शारीरिक वैशिष्ट्ये, गुण, श्रद्धा, भावना व वर्तन यांचे अनोखे मिश्रण म्हणजे आपली ओळख. नाव, अनुभव, प्रेरणास्थाने, अभिमानाच्या गोष्टी, भावना व भूमिका यांतून ओळख कशी घडते हे या पाठात शोधले आहे. शेवटी बलस्थाने, सुधारण्याच्या बाबी, संधी व आव्हाने यांचा स्व-अहवाल आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
ओळख घडवणारे घटक: नाव, वैयक्तिक अनुभव (सुखद-दुःखद घटना, ठिकाणे, पुस्तके, चित्रपट), प्रेरणा देणाऱ्या व्यक्ती, अभिमानाच्या गोष्टी, भावना आणि आपण निभावतो त्या भूमिका.
अनुभवांतून मिळणारे धडे व्यक्तिमत्त्व घडवतात; प्रत्येक अनुभवातून काय शिकलो याचा विचार करावा.
अभिमान काही प्रमाणात परिसरावर अवलंबून: शाळा, प्रदेश, समाज.
लुटले जाऊ असे वाटते म्हणून भीती वाटते.
प्रयत्नांचे फळ मिळाले असे वाटते म्हणून आनंद होतो.
अन्याय झाला असे वाटते म्हणून राग येतो.
तीव्र भावनेमागचा विचार ओळखल्यास भावना व हानिकारक कृती नियंत्रित करता येतात.
भावना व विचार परस्परसंबंधित:
एकाच परिस्थितीत लोकांना वेगवेगळे वाटते; हेही व्यक्तीच्या वेगळेपणाचा भाग आहे.
भूमिका: विद्यार्थी, मित्र, मुलगा/मुलगी, भावंड; प्रत्येक भूमिकेकडून समाजाच्या अपेक्षा असतात.
साचेबद्धता (स्टिरिओटाइप): एखाद्या भूमिकेतील किंवा गटातील प्रत्येकाने एकाच ठरावीक पद्धतीने वागावे अशी अपेक्षा (उदा. 'मुलांनी रडू नये'); अशा कल्पनांना प्रश्न विचारावा.
स्व-अहवाल: ज्ञान, कौशल्ये, दृष्टिकोन, सामाजिक व आर्थिक बाबींत बलस्थाने, सुधारण्याच्या बाबी, संधी व आव्हाने.
प्रत्येक जण गुण-दोषांचे मिश्रण आहे; उणिवांवर काम करावे, पण बलस्थाने अधिक विकसित करावीत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
ओळख – व्यक्तीला ती जशी आहे तशी बनवणारे वैशिष्ट्ये, गुण, श्रद्धा व भावना यांचे अनोखे मिश्रण.
साचेबद्धता – एखाद्या गटाने कसे वागावे याविषयीची ठरीव, अतिसरलीकृत समजूत.
स्व-अहवाल – बलस्थाने, सुधारण्याच्या बाबी, संधी व आव्हाने यांचे स्वमूल्यमापन.
सुमारे १३ ते १९ वर्षांचे पौगंडावस्थेचे वय म्हणजे बालपण व प्रौढत्व यांना जोडणारा पूल. या काळात शरीर, भावना, सामाजिक जीवन व विचार वेगाने बदलतात. हे बदल, किशोरवयीन मेंदू आवेगाने का वागतो आणि स्वातंत्र्य व जबाबदारी यांचा समतोल का हवा, हे या पाठात आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
अर्थ: लॅटिन 'ॲडोलेसेरे' म्हणजे 'वाढणे/परिपक्व होणे'; 'ओळख प्राप्त करणे' असाही अर्थ. आव्हानांचा, पण भरपूर ऊर्जा, कुतूहल व स्वप्नांचाही काळ.
उंची वेगाने वाढणे, अंगावर केस येणे.
त्वचा तेलकट होणे, मुरुमे.
मुली: मासिक पाळी सुरू (इस्ट्रोजेन).
मुलगे: आवाज बदलणे, जननेंद्रियांची वाढ (ॲन्ड्रोजेन).
शारीरिक बदल:
भावनिक व सामाजिक बदल: आकर्षण, वाढलेली स्व-जाणीव, शरीराबद्दल संकोच व इतरांशी तुलना, स्वीकाराची चिंता, पालकांपेक्षा मित्रांसोबत जास्त वेळ.
विचारांतील बदल: बौद्धिक आवडी वाढणे, ठाम मते, निर्णयांवर मित्रांचा प्रभाव, भविष्याची स्वप्ने, स्वतःला सिद्ध करण्याची इच्छा.
भावनिक मेंदू: ० ते ५ वर्षांत विकसित; भावना, स्मृती, ताण, भीती, काळजी व नातेसंबंधांचे केंद्र.
विचार करणारा मेंदू: सर्वांत शेवटी, सुमारे २०–२४ वर्षांपर्यंत; आत्मनियंत्रण, नियोजन, समस्या सोडवणे, अवधान, सर्जनशीलता, स्व-जाणीव.
मेंदूचे तीन भाग:
किशोरवयीन मेंदू: भावनिक मेंदू पूर्ण कार्यरत, पण विचार करणारा मेंदू अजून विकसित होत आहे. हार्मोन्समधील जलद बदलांसह यामुळे आवेगी व धोकादायक वर्तन ('मी सुटेन').
स्वातंत्र्य व जबाबदारी: किशोरांना कपडे, उशिरापर्यंत बाहेर राहणे, टीव्ही यांचे स्वातंत्र्य हवे असते; पालकांचे निर्बंध सुरक्षिततेसाठी असतात. जबाबदारीने वागल्यास अधिक स्वातंत्र्य मिळते.
निवड करणे: पर्यायांचा विचार, परिणामांचा अंदाज व शहाणपणाची निवड.
महत्त्वाच्या संज्ञा
पौगंडावस्था – बालपण व प्रौढत्व यांमधील संक्रमणाचा काळ (सुमारे १३–१९ वर्षे).
संप्रेरके (हार्मोन्स) – शरीरातील बदल घडवणारे रासायनिक संदेशवाहक (इस्ट्रोजेन, ॲन्ड्रोजेन).
आवेगी – परिणामांचा विचार न करता कृती करणारा.
महत्त्वाची माहिती
मेंदूचा भाग
विकास
कृती मेंदू
जन्मतः
भावनिक मेंदू
० ते ५ वर्षे
विचार करणारा मेंदू
सुमारे २०–२४ वर्षांपर्यंत
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. पौगंडावस्था म्हणजे काय?
बालपण व प्रौढत्व यांमधील सुमारे १३ ते १९ वर्षांचा, शारीरिक, भावनिक, सामाजिक व मानसिक बदलांचा काळ.
Q2. पौगंडावस्थेतील कोणतेही चार बदल लिहा.
उंची वेगाने वाढणे, आवाज बदलणे/मासिक पाळी, वाढलेली स्व-जाणीव आणि मित्रांचा वाढता प्रभाव.
Q3. किशोरवयीन मुले धोका का पत्करतात?
त्यांचा भावनिक मेंदू पूर्ण कार्यरत असतो, पण नियोजन व आत्मनियंत्रण करणारा विचार करणारा मेंदू अजून विकसित होत असतो.
Q4. विचार करणाऱ्या मेंदूची कार्ये कोणती?
आत्मनियंत्रण, संतुलित विचार, समस्या सोडवणे, नियोजन, अवधान, सर्जनशीलता व स्व-जाणीव.
Q5. स्वातंत्र्य व जबाबदारी यांचा समतोल का हवा?
निर्णयक्षमता विकसित होत असताना निर्बंध हानीपासून वाचवतात; जबाबदारीने वागल्यास विश्वास निर्माण होऊन अधिक स्वातंत्र्य मिळते.
परीक्षेसाठी टीप
मेंदूचे तीन भाग व त्यांच्या विकासाची वये लक्षात ठेवा; 'किशोर आवेगी का असतात' हे उत्तर यावरूनच येते.
सर्व भूमिका व परिस्थितींत आपण बहुतेक वेळा पाळतो आणि पाळलीच पाहिजेत असे वाटते ती तत्त्वे म्हणजे मूल्ये. मूल्ये म्हणजे काय, ती का महत्त्वाची, कशी तयार होतात, प्रमुख वैयक्तिक मूल्ये, त्यांचे स्रोत आणि मूल्ये व नियम (रूढी) यांतील फरक या पाठात आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
मूल्ये: जन्मस्थान (देश, धर्म, समुदाय) यांचा प्रभाव असलेली, आपण बहुतेक वेळा पाळतो आणि नेहमी पाळलीच पाहिजेत असे वाटते अशी तत्त्वे.
उदाहरण: स्वतःचे शुल्क विसरलात आणि मित्राचे पैसे सापडले; सोपा पर्याय (ते वापरणे) विश्वास तोडतो.
सातत्यपूर्ण, मूल्याधारित वर्तनामुळे समाजात विश्वास, शांतता, सहकार्य व एकता निर्माण होते.
मूल्ये जीवनाला दिशा देतात, खरे महत्त्वाचे काय ते दाखवतात आणि विचार, वर्तन व निर्णय घडवतात.
मूल्यव्यवस्था कमकुवत असलेली व्यक्ती बहुधा आवेगी, स्वार्थी निर्णय घेते.
मूल्ये का महत्त्वाची:
मूल्ये कशी तयार होतात: दृष्टिकोन → सवय → वृत्ती → मूल्ये; उदा. साध्या कपड्यांची आवड हळूहळू साधेपणा हे मूल्य बनते.
निसर्ग व समाजातील सर्व काही एकमेकांशी जोडलेले आहे, त्यामुळे एका ठिकाणची समस्या लवकरच सर्वांवर परिणाम करते. परस्परावलंबन, सामाजिक बदल घडवण्याचे चार मार्ग प्रत्यक्ष उदाहरणांसह आणि स्वतःपासून सुरुवात करणारा वैयक्तिक बदल प्रकल्प या पाठात आहे — एक व्यक्तीही बदल घडवू शकते.
महत्त्वाचे मुद्दे
सामाजिक जाळे खेळ: माणूस, नद्या, हवा, प्लॅस्टिक, झाडे असे शब्द धाग्याने जोडले जातात; कुठेही टिचकी मारली तरी संपूर्ण जाळे हलते — सर्व काही जोडलेले आहे.
शहरे अन्न व कच्च्या मालासाठी खेड्यांवर अवलंबून.
ग्रामीण समस्या (टंचाई, स्थलांतर) शहरी समस्या निर्माण करतात व उलटही.
वाहनांच्या वापरामुळे जागतिक तापमानवाढ, प्लॅस्टिकमुळे जमीन नापीक; याचा सर्वांवर परिणाम.
परस्परावलंबन:
सामाजिक समस्या 'दुसऱ्याची' नसते; कधी ना कधी ती आपली होते.
समाजसेवा: बाबा आमटे यांनी समाजाने बहिष्कृत केलेल्या कुष्ठरुग्णांची सेवा केली.
पायाभूत सुविधा निर्माण: डॉ. राजेंद्र सिंह यांनी लोकसहभागातून राजस्थानात सुमारे ४५०० जोहड (लहान बंधारे) उभारले; भूजल पातळी वाढली.
संशोधन: डॉ. अभय व डॉ. राणी बंग यांनी गडचिरोलीत न्यूमोनियामुळे होणारे बालमृत्यू कमी केले.
चळवळ (सक्रियता): हक्कांसाठी लोकांना एकत्र आणणे, उदा. अनिष्ट प्रथा किंवा प्रदूषणाविरुद्ध मोहिमा.
सामाजिक बदलाचे चार मार्ग:
मलाला युसूफझाई हिने मुलींच्या शिक्षणावरील तालिबानी बंदीला आव्हान दिले; सर्वांत तरुण नोबेल विजेती.
दशरथ मांझी यांनी बिहारमधील गेहलौरजवळ हातोडा-छिन्नीने २२ वर्षांत डोंगर फोडून रस्ता केला.
बिंदेश्वर पाठक यांनी सार्वजनिक शौचालयांसाठी 'सुलभ इंटरनॅशनल' स्थापन केली; पद्मभूषण.
एकाची ताकद:
आधी स्वतःत बदल केल्याने इतरांना सहभागी करण्याचा आत्मविश्वास मिळतो.
पायऱ्या: समस्या ठरवणे, नियोजन, किमान एक महिना अंमलबजावणी, नोंद व आढावा. उदा. घरातील प्लॅस्टिक/कागदाचा वापर कमी करणे.
वैयक्तिक बदल प्रकल्प: "जगात जो बदल पाहायचा आहे तो स्वतः बना" – महात्मा गांधी.
महत्त्वाच्या संज्ञा
परस्परावलंबन – माणसे व निसर्ग यांचे एकमेकांवर अवलंबून असणे.
सामाजिक बदल – समाजात होणारी टिकाऊ सुधारणा.
चळवळ – जागृती व हक्कांसाठी संघटित प्रयत्न.
महत्त्वाची माहिती
मार्ग
उदाहरण
समाजसेवा
बाबा आमटे (कुष्ठरुग्ण सेवा)
पायाभूत सुविधा
राजेंद्र सिंह (जोहड)
संशोधन
अभय व राणी बंग (बालमृत्यू)
एक व्यक्ती
दशरथ मांझी (२२ वर्षांचा रस्ता)
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. सामाजिक जाळे या कृतीतून काय दिसते?
पर्यावरण व समाजातील सर्व घटक जोडलेले आहेत; एका भागातील बदलाचा सर्वांवर परिणाम होतो.
Q2. परस्परावलंबन उदाहरणासह स्पष्ट करा.
शहरातील लोक अन्न व कच्च्या मालासाठी खेड्यांवर अवलंबून असतात, म्हणून खेड्यातील दुष्काळाचा शहरांवरही परिणाम होतो.
Q3. सामाजिक बदल घडवण्याचे चार मार्ग सांगा.
समाजसेवा, पायाभूत सुविधा निर्माण, संशोधन आणि चळवळ.
Q4. दशरथ मांझी यांनी काय साध्य केले?
२२ वर्षे एकट्याने हातोडा-छिन्नीने डोंगर फोडून रस्ता केला, त्यामुळे गावकऱ्यांचा ५० किमीचा वळसा वाचला.
Q5. सामाजिक बदलाची सुरुवात स्वतःपासून का करावी?
आधी स्वतः बदलल्याने आत्मविश्वास व विश्वासार्हता मिळते आणि इतरांना सहभागी करून घेता येते.
परीक्षेसाठी टीप
प्रत्येक बदलकर्ता त्याच्या मार्गाशी व कार्याशी जोडून लक्षात ठेवा; हा प्रश्न नेहमी येतो.
स्वतःला व्यक्त करण्याची नैसर्गिक ओढ प्रत्येकात असते आणि कला हा त्याचा समृद्ध मार्ग आहे. कलेची व्याख्या, दैनंदिन जीवन व निसर्गातील कला, दृश्य व प्रयोगजीवी कलांतील फरक, दृश्य कलेचे पाच घटक व रंगांचे प्रकार आणि प्रसिद्ध कलाकार या पाठात आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
स्वयंअभिव्यक्ती श्वासाइतकीच आवश्यक; गुणगुणणे, रेघोट्या, वाळूचे किल्ले, गोष्टी सांगणे ही नैसर्गिक कलाच.
व्याख्या (कलाकार देवीप्रसाद): "सौंदर्य, डौल व मानवी संदर्भाच्या भावनेने केलेली प्रत्येक कृती म्हणजे कला." प्रत्येकात एक कलाकार दडलेला असतो.
दैनंदिन जीवनातील कला: रांगोळी, चित्रपट, भरतकाम, पदार्थांची मांडणी, कपड्यांची जुळवणी, केशरचना, व्यंगचित्रे. चांगले व्यंगचित्र कमीत कमी रेषांत, सर्जनशील व विनोदी असते.
प्राचीन भारतात चौसष्ट कलांचे प्रभुत्व महत्त्वाचे मानले जाई.
दोन व्यक्ती किंवा गटांना वेगवेगळ्या गोष्टी हव्या असतात आणि त्या क्षणी फक्त एकाचीच इच्छा पूर्ण होऊ शकते, तेव्हा संघर्ष निर्माण होतो. संघर्ष व मतभेद यांतील फरक, संघर्ष सोडवण्याचे पाच मार्ग व ते केव्हा वापरावे, समवयस्कांचा दबाव आणि 'दोघांचाही विजय' उपायाच्या सहा पायऱ्या या पाठात आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
लहान गोष्टींबद्दल कृतज्ञता (आईने उठवणे, मित्राने वाटणे) नाती निरोगी ठेवते.
जेवणाआधी अभ्यास की खेळ हा संघर्ष: दोन्ही एकाच वेळी शक्य नाही.
वेगवेगळी गाणी आवडणे हा फक्त मतभेद.
संघर्ष विरुद्ध मतभेद:
प्रत्येक नात्यात संघर्ष होतात, पण योग्य दृष्टिकोनाने जवळजवळ सर्व सोडवता येतात.
दुर्लक्ष: क्षुल्लक किंवा एखाद-दुसऱ्यांदा घडलेल्या बाबी.
वर्चस्व: तातडीच्या आणीबाणीत, उदा. अंधार पडण्यापूर्वी परतीचा योग्य मार्ग आपल्याला माहीत असणे.
माघार: आपले फारसे नुकसान नाही पण दुसऱ्याचा मोठा फायदा, उदा. वृद्धांना बसमधील जागा.
बुद्धिमत्ता व प्रतिभा जन्मतः ठरलेली नसते; प्रशिक्षण, सराव व प्रतिसादाने ती वाढते. मेंदू चेतापेशींचे मार्ग तयार करून कसा शिकतो, संशोधन काय सांगते, आणि विकसनशील व स्थिर मानसिकता यांतील फरक या पाठात आहे — कोणतीही क्षमता वाढवण्याचे नियोजन करता यावे यासाठी.
महत्त्वाचे मुद्दे
गैरसमज: बुद्धिमत्ता वंशपरंपरागत व स्थिर, प्रतिभा नेहमी जन्मजात, प्रतिभावंत कधी अपयशी होत नाहीत व त्यांना सराव लागत नाही — हे सर्व चूक.
शाळेच्या बास्केटबॉल संघात निवड न झालेला मायकल जॉर्डन.
सर्जनशीलता नाही असे सांगितले गेलेला, नंतर मिकी माऊस निर्माण करणारा वॉल्ट डिस्ने.
पाय गमावूनही कृत्रिम पायाने एव्हरेस्ट सर करणारी अरुणिमा सिन्हा.
'शिकण्यास अयोग्य' ठरवला गेलेला, नंतर १००० हून अधिक पेटंट्स मिळवणारा थॉमस एडिसन.
सत्यकथा:
मेंदूत अब्जावधी चेतापेशी; रसायनांच्या माध्यमातून विद्युत आवेग त्यांच्यामधील सूक्ष्म फटीतून (सिनॅप्स) जातात.
शिकणे म्हणजे जोडण्या तयार होणे — गवताळ टेकडीवर पायवाट पडावी तसे; सुरुवातीला कठीण, सरावाने सोपे.
आपण कसे शिकतो:
जितका जास्त सराव, तितक्या चेतापेशींच्या जोडण्या मजबूत; त्यामुळे कौशल्य, बुद्धिमत्ता व सर्जनशीलता वाढवता येते.
खेळणी व कोडी असलेल्या पिंजऱ्यात वाढलेल्या उंदरांत, अगदी वृद्ध उंदरांतही, अधिक जोडण्या तयार झाल्या; आव्हाने स्वीकारल्यास कोणत्याही वयात शिकता येते.
संशोधन:
मेंदू स्नायूसारखा: पहिल्या वेदनेनंतर व्यायामाने स्नायू बळकट होतात तसा आव्हाने, प्रशिक्षण, सराव व प्रतिसादाने मेंदू बळकट होतो.
करिअर म्हणजे केवळ पैसा किंवा प्रसिद्धी नव्हे, तर आनंद व उत्कृष्टतेकडून प्रगतीकडे नेणारा मार्ग. करिअरची व्याख्या, करिअर मॅजिक फ्रेमवर्क (आवड + क्षमता + संधी), स्वप्न, छंद व नोकरी करिअरपेक्षा कशी वेगळी, आणि दहावीनंतरची सात व्यापक क्षेत्रे या पाठात आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
गैरसमज: करिअर म्हणजे भरपूर पैसा, प्रसिद्धी किंवा सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत काम.
आनंद: आवडीचे काम करणे.
उत्कृष्टता: त्यात उत्तम होण्याची क्षमता असणे किंवा विकसित करणे.
प्रगती: पैसा, आदर, समाधान, सदिच्छा, प्रसिद्धी.
उदा. सचिन तेंडुलकरला क्रिकेट आवडले, कष्टाने उत्कृष्टता मिळवली व प्रगती झाली.
व्याख्या: करिअर हा आनंद व उत्कृष्टता मिळवून प्रगतीकडे नेणारा मार्ग आहे.
आवड: जे करायला आवडते, ज्यात वेळेचे भान राहत नाही; आंतरिक.
क्षमता: ज्यात आपण चांगले आहोत; अंशतः उपजत, अंशतः प्रशिक्षण, सराव व प्रतिसादाने विकसित.
संधी: समाजाची गरज व त्यासाठी पैसे देण्याची तयारी; मुख्यतः बाह्य.
तिन्ही एकत्र येतात तिथे उत्तम करिअर.
करिअर मॅजिक फ्रेमवर्क:
स्वप्न = आवड + संधी − क्षमता (अभिनय आवडणारा पण लाजाळू).
छंद = आवड + क्षमता − संधी (आनंदासाठी पुस्तके वाचणे).
नोकरी = क्षमता + संधी − आवड (गणित आवडणारा पण उत्तम गाणारा).
करिअर = आवड + क्षमता + संधी (शेतीची आवड असलेली, यांत्रिक शेतीवर संशोधन करणारी).
एक घटक वगळल्यास:
प्रत्येकाचा फ्रेमवर्क वेगळा; मित्र किंवा भावंडाची नक्कल करू नये. उदाहरण: शमिकाच्या पालकांना ती डॉक्टर व्हावी असे वाटते, पण तिची आवड व क्षमता चित्रकलेत आहे.
पुढे अध्यापन, कायदा, संशोधन, व्यवस्थापन, नागरी सेवा इ. मार्ग खुले होतात.
दहावीनंतरची सात व्यापक क्षेत्रे: ललित कला, कला व मानव्यविद्या, आरोग्य व जीवशास्त्र, गणवेशधारी सेवा, कृषी, विज्ञान व तंत्रज्ञान, वाणिज्य.
दहावीत कल चाचणी होईल (ती परीक्षा नाही) आणि ध्येयनिश्चिती शिकवली जाईल.
महत्त्वाच्या संज्ञा
करिअर – आनंद व उत्कृष्टतेकडून प्रगतीकडे नेणारा मार्ग.
आवड – जे करायला मनापासून आवडते ते.
क्षमता – काम उत्तम करण्याचे सामर्थ्य, ज्ञान व कौशल्य.
संधी – समाज पैसे देण्यास तयार असलेल्या कामाची गरज/मागणी.
महत्त्वाची माहिती
सूत्र
परिणाम
आवड + संधी − क्षमता
स्वप्न
आवड + क्षमता − संधी
छंद
क्षमता + संधी − आवड
नोकरी
आवड + क्षमता + संधी
करिअर
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. करिअर म्हणजे काय?
आनंद व उत्कृष्टता मिळवून पैसा, आदर, समाधान व प्रसिद्धी यांच्या रूपात प्रगतीकडे नेणारा मार्ग.
Q2. करिअर मॅजिक फ्रेमवर्क स्पष्ट करा.
आवड (जे आवडते), क्षमता (ज्यात चांगले आहोत) आणि संधी (समाजाची गरज व मोबदला) जिथे एकत्र येतात तिथे उत्तम करिअर घडते.
Q3. छंद व नोकरी यांतील फरक सांगा.
छंद म्हणजे संधी नसलेली आवड + क्षमता; नोकरी म्हणजे आवड नसलेली क्षमता + संधी.
Q4. दहावीनंतरची सात व्यापक क्षेत्रे सांगा.
ललित कला, कला व मानव्यविद्या, आरोग्य व जीवशास्त्र, गणवेशधारी सेवा, कृषी, विज्ञान व तंत्रज्ञान, वाणिज्य.
Q5. शमिकाने डॉक्टर व्हावे का? का?
बहुधा नाही. संधी आहे, पण तिची आवड व क्षमता चित्रकलेत आहे, म्हणून चित्रकला तिच्या करिअर फ्रेमवर्कला अधिक योग्य आहे.
परीक्षेसाठी टीप
स्वप्न, छंद, नोकरी व करिअर यांची चार सूत्रे पाठ करा; प्रसंगाधारित प्रश्नांत थेट वापरली जातात.
प्रयोगजीवी कला प्रेक्षकांसमोर प्रत्यक्ष सादर होतात आणि त्यांचे मुख्य तीन प्रकार आहेत: नाट्य, संगीत व नृत्य. नाटक म्हणजे काय, अभिनयाचे चार प्रकार, संघर्षाचे महत्त्व, संगीताचे मूलघटक (नाद, स्वर, ताल, राग) आणि भारतातील शास्त्रीय नृत्यशैली या पाठात आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
नाटक: काल्पनिकतेतून वास्तवाचा आभास निर्माण करणे; कलाकार काल्पनिक भूमिका इतक्या प्रभावीपणे साकारतात की प्रेक्षक त्यावर विश्वास ठेवतात.
सात्त्विक: पात्राची आंतरिक शारीरिक व मानसिक अवस्था व्यक्त करणे.
अभिनयाचे चार प्रकार:
संघर्ष हा नाटकाचा गाभा: विरोध नसलेली कथा नीरस; अडथळे (उदा. पालक मुलीला शाळेत पाठवत नाहीत) कथेला उत्कंठावर्धक करतात.
कलाकाराची साधने: आवाज, भाव व शरीर. श्वासाचे व्यायाम ('आ', 'म्' चा उच्चार, फुगा फुगवणे) आवाज स्पष्ट व मोठा करतात; आवाजातील चढ-उतारामुळे अर्थ बदलतो.
नाद: सुखद, दीर्घ टिकणारा ध्वनी.
स्वर: संगीतासाठी वापरता येणारा नाद; स्वरांच्या विशिष्ट क्रमाने चाल बनते.
ठेका/ताल: लय, उदा. गणपती उत्सवातील ढोलाचा ठेका.
भारतीय शास्त्रीय संगीत राग (ठरावीक स्वर व नियम) व ताल (लयचक्र) यांवर आधारित; उत्तर भारतीय (हिंदुस्थानी) व दक्षिण भारतीय (कर्नाटकी) शैली. पं. भीमसेन जोशी, पं. कुमार गंधर्व, गानसरस्वती किशोरीताई आमोणकर, बेगम अख्तर हे प्रसिद्ध कलाकार.
संगीत:
नृत्य: लय, भाव व शैलीमुळे दैनंदिन कृती नृत्य बनतात; प्रकार – शास्त्रीय, लोकनृत्य, मुक्त (चित्रपट) नृत्य.
भरतनाट्यम: सुमारे २००० वर्षे जुने.
कथक: 'कथा' म्हणजे गोष्ट सांगण्याची कला; उत्तर भारत.
कुचिपुडी: आंध्र प्रदेश; सिद्धेंद्र योगी यांचे योगदान.
ओडिसी: ओडिशा.
तसेच कथकली, मणिपुरी, मोहिनीअट्टम, सत्त्रिया.
शास्त्रीय नृत्य भरतमुनींच्या 'नाट्यशास्त्रा'तील नियमांनुसार; भारतात ८ शास्त्रीय शैली:
महत्त्वाच्या संज्ञा
अभिनय – भूमिका साकारण्याची कला.
स्वर – संगीतातील सूर.
ताल – संगीतातील लयचक्र.
नाट्यशास्त्र – भरतमुनींचा नाट्य व नृत्यावरील प्राचीन ग्रंथ.
महत्त्वाची माहिती
अभिनय
माध्यम
आंगिक
शरीर व हावभाव
वाचिक
वाणी
आहार्य
वेशभूषा, रंगभूषा, वस्तू
सात्त्विक
आंतरिक भावावस्था
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. नाटक म्हणजे काय?
कलाकार काल्पनिक भूमिका वास्तव वाटतील अशा प्रकारे सादर करतात ती कला; काल्पनिकतेतून वास्तवाचा आभास.
Q2. अभिनयाचे चार प्रकार स्पष्ट करा.
आंगिक (शरीर व हावभाव), वाचिक (वाणी व चढ-उतार), आहार्य (वेशभूषा, रंगभूषा, वस्तू) आणि सात्त्विक (आंतरिक अवस्था व्यक्त करणे).
Q3. नाटकात संघर्ष का महत्त्वाचा आहे?
संघर्षाशिवाय कथा सपाट होते; व्यक्ती किंवा परिस्थितीकडून होणारा विरोध उत्सुकता व रंजकता निर्माण करतो.
Q4. स्वर व ताल म्हणजे काय?
सुखद, दीर्घ नादापासून बनलेला संगीतातील सूर म्हणजे स्वर; ज्यावर आपण पाय थिरकवतो ती लय म्हणजे ताल (ठेका).
Q5. भारतातील चार शास्त्रीय नृत्ये व त्यांची उगमस्थाने सांगा.
९ वी · स्व-विकास व कलारसास्वाद · पाठ 4
सामाजिक नेतृत्व
Social Leadership
थोडक्यात सारांश
निसर्ग व समाजातील सर्व काही एकमेकांशी जोडलेले आहे, त्यामुळे एका ठिकाणची समस्या लवकरच सर्वांवर परिणाम करते. परस्परावलंबन, सामाजिक बदल घडवण्याचे चार मार्ग प्रत्यक्ष उदाहरणांसह आणि स्वतःपासून सुरुवात करणारा वैयक्तिक बदल प्रकल्प या पाठात आहे — एक व्यक्तीही बदल घडवू शकते.
महत्त्वाचे मुद्दे
महत्त्वाच्या संज्ञा
महत्त्वाची माहिती
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. सामाजिक जाळे या कृतीतून काय दिसते?
पर्यावरण व समाजातील सर्व घटक जोडलेले आहेत; एका भागातील बदलाचा सर्वांवर परिणाम होतो.
Q2. परस्परावलंबन उदाहरणासह स्पष्ट करा.
शहरातील लोक अन्न व कच्च्या मालासाठी खेड्यांवर अवलंबून असतात, म्हणून खेड्यातील दुष्काळाचा शहरांवरही परिणाम होतो.
Q3. सामाजिक बदल घडवण्याचे चार मार्ग सांगा.
समाजसेवा, पायाभूत सुविधा निर्माण, संशोधन आणि चळवळ.
Q4. दशरथ मांझी यांनी काय साध्य केले?
२२ वर्षे एकट्याने हातोडा-छिन्नीने डोंगर फोडून रस्ता केला, त्यामुळे गावकऱ्यांचा ५० किमीचा वळसा वाचला.
Q5. सामाजिक बदलाची सुरुवात स्वतःपासून का करावी?
आधी स्वतः बदलल्याने आत्मविश्वास व विश्वासार्हता मिळते आणि इतरांना सहभागी करून घेता येते.
परीक्षेसाठी टीप
प्रत्येक बदलकर्ता त्याच्या मार्गाशी व कार्याशी जोडून लक्षात ठेवा; हा प्रश्न नेहमी येतो.
📘 अधिकृत पाठ्यपुस्तक PDF
मराठी माध्यम · मोफत PDF, ebalbharati.inसर्व पाठ · WhatsApp वर पाठवा