदेव आणि मुक्ताबाई.
संन्यासाश्रमातून गृहस्थाश्रमात परतलेल्या विठ्ठलपंतांच्या मुलांना समाजाने बहिष्कृत केले; तरीही या भावंडांनी भक्ती व ज्ञानाचा मार्ग स्वीकारला.
Q1. ज्ञानेश्वरीचे दुसरे नाव काय? ती कोठे व केव्हा लिहिली?
ज्ञानेश्वरीचे मूळ नाव 'भावार्थदीपिका' आहे. ती इ.स. 1290 मध्ये नेवासे येथे पूर्ण झाली. ती भगवद्गीतेवरील ओवीबद्ध मराठी टीका आहे.
Q2. पसायदान म्हणजे काय?
पसायदान म्हणजे ज्ञानेश्वरीच्या शेवटी ज्ञानेश्वरांनी विश्वात्मक देवाकडे मागितलेले 'प्रसादाचे दान'. त्यात दुष्टांची दुष्टबुद्धी जावी आणि सर्व प्राणिमात्रांचे कल्याण व्हावे अशी प्रार्थना आहे.
Q3. संत ज्ञानेश्वरांच्या साहित्यकृतींचा परिचय करून द्या.
ज्ञानेश्वरी – गीतेवरील टीका; 18 अध्याय; ओवी छंद.
अमृतानुभव – स्वतंत्र तत्त्वज्ञान.
चांगदेव पासष्टी – 65 ओव्यांचे उपदेशपत्र.
हरिपाठ – नामस्मरणाचे अभंग.
स्फुट अभंग व विराण्या.
सर्व रचनांत भक्ती, ज्ञान व काव्य यांचा संगम.
Q4. ज्ञानेश्वरीचे वाङ्मयीन वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
गहन तत्त्वज्ञान सोप्या मराठीत.
उपमा, दृष्टांत, रूपक यांचा भरपूर वापर.
दैनंदिन जीवनातील उदाहरणे (शेती, निसर्ग, घर).
मराठी भाषेचा अभिमान.
ओवी छंदातील लय व गेयता.
विश्वबंधुत्वाचा संदेश (पसायदान).
Q5. वारकरी संप्रदायातील ज्ञानेश्वरांचे स्थान स्पष्ट करा.
वारकरी संप्रदायाचा तात्त्विक पाया घातला.
"ज्ञानदेवें रचिला पाया" ही बहिणाबाईंची प्रसिद्ध ओळ.
हरिपाठामुळे नामभक्ती लोकप्रिय.
नामदेवांसह संतमेळ्याला प्रेरणा.
आळंदी–पंढरपूर पालखी परंपरा आजही सुरू.
समतेचा व भक्तीचा संदेश सर्व जातींपर्यंत पोहोचवला.
परीक्षेसाठी टीप
"ज्ञानेश्वरी – भावार्थदीपिका – 1290 – नेवासे – सच्चिदानंदबाबा" हे पाच शब्द एकत्र लक्षात ठेवा; पसायदानाचा उल्लेख प्रत्येक दीर्घ उत्तरात उपयोगी पडतो.
वारकरी संप्रदाय हा पंढरपूरच्या श्री विठ्ठलाची भक्ती करणारा महाराष्ट्रातील लोकप्रिय भक्तिसंप्रदाय आहे. ज्ञानेश्वरांनी त्याला तत्त्वज्ञान दिले, तर संत नामदेवांनी कीर्तनातून तो सर्वसामान्यांपर्यंत आणि महाराष्ट्राबाहेर पंजाबपर्यंत पोहोचवला. विविध जातींतील संतांचा मेळा हे या संप्रदायाचे खास वैशिष्ट्य आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
संत नामदेव (तेरावे–चौदावे शतक) हे ज्ञानेश्वरांचे समकालीन; पंढरपूरशी जोडलेले; शिंपी कुटुंबात जन्म.
नामदेवांनी कीर्तन परंपरा रुजवली; "नाचूं कीर्तनाचे रंगीं, ज्ञानदीप लावूं जगीं" हा त्यांचा प्रसिद्ध संकल्प.
नामदेवांनी उत्तर भारतात (विशेषतः पंजाबात) भक्तिप्रसार केला; त्यांची काही हिंदी पदे शिखांच्या गुरुग्रंथसाहिबात समाविष्ट आहेत.
ज्ञानेश्वरांच्या समाधीचे वर्णन करणारे 'समाधीचे अभंग' आणि 'तीर्थावळी' हे नामदेवांचे आत्मचरित्रपर अभंग मानले जातात.
पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिराच्या महाद्वाराजवळील "नामदेवाची पायरी" प्रसिद्ध आहे.
नामदेवांच्या काळातील संतमेळा: गोरा कुंभार, सावता माळी, नरहरी सोनार, चोखामेळा, जनाबाई इत्यादी – विविध व्यवसाय व जातींचे संत.
जनाबाई नामदेवांच्या घरी राहत; त्यांच्या अभंगांत स्त्रीमनाची भक्ती दिसते.
चोखामेळा यांनी अस्पृश्य म्हणून झालेल्या अन्यायाची वेदना अभंगात मांडली.
वारकरी संप्रदायाची लक्षणे: आषाढी व कार्तिकी वारी, पालखी, दिंडी, तुळशीमाळ, कपाळी गंध, नामस्मरण ("राम कृष्ण हरी").
संप्रदायाचा पाया व कळस: बहिणाबाई म्हणतात "ज्ञानदेवें रचिला पाया, तुका झालासे कळस".
वारकरी संप्रदायाने भक्तीत समता मांडली; कर्मकांडापेक्षा नामभक्ती महत्त्वाची मानली.
महत्त्वाच्या संज्ञा
वारी – ठरावीक काळी पंढरपूरला पायी जाण्याची यात्रा.
आषाढी एकादशी, कार्तिकी एकादशी – पंढरपूरच्या मुख्य वाऱ्या.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. नामदेवांचे उत्तर भारतातील कार्य थोडक्यात सांगा.
नामदेवांनी पंजाबपर्यंत प्रवास करून हिंदी भाषेत भक्तिपदे रचली. त्यांची काही पदे गुरुग्रंथसाहिबात आहेत. त्यामुळे वारकरी भक्तीचा संदेश महाराष्ट्राबाहेर पोहोचला.
Q2. "ज्ञानदेवें रचिला पाया, तुका झालासे कळस" याचा अर्थ स्पष्ट करा.
ही बहिणाबाईंची ओळ आहे. ज्ञानेश्वरांनी वारकरी संप्रदायाचा पाया घातला आणि तुकारामांनी त्याला शिखरावर नेले, असा याचा अर्थ आहे. मध्ये नामदेव, एकनाथ यांनी ही इमारत उभी केली.
संत नामदेवांच्या काळात (तेरावे–चौदावे शतक) पंढरपूरच्या विठ्ठलभक्तीभोवती विविध जाती-व्यवसायांतील संतांचा एक मोठा मेळा तयार झाला. जनाबाई, चोखामेळा, गोरा कुंभार, सावता माळी, नरहरी सोनार, सेना न्हावी, कान्होपात्रा यांसारख्या संतांनी आपल्या रोजच्या कामातच देव पाहिला. त्यांच्या अभंगांतून भक्तीतील समता, श्रमाची प्रतिष्ठा आणि सामान्य माणसाचे दुःख व्यक्त झाले.
महत्त्वाचे मुद्दे
संत जनाबाई – नामदेवांच्या घरी दासी म्हणून राहिल्या; दळण-कांडण करताना विठ्ठलाचे नाव घेतले. "दळिता कांडिता तुज गाईन अनंता" ही त्यांची प्रसिद्ध ओळ. विठ्ठलाला आई, सखा मानणारी उत्कट, घरगुती भक्ती.
संत चोखामेळा – मंगळवेढा येथील महार समाजातील संत. देवळात प्रवेश नाकारला जात असताना त्यांनी भक्तीचा अधिकार ठामपणे मांडला; जातिभेदाची वेदना त्यांच्या अभंगांत आहे.
चोखामेळा यांचे कुटुंबच संतकवींचे – पत्नी सोयराबाई, बहीण निर्मळा, मेहुणे बंका, मुलगा कर्ममेळा यांचेही अभंग मिळतात.
मंगळवेढ्याच्या कुसवाच्या (भिंतीच्या) कामात भिंत कोसळून चोखामेळा यांचा मृत्यू झाला; नामदेवांनी त्यांची समाधी पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिराच्या महाद्वाराजवळ बांधली, अशी परंपरा आहे.
संत गोरा कुंभार – तेर (धाराशिव जिल्हा) येथील कुंभार; संतमंडळातील वयोवृद्ध, 'संतांच्या परीक्षे'च्या कथेसाठी प्रसिद्ध.
संत सावता माळी – अरण (सोलापूर जिल्हा) येथील माळी; शेतीकाम हीच भक्ती मानली. "कांदा मुळा भाजी अवघी विठाई माझी" ही ओळ त्यांच्या नावाने प्रसिद्ध.
संत नरहरी सोनार – पंढरपूरचे सोनार; प्रथम शिवभक्त, नंतर 'हरि-हर एकच' हा अनुभव.
संत सेना न्हावी – न्हावी व्यवसाय; साध्या भाषेत भक्ती.
संत कान्होपात्रा – मंगळवेढ्याच्या कलावंतिणीची मुलगी; विठ्ठलाला शरण गेलेली स्त्री संत.
संत मुक्ताबाई – ज्ञानेश्वरांची धाकटी बहीण; 'ताटीचे अभंग' प्रसिद्ध.
या सर्वांच्या रचनांत श्रम हीच पूजा, भक्तीत सर्व समान, आणि बोलीतील साधी भाषा ही समान सूत्रे आहेत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
संतमेळा – नामदेवांभोवती जमलेला विविध जातींतील संतांचा समुदाय.
श्रमनिष्ठ भक्ती – रोजचे काम करतानाच देवाचे स्मरण.
समता – जात, लिंग, व्यवसाय यांपलीकडे सर्व भक्त समान.
ताटीचे अभंग – मुक्ताबाईंनी ज्ञानेश्वरांना दार उघडण्याची विनंती करणारे अभंग.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
नामदेव (इ.स. 1270–1350 असे मानले जाते) – संतमेळ्याचे केंद्र.
जनाबाई – नामदेवांच्या घरातील दासी-संत.
चोखामेळा – मंगळवेढा; समाधी पंढरपूर महाद्वाराजवळ.
गोरा कुंभार – तेर; सावता माळी – अरण.
मुक्ताबाई – ज्ञानेश्वरांची बहीण.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. संत जनाबाईंच्या भक्तीचे वेगळेपण सांगा.
जनाबाईंनी दळण-कांडण, पाणी भरणे अशा घरकामातच विठ्ठलाचे नामस्मरण केले. त्यांनी विठ्ठलाला आई, मैत्रीण मानले; त्यामुळे त्यांची भक्ती अतिशय जिव्हाळ्याची आणि घरगुती आहे.
Q2. सावता माळी यांनी भक्तीचा कोणता विचार मांडला?
सावता माळी यांनी आपले शेतीकाम सोडून तीर्थयात्रा न करता शेतातच देव पाहिला. कष्ट आणि कर्तव्य हीच खरी भक्ती, असा श्रमनिष्ठ विचार त्यांनी मांडला.
Q3. संत चोखामेळा यांच्या अभंगांतील सामाजिक जाणीव स्पष्ट करा.
जातिभेदामुळे झालेल्या अपमानाची वेदना.
देवापुढे सर्व समान ही भूमिका.
मंदिरप्रवेश नाकारल्याचे दुःख, तरी भक्तीवरील निष्ठा.
कुटुंबातील सर्वांनी अभंगरचना करणे – दलित संतपरंपरा.
पुढील दलित साहित्याला प्रेरणा.
Q4. नामदेवकालीन संतमेळ्याची वैशिष्ट्ये लिहा.
विविध जाती-व्यवसायांचे संत.
स्त्री संतांचा सहभाग (जनाबाई, मुक्ताबाई, सोयराबाई, कान्होपात्रा).
श्रमनिष्ठ भक्ती.
साधी, बोलीतील भाषा; अभंग हा प्रमुख प्रकार.
समतेचा संदेश.
पंढरपूरची वारी हे एकत्र येण्याचे केंद्र.
Q5. वारकरी संप्रदायातील स्त्री संतांचे योगदान स्पष्ट करा.
मुक्ताबाई – ज्ञानी, ताटीचे अभंग.
जनाबाई – घरगुती, उत्कट भक्ती.
सोयराबाई, निर्मळा – दलित स्त्रीचा अनुभव.
कान्होपात्रा – समाजाने उपेक्षित स्त्रीची शरणागती.
पुढे बहिणाबाई (शिऊरकर) – तुकारामांच्या शिष्या.
स्त्रीला अध्यात्मात स्थान मिळाले.
परीक्षेसाठी टीप
प्रत्येक संताचे गाव, व्यवसाय आणि एक प्रसिद्ध ओळ असा तीन मुद्द्यांचा तक्ता लक्षात ठेवा; छोट्या प्रश्नांत हेच विचारले जाते.