व्यावसायिक शिक्षण Vocational Education

थोडक्यात सारांश

'सजीव आधारित कार्य' या गटातील या प्रकल्पात विद्यार्थी शाळेत परसबाग तयार करतात. घर किंवा शाळेजवळ भाज्या, फळे व औषधी वनस्पती लावलेली लहान बाग म्हणजे परसबाग. सिंधू संस्कृतीच्या अवशेषांत बिया व धान्य साठवणीच्या जागा सापडल्या, यावरून परसबाग प्राचीन काळापासून आहे हे दिसते.

महत्त्वाचे मुद्दे

• इतर नावे: पोषण बाग, गच्चीवरील बाग, उभी बाग, कुंड्यांतील भाज्या.
• वांगी, काकडी, मिरची, कोथिंबीर, पुदिना परसबागेत सहज येतात.
• प्रकल्पाच्या पायऱ्या:

1. शेत, रोपवाटिका किंवा बागेला भेट.
2. शालेय बागेचे नियोजन (जागा, सूर्यप्रकाश, पाणी, पिके).
3. गांडुळांच्या मदतीने गांडूळखत तयार करणे.
4. जमीन तयार करणे: दगड-तण काढणे, खोदणे, खत मिसळणे.
5. बियांची पेरणी व रोपांची लागवड.
6. रोपांची निगा – पाणी देणे, खुरपणी, वेलींना आधार.
7. वाढीचे निरीक्षण व नोंद.
8. भाज्यांची काढणी.
9. भाजी बाजाराला भेट देऊन उत्पादनाची योग्य किंमत ठरवणे.

• प्रकल्पातून शेती कौशल्य, संघभावना, संयम व श्रमप्रतिष्ठा शिकायला मिळते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• परसबाग – भाज्या व औषधी वनस्पतींची छोटी बाग.
• गांडूळखत – गांडुळांनी कचऱ्यापासून तयार केलेले खत.
• रोप – लहान झाड.
• काढणी – तयार पीक तोडणे.

महत्त्वाची माहिती

• माती व खत हाताळताना हातमोजे घालावेत; काम झाल्यावर हात धुवावेत.
• खुरपे, फावडे काळजीपूर्वक वापरून जागेवर ठेवावे.
• रासायनिक खतांपेक्षा सेंद्रिय खत वापरावे.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. परसबाग म्हणजे काय?

घर किंवा शाळेजवळ भाज्या, फळे व औषधी वनस्पती लावलेली छोटी बाग.

Q2. गांडूळखत म्हणजे काय?

गांडुळांच्या मदतीने सेंद्रिय कचऱ्यापासून तयार केलेले खत.

Q3. लागवडीसाठी जमीन कशी तयार करतात?

दगड व तण काढून, माती खोदून त्यात खत मिसळतात.

Q4. परसबागेत लावता येणाऱ्या तीन भाज्या लिहा.

वांगी, मिरची, काकडी.

Q5. या प्रकल्पात भाजी बाजाराला भेट का द्यायची?

बाजारभाव समजून आपल्या उत्पादनाची योग्य किंमत ठरवण्यासाठी.

परीक्षेसाठी टीप

बागेची तारखेसह नोंदवही ठेवा; प्रकल्पाचे मूल्यमापन नोंदींवरून होते.

थोडक्यात सारांश

आपल्या आजूबाजूचे सजीव – झाडे, पक्षी, प्राणी, कीटक, मासे, मातीतील सूक्ष्मजीव – यांची विविधता म्हणजे जैवविविधता. या प्रकल्पात विद्यार्थी निवडलेल्या ठिकाणांचे निरीक्षण करून सजीवांची शास्त्रीय नोंद जैवविविधता नोंदवहीत करतात आणि तिचे सादरीकरण करतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

• जैवविविधतेमुळे निसर्गाचा समतोल राखला जातो; अन्नसाखळी, पोषकद्रव्य चक्र व जलचक्र चालू राहते.
• ती अन्न, वस्त्र, निवारा, औषधे व इंधन देते.
• औद्योगिकीकरण, जंगलतोड, प्रदूषण व हवामान बदल यामुळे जैवविविधता धोक्यात आहे; संवर्धन तातडीचे आहे.
• विशिष्ट परिसरातील सजीवांची, त्यांच्या अधिवासासह केलेली शास्त्रीय नोंद म्हणजे जैवविविधता नोंदवही.
• प्रकल्पाच्या पायऱ्या:

1. शाळेच्या परिसराचे निरीक्षण.
2. सर्वेक्षणासाठी ठिकाणे निवडणे (शाळा परिसर, शेत, तलाव, बाग).
3. भेटींचे वेळापत्रक.
4. नोंदी – नाव, चित्र, ठिकाण, दिनांक, संख्या, अधिवास.
5. अनोळखी सजीवांची माहिती पुस्तके, ज्येष्ठ व्यक्ती, इंटरनेटवरून मिळवणे.
6. नोंदवहीचे वर्गात सादरीकरण.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• जैवविविधता – सजीवांची विविधता.
• अधिवास – सजीवांचे नैसर्गिक राहण्याचे ठिकाण.
• संवर्धन – भविष्यासाठी नैसर्गिक संपत्तीचे रक्षण.

महत्त्वाची माहिती

• शेतात जाताना बूट घालावेत व हात-पाय झाकावेत.
• कोणत्याही प्राणी, पक्षी, कीटकाला त्रास देऊ नये किंवा पकडू नये.
• झाडे तोडू नयेत; अधिवासातून काहीही आणू नये.
• कचरा मागे सोडू नये.
• इंटरनेट शिक्षकांच्या मदतीनेच वापरावे.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. जैवविविधता म्हणजे काय?

एखाद्या परिसरातील वनस्पती, प्राणी, पक्षी, कीटक, मासे व सूक्ष्मजीव यांची विविधता.

Q2. जैवविविधता नोंदवही म्हणजे काय?

विशिष्ट परिसरातील सजीवांची अधिवासासह केलेली शास्त्रीय नोंद.

Q3. जैवविविधतेला असलेले दोन धोके लिहा.

जंगलतोड व प्रदूषण.

Q4. जैवविविधता का महत्त्वाची आहे?

निसर्गाचा समतोल राखते आणि अन्न, औषधे, इंधन, निवारा देते.

Q5. सर्वेक्षणासाठी दोन सुरक्षा नियम लिहा.

बूट व अंग झाकणारे कपडे घालावेत; कोणत्याही सजीवाला इजा करू नये.

परीक्षेसाठी टीप

उत्तरात नोंदवहीतील एका नोंदीचा नमुना (नाव, ठिकाण, दिनांक, अधिवास) दाखवा.

थोडक्यात सारांश

'यंत्र आणि साहित्यासह कार्य' या गटातील या प्रकल्पात विद्यार्थी साध्या यंत्रांची माहिती घेतात आणि रोजच्या साहित्यापासून चालणारी खेळणी तयार करतात. ते सायकलमधील साधी यंत्रे, सायकलची निगा शिकतात व खेळणी प्रदर्शन भरवतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

• साधी यंत्रे काम सोपे करतात: तरफ, कप्पी, चाक व आस, उतरण, पाचर, स्क्रू.
• उपक्रम:

1. आजूबाजूची साधी यंत्रे ओळखणे (कात्री, सी-सॉ, उतरण, नळ).
2. आइस्क्रीमच्या काड्या व रबराने गलोल (कॅटापल्ट) बनवणे (तरफ).
3. रबर उलगडल्यावर चालणारी पंख्याची होडी बनवणे.
4. रबरबँड गाडी – पिळलेल्या रबरातील साठवलेली ऊर्जा चाके फिरवते.
5. फुग्याची गाडी – बाहेर पडणारी हवा गाडीला पुढे ढकलते.
6. डंपर/टिपरची प्रतिकृती बनवणे.
7. सायकलमधील साध्या यंत्रांची यादी (चाक व आस, ब्रेकची तरफ, गिअर व साखळी).
8. सायकल दुरुस्ती दुकानाला भेट; तेल घालणे, साखळी साफ करणे, हवा भरणे शिकणे.
9. खेळणी प्रदर्शन भरवणे.

• साधने: पाने, रेंच, साखळी ब्रश, टायर लिव्हर, हवेचा पंप; साहित्य: तेल व ग्रीस.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• साधे यंत्र – काम सोपे करणारे मूलभूत साधन.
• तरफ – एका स्थिर बिंदूभोवती (टेकू) फिरणारी पट्टी.
• चाक व आस – दांड्याला जोडलेले व त्यासोबत फिरणारे चाक.

महत्त्वाची माहिती

• कटर व धारदार वस्तू अत्यंत काळजीपूर्वक हाताळाव्यात; गरज असेल तेथे हातमोजे घालावेत.
• वापरानंतर साधने स्वच्छ करून जागेवर ठेवावीत.
• फिरत्या साखळी किंवा चाकाजवळ बोटे नेऊ नयेत.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. साधे यंत्र म्हणजे काय?

तरफ, कप्पी यांसारखे काम सोपे करणारे मूलभूत साधन.

Q2. गलोलमध्ये कोणते साधे यंत्र काम करते?

तरफ.

Q3. रबरबँड गाडी कशी चालते?

पिळलेल्या रबरात साठवलेली ऊर्जा सोडल्यावर चाके फिरवते.

Q4. सायकलमधील दोन साधी यंत्रे लिहा.

चाक व आस; तरफ (ब्रेक हँडल).

Q5. सायकल दुरुस्तीतील तीन साधने लिहा.

पाना, टायर लिव्हर, हवेचा पंप.

परीक्षेसाठी टीप

तुम्ही बनवलेल्या एका खेळण्याचे साहित्य, कृती व त्यामागचे विज्ञान लिहा.

थोडक्यात सारांश

या प्रकल्पात विद्यार्थी डिजिटल सर्जनशीलतेची मूलतत्त्वे शिकतात. ते खेळाची रचना करतात आणि स्क्रॅच या ब्लॉकवर आधारित प्रोग्रॅमिंग साधनाने पात्रे तयार करून ती हलवतात, ॲनिमेटेड वाढदिवस शुभेच्छापत्र बनवतात व सोपा गेम कोड करतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

• ॲनिमेशन व गेम्स कलाकार (चित्रे तयार करणारे) व प्रोग्रॅमर (कोड लिहिणारे) यांच्या संघकार्याने बनतात.
• मोबाईल, संगणक, स्मार्टवॉच यांसारख्या उपकरणांशी 'बोलण्यासाठी' प्रोग्रॅमर प्रोग्रॅमिंग भाषा वापरतात.
• स्क्रॅचमध्ये कोड टाइप न करता ब्लॉक जोडून प्रोग्रॅम तयार करता येतो.
• स्क्रॅचमधील पात्रांना स्प्राइट आणि पार्श्वभूमीला स्टेज/बॅकड्रॉप म्हणतात.
• उपक्रम:

1. कागदावर खेळाची रचना व आवडत्या खेळाची प्रतिकृती.
2. ऑनलाइन गेम खेळून त्यावरील प्रश्नांची उत्तरे.
3. पात्रे, वस्तू व पार्श्वभूमी तयार करणे.
4. पात्रांना हालचाल व प्रतिसादासाठी प्रोग्रॅम करणे.
5. मित्रासाठी ॲनिमेटेड वाढदिवस शुभेच्छापत्र.
6. गेमची रचना, कोडिंग, चाचणी, चुका दुरुस्त करणे व शेअर करणे.

• प्रकल्पातून तार्किक विचार, सर्जनशीलता व समस्या सोडवण्याचे कौशल्य वाढते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• ॲनिमेशन – एकामागून एक चित्रे दाखवून हालचालीचा भास निर्माण करणे.
• प्रोग्रॅमिंग / कोडिंग – संगणकाला टप्प्याटप्प्याने सूचना देणे.
• स्प्राइट – स्क्रॅचमधील पात्र किंवा वस्तू.
• बग – प्रोग्रॅममधील चूक.

महत्त्वाची माहिती

• इंटरनेट शिक्षकांच्या मदतीनेच वापरावे.
• सुरक्षितता तपासल्याशिवाय काहीही अपलोड-डाउनलोड करू नये.
• वैयक्तिक माहिती ऑनलाइन कधीही देऊ नये.
• डोळ्यांना विश्रांती देण्यासाठी स्क्रीनपासून अधूनमधून विश्रांती घ्यावी.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. स्क्रॅचचा उपयोग कशासाठी होतो?

ब्लॉक प्रोग्रॅमिंगने ॲनिमेशन व गेम्स तयार करण्यासाठी.

Q2. स्प्राइट म्हणजे काय?

स्क्रॅचमध्ये प्रोग्रॅम करता येणारे पात्र किंवा वस्तू.

Q3. ॲनिमेशन व गेम्स कोण तयार करतात?

चित्रे तयार करणारे कलाकार व कोड लिहिणारे प्रोग्रॅमर यांचे संघ.

Q4. कोडिंग म्हणजे काय?

संगणकासाठी टप्प्याटप्प्याने सूचना लिहिणे.

Q5. इंटरनेट सुरक्षेचे दोन नियम लिहा.

शिक्षकांच्या मदतीने इंटरनेट वापरणे; वैयक्तिक माहिती न देणे.

परीक्षेसाठी टीप

तुम्ही बनवलेल्या गेमच्या पायऱ्या लिहा: कल्पना, पात्रे, कोड, चाचणी, शेअर.

थोडक्यात सारांश

महत्त्वाच्या, जुन्या व ऐतिहासिक वस्तू गोळा करून त्या आकर्षकपणे मांडणे व लोकांना त्यांची ओळख करून देणे म्हणजे वस्तुसंग्रहालय. 'मानवी सेवांमधील कार्य' या गटातील या प्रकल्पात विद्यार्थी वस्तू गोळा करतात, त्यांचा इतिहास जाणतात, त्यांची निगा राखतात आणि शाळेत संग्रहालय व प्रदर्शन उभारतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

• जुन्या वस्तू, चित्रे, मूर्ती, शिलालेख, भांडी यांतून आपला इतिहास व संस्कृती समजते.
• पूर्वीचे लोक कसे राहत, काय घालत, कसे काम करत हे संग्रहालयातून कळते.
• उपक्रम:

1. शालेय संग्रहालयाचे नियोजन.
2. प्रत्यक्ष किंवा आभासी संग्रहालयाला भेट; माहितीफलक वाचणे व तज्ज्ञांना प्रश्न विचारणे.
3. 'आपला परिसर, आपला इतिहास' – स्थानिक इतिहास व वारसा जाणणे.
4. वस्तूंची निवड व त्यांचे महत्त्व लिहिणे (नाव, काळ, उपयोग, कोठे मिळाली).
5. वस्तू काळजीपूर्वक स्वच्छ करून सुरक्षित ठेवणे.
6. एका वस्तूवर सादरीकरण.
7. चित्रशोध ॲप किंवा भाषांतर ॲप (उदा. भाषिणी) वापरून माहिती मिळवणे व अनेक भाषांत फलक लिहिणे.
8. प्रदर्शन भरवून अभ्यागतांचे अभिप्राय घेणे.

• आणता न येणाऱ्या वस्तूंच्या प्रतिकृती तयार करता येतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• वस्तुसंग्रहालय – ऐतिहासिक वस्तू जतन करून दाखवण्याचे ठिकाण.
• पुरावस्तू – पूर्वीच्या लोकांनी बनवलेली वस्तू.
• प्रतिकृती – मूळ वस्तूची नक्कल.
• वारसा – भूतकाळातून आपल्याला मिळालेले.

महत्त्वाची माहिती

• जुन्या वस्तू हळुवार हाताळाव्यात; नाजूक वस्तू पाण्याने धुऊ नयेत.
• प्रत्येक वस्तूवर स्पष्ट माहितीफलक लावावा.
• इंटरनेट शिक्षकांच्या मार्गदर्शनानेच वापरावे; वैयक्तिक माहिती देऊ नये.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. वस्तुसंग्रहालय म्हणजे काय?

महत्त्वाच्या, जुन्या व ऐतिहासिक वस्तू गोळा करून मांडलेले व लोकांना दाखवले जाणारे ठिकाण.

Q2. पुरावस्तू म्हणजे काय?

पूर्वीच्या लोकांनी बनवलेली व वापरलेली वस्तू.

Q3. वस्तुसंग्रहालये का महत्त्वाची आहेत?

त्यामुळे आपला इतिहास, संस्कृती व पूर्वीची जीवनपद्धती समजते.

Q4. वस्तूच्या माहितीफलकावर कोणती माहिती असावी?

नाव, काळ, उपयोग व ती कोठे मिळाली.

Q5. प्रतिकृती म्हणजे काय?

मूळ वस्तूची नक्कल.

परीक्षेसाठी टीप

घरातील किंवा परिसरातील एका जुन्या वस्तूचे चार-पाच मुद्द्यांत वर्णन करा.

थोडक्यात सारांश

इंधन किंवा अग्नी न वापरता अन्न तयार करणे म्हणजे अग्नीविरहित पाककृती. या प्रकल्पात विद्यार्थी स्वयंपाकघरातील साधने ओळखतात, पाककृती वाचतात, पेये बनवतात, कडधान्यांना मोड आणतात, साहित्य चिरून-मिसळून पदार्थ तयार करतात, मापे शिकतात, कचरा व्यवस्थापन करतात आणि खाद्यजत्रा भरवतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

• गॅस, चूल, कोळशाच्या शेगडीमुळे धूर व राख होते; अग्नीविरहित पदार्थही चविष्ट, पौष्टिक व आकर्षक होऊ शकतात.
• साधने: सुरी, सोलणे, किसणी, पोळपाट/कटिंग बोर्ड, वाट्या, चमचे, मापाचे कप.
• पाककृतीत साहित्य व कृतीच्या पायऱ्या दिलेल्या असतात.
• पेये: लिंबूपाणी, ताक, जलजीरा, लस्सी, कोकम सरबत – तहान भागवतात, ऊर्जा देतात, ताजेतवाने करतात.
• मोड आणणे: मूग, मटकी, हरभरा, मसूर भिजवून, पाणी काढून झाकून ठेवावे. मोड आलेल्या कडधान्यांचे पोषणमूल्य वाढते.
• चिरून-मिसळून पदार्थ: मोडांची चाट, कोशिंबीर, भेळ, फळांचे सॅलड.
• मापे: प्रमाणित (कप, चहाचा चमचा, टेबलस्पून, ग्रॅम) व अप्रमाणित (चिमूटभर, मूठभर).
• कचरा व्यवस्थापन: स्वयंपाकघरातील कचरा वेगवेगळ्या डब्यांत; ओल्या कचऱ्यापासून खत.
• खाद्यजत्रेत विद्यार्थी आपले पदार्थ मांडतात, विकतात व त्यांची माहिती देतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• अग्नीविरहित पाककृती – अग्नी किंवा इंधनाशिवाय अन्न तयार करणे.
• मोड आलेली कडधान्ये – अंकुरलेली कडधान्ये.
• पाककृती – पदार्थाचे साहित्य व कृती.
• कंपोस्ट खत – सेंद्रिय कचऱ्यापासून बनलेले खत.

महत्त्वाची माहिती

• वापरापूर्वी हात, भाज्या व फळे धुवावीत.
• सुरी व किसणी सावकाश वापरावी, बोटे पात्यापासून दूर ठेवावीत.
• अन्न झाकून ठेवावे; ताजे साहित्य वापरावे.
• काम झाल्यावर जागा स्वच्छ करावी.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. अग्नीविरहित पाककृती म्हणजे काय?

अग्नी किंवा इंधन न वापरता अन्न तयार करणे.

Q2. तीन पेयांची नावे लिहा.

ताक, लिंबूपाणी, कोकम सरबत.

Q3. कडधान्यांना मोड कसे आणतात?

पाण्यात भिजवून, पाणी काढून, उबदार जागी झाकून ठेवतात.

Q4. मोड आलेली कडधान्ये पौष्टिक का असतात?

मोड आल्याने त्यांचे पोषणमूल्य वाढते.

Q5. स्वयंपाकघरातील कचऱ्याचे व्यवस्थापन कसे करावे?

वेगवेगळ्या डब्यांत वर्गीकरण करून ओल्या कचऱ्यापासून खत तयार करावे.

परीक्षेसाठी टीप

एका अग्नीविरहित पदार्थाची साहित्य, मापे व कृती लिहा.