थोडक्यात सारांश
सुरक्षेमुळे शांतता व स्थैर्य निर्माण होते. राष्ट्राचे सार्वभौमत्व, भूप्रदेश, मूलभूत मूल्ये व नागरिक यांचे बाह्य व अंतर्गत धोक्यांपासून रक्षण करणे म्हणजे राष्ट्रीय सुरक्षा. राष्ट्र, राष्ट्र-राज्य, राष्ट्रवाद, राष्ट्रहित आणि राष्ट्रीय सामर्थ्य या संबंधित संकल्पना या पाठात आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
- व्यक्ती, समाज व देश यांना सुरक्षेची गरज असते; ती अनिश्चितता व भीती दूर करते.
- भारतावर मुख्यतः वायव्येकडून अनेक आक्रमणे झाली. मौर्य, गुप्त व मराठे यांनी सक्षम संरक्षण व्यवस्था उभारली.
- राष्ट्र: समान भूप्रदेशावर राहणारा, समान वंश, धर्म किंवा भाषा असलेला व एकतेची भावना असलेला लोकसमूह.
- राष्ट्र-राज्य: भूप्रदेश, लोकसंख्या व सार्वभौमत्व हे तीन घटक असलेले राष्ट्र. भारत विविधतेने नटलेले राष्ट्र-राज्य आहे.
- राष्ट्रवाद: देशाविषयी लोकांच्या प्रेमाच्या व एकतेच्या भावना; भिन्नता असूनही आपण सर्व भारतीय आहोत.
- राष्ट्रहित मूलभूत मूल्यांवर आधारित असते. भारताची मूलभूत मूल्ये (संविधानाच्या प्रास्ताविकेत): लोकशाही, समाजवाद, धर्मनिरपेक्षता, गणराज्य, संघराज्य व्यवस्था, समता.
- भौतिक घटक: नैसर्गिक संसाधने (कोळसा, लोह, खनिजे, पाणी), उद्योग, अवकाश व अणुविज्ञान.
- अभौतिक घटक: लोकांचे मनोधैर्य व राष्ट्राप्रति निष्ठा.
- राष्ट्रीय सामर्थ्य: स्वतःचे संरक्षण करण्याची व हितरक्षणासाठी इतर राष्ट्रांवर प्रभाव टाकण्याची क्षमता.
- राष्ट्रीय सुरक्षा: राष्ट्रीय सामर्थ्याच्या आधारे मूलभूत मूल्यांचे रक्षण; शांतताकाळातील लष्करी सज्जता तसेच सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक व राजकीय सुरक्षा.
महत्त्वाच्या संज्ञा
- सार्वभौमत्व – स्वतःचे निर्णय घेण्याचा राज्याचा सर्वोच्च अधिकार.
- मूलभूत मूल्ये – राष्ट्र ज्या तत्त्वांवर उभे आहे ती.
- राष्ट्रीय सामर्थ्य – हितरक्षणासाठी राष्ट्राचे एकूण बळ.
महत्त्वाची माहिती
- राष्ट्र-राज्य = भूप्रदेश + लोकसंख्या + सार्वभौमत्व.
- राष्ट्रीय सामर्थ्याचे भौतिक व अभौतिक घटक.
- अलेक्झांडर विरुद्ध पोरस: झेलमची लढाई (इ.स.पू. ३२६).
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. राष्ट्रीय सुरक्षेची व्याख्या लिहा.
शांतता व युद्धकाळात राष्ट्राचे सार्वभौमत्व, भूप्रदेश, मूलभूत मूल्ये व नागरिक यांचे बाह्य व अंतर्गत धोक्यांपासून रक्षण करण्यासाठी केलेले सर्व उपाय.
Q2. राष्ट्र राष्ट्र-राज्य केव्हा बनते?
भूप्रदेश, लोकसंख्या आणि सार्वभौमत्व हे तीन घटक असल्यास.
Q3. भारताची मूलभूत मूल्ये कोणती?
लोकशाही, समाजवाद, धर्मनिरपेक्षता, गणराज्य, संघराज्य व्यवस्था आणि समता (प्रास्ताविकेत दिसणारी).
Q4. राष्ट्रीय सामर्थ्याचे भौतिक व अभौतिक घटक स्पष्ट करा.
भौतिक: नैसर्गिक संसाधने, उद्योग, अवकाश व अणुसंशोधनासारखे विज्ञान. अभौतिक: लोकांचे मनोधैर्य, मानसिकता व निष्ठा.
Q5. शांतताकाळातही लष्करी सज्जता का आवश्यक असते?
बाह्य आक्रमण केव्हाही होऊ शकते, म्हणून संरक्षण व्यवस्था तयार ठेवावी लागते; हा राष्ट्रीय सुरक्षेचा भाग आहे.
परीक्षेसाठी टीप
पाच संकल्पना क्रमाने (राष्ट्र, राष्ट्र-राज्य, राष्ट्रवाद, राष्ट्रहित, राष्ट्रीय सामर्थ्य) प्रत्येकी एका ओळीत लक्षात ठेवा.