आपल्या भोवती सजीव आणि निर्जीव अशा दोन्ही गोष्टी असतात. सजीवांना अन्न, हवा व पाणी लागते; ते वाढतात, श्वसन करतात, चेतनेला प्रतिसाद देतात, उत्सर्जन करतात, हालचाल करतात आणि प्रजनन करतात. या पाठात सजीवांची ही लक्षणे सोप्या उदाहरणांतून समजून घेतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
प्रत्येक सजीवाला हवा, अन्न आणि पाणी यांची गरज असते. अन्नापासून ऊर्जा मिळते आणि वाढ होते.
वाढ म्हणजे शरीराचा आकार, उंची व वजन वाढणे. विकास म्हणजे शरीर, बुद्धी, कार्यक्षमता आणि कौशल्ये यांत होणारी वृद्धी.
प्राण्यांची वाढ ठरावीक वयापर्यंतच होते. वनस्पती जिवंत असेपर्यंत वाढत राहतात.
वनस्पती स्वतःचे अन्न स्वतः तयार करतात. प्राणी अन्नासाठी वनस्पती किंवा इतर प्राण्यांवर अवलंबून असतात.
भोवतालच्या बदलाची होणारी जाण म्हणजे चेतना, आणि त्यानुसार केलेले वर्तन म्हणजे प्रतिसाद. वनस्पतीही प्रतिसाद देतात (मुळे ओलाव्याच्या दिशेने वाढतात).
शरीरातील टाकाऊ पदार्थ बाहेर टाकणे म्हणजे उत्सर्जन (घाम, मूत्र, विष्ठा). वनस्पती पाने गाळणे, साल, डिंक अशा रूपांत टाकाऊ पदार्थ बाहेर टाकतात.
श्वसन – नाकाने हवा फुफ्फुसात घेणे म्हणजे श्वास घेणे; कार्बन डायऑक्साइड व पाण्याची वाफ बाहेर सोडणे म्हणजे श्वास सोडणे.
प्राणी अन्न, संरक्षण, निवारा यासाठी हालचाल करतात. वनस्पती जागा बदलू शकत नाहीत, पण त्यांचे भाग हालचाल करतात.
आपल्यासारखा नवा जीव जन्माला घालणे म्हणजे प्रजनन. वनस्पतींचे प्रजनन बहुतेक बियांद्वारे होते; बी रुजताना आतील अंकुर वाढतो.
बेडकाचा जीवनक्रम: अंड्यातून निघालेले पिल्लू अळीसारखे लांबट असते, काही काळ ते कल्ल्यांनी श्वसन करते. नंतर मागचे पाय, मग पुढचे पाय फुटतात, शेपूट नाहीसे होते आणि प्रौढ बेडूक तयार होतो.
महत्त्वाच्या संज्ञा
सजीव – वाढणारे, श्वसन व प्रजनन करणारे.
चेतना – भोवतालच्या बदलाची जाणीव.
प्रतिसाद – चेतनेनुसार केलेली क्रिया.
उत्सर्जन – टाकाऊ पदार्थ शरीराबाहेर टाकणे.
प्रजनन – नवा जीव निर्माण करणे.
जीवनक्रम – जन्मापासून प्रौढ होईपर्यंतचे टप्पे.
महत्त्वाची माहिती
सजीव
निर्जीव
वाढ होते
वाढ होत नाही
अन्न, पाणी, हवा लागते
गरज नसते
प्रजनन करतात
प्रजनन नाही
चेतनेला प्रतिसाद देतात
प्रतिसाद देत नाहीत
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. वाढ आणि विकास यांत फरक काय?
वाढ म्हणजे आकार, उंची, वजन वाढणे. विकास म्हणजे शरीर, बुद्धी, कौशल्ये व कार्यक्षमता यांत होणारी प्रगती.
Q2. वनस्पतींचे उत्सर्जन कसे होते?
वनस्पती पाने गाळून, साल व डिंक यांच्या रूपात टाकाऊ पदार्थ बाहेर टाकतात.
Q3. चेतना व प्रतिसाद यांचे एक उदाहरण द्या.
गरम भांड्याला हात लागताच आपण तो पटकन मागे घेतो. उष्णतेची जाण ही चेतना, हात मागे घेणे हा प्रतिसाद.
Q4. बेडकाच्या जीवनक्रमाचे टप्पे क्रमाने लिहा.
अंडी → अळीसारखे पिल्लू (कल्ल्यांनी श्वसन) → मागचे दोन पाय व शेपूट असलेले पिल्लू → चार पाय असलेला लहान बेडूक → प्रौढ बेडूक.
Q5. निर्जीव वस्तू सजीव का नाहीत? उदाहरण द्या.
खेळण्यातील गाडी हलते, पण ती वाढत नाही, अन्न घेत नाही आणि प्रजनन करत नाही. म्हणून ती निर्जीव आहे.
परीक्षेसाठी टीप
सजीवांची सात लक्षणे क्रमाने लक्षात ठेवा आणि प्रत्येकाचे एक उदाहरण तयार ठेवा.
एखाद्या वस्तूची लांबी, वजन, तापमान योग्य साधन व एकक वापरून ठरवणे म्हणजे मापन. या पाठात अप्रमाणित व प्रमाणित एकके, आंतरराष्ट्रीय एकक पद्धत (SI पद्धत), संदर्भबिंदू आणि तापमान मोजणारे तापमापी यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
पूर्वी वीत, हात, पाऊल अशा शरीराच्या भागांनी मापन होत असे. ही मापे व्यक्तीनुसार बदलतात, म्हणून ती अप्रमाणित एकके आहेत.
सगळीकडे सारखे मापन व्हावे म्हणून प्रमाणित एकके ठरवली गेली. या पद्धतीला आंतरराष्ट्रीय एकक पद्धत (SI पद्धत) म्हणतात.
लांबीचे SI एकक मीटर (m) आहे. एका मीटरचे १०० समान भाग म्हणजे प्रत्येकी एक सेंटीमीटर.
ज्या ठरावीक बिंदूपासून अंतर मोजतो त्याला संदर्भबिंदू म्हणतात (उदा. पट्टीवरील शून्याची खूण).
पट्टीने मोजताना डोळा खुणेच्या बरोबर वर, सरळ ठेवावा.
वस्तू किती गरम किंवा थंड आहे हे तापमान सांगते. तापमान मोजण्याचे साधन म्हणजे तापमापी.
तापमान सेल्सिअस (°C) किंवा फॅरनहाईट (°F) या एककांत मोजतात.
माणसाच्या शरीराचे सामान्य तापमान सुमारे ३७ °C असते.
डिजिटल तापमापी आकडे दाखवते; इन्फ्रारेड तापमापी शरीराला न लावता तापमान मोजते; प्रयोगशाळेतील तापमापीत द्रव (पारा किंवा रंगीत अल्कोहोल) असतो.
महत्त्वाच्या संज्ञा
मापन – साधन वापरून आकार/प्रमाण ठरवणे.
एकक – मापन ज्या ठरावीक परिमाणात सांगतो ते.
प्रमाणित एकक – सगळीकडे सारखे असणारे एकक.
संदर्भबिंदू – अंतर मोजण्याचा सुरुवातीचा बिंदू.
तापमापी – तापमान मोजण्याचे उपकरण.
सूत्रे
१ किलोमीटर (km) = १००० मीटर (m)
१ मीटर = १०० सेंटीमीटर (cm)
१ सेंटीमीटर = १० मिलिमीटर (mm)
लांबीचे SI एकक: मीटर
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. वीत हे एकक विश्वासार्ह का नाही?
प्रत्येक व्यक्तीची वीत वेगळी असते, त्यामुळे एकाच वस्तूचे माप वेगवेगळे येते.
Q2. लांबीचे SI एकक कोणते?
मीटर (m).
Q3. २.५ किलोमीटर म्हणजे किती मीटर?
१ km = १००० m, म्हणून २.५ × १००० = २५०० मीटर.
Q4. संदर्भबिंदू म्हणजे काय?
ज्या ठरावीक बिंदूपासून अंतर किंवा लांबी मोजली जाते तो बिंदू; उदा. पट्टीवरील ० ची खूण.
Q5. तापमापीचे तीन प्रकार सांगा.
डिजिटल तापमापी, इन्फ्रारेड तापमापी आणि प्रयोगशाळेतील तापमापी.
परीक्षेसाठी टीप
एककांचे रूपांतर (km–m–cm–mm) नीट पाठ करा; त्यावर छोटी गणिते विचारली जातात.
दोन किंवा अधिक पदार्थ एकत्र आल्यावर मिश्रण तयार होते. मिश्रणातील घटक त्यांच्या रंग, आकार, वजन, विद्राव्यता अशा गुणधर्मांतील फरकाचा वापर करून वेगळे करता येतात. या पाठात निवडणे, उफणणे, चाळणे, गाळणे, अवसादन, निवळणे, बाष्पीभवन, घुसळणे आणि चुंबकीय विलगीकरण या पद्धती आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
मिश्रणातील घटक वेगळे करण्याला विलगीकरण म्हणतात.
निवडणे – धान्यातील खडे, काड्या रंग व आकार पाहून हाताने वेगळे करणे.
उफणणे – वाऱ्यावर धान्य उंचावरून सोडले की हलके फोलपट उडून जाते व जड दाणे खाली पडतात.
चाळणे – चाळणीच्या जाळीतून बारीक कण खाली जातात, मोठे वर राहतात (पीठ व कोंडा).
गाळणे – द्रवात न विरघळणारा स्थायू गाळणी, कापड किंवा गाळकागद वापरून वेगळा करणे (चहा गाळणे).
अवसादन – पाण्यातील जड, न विरघळणारे कण तळाशी बसणे. वरचे स्वच्छ पाणी हलकेच ओतून घेणे म्हणजे निवळणे.
बाष्पीभवन – द्रवाचे वाफेत रूपांतर. समुद्राच्या पाण्याचे बाष्पीभवन करून मीठ मिळवतात.
घुसळणे – दही रवीने घुसळल्यावर लोणी ताकावर तरंगू लागते व वेगळे करता येते.
चुंबकीय विलगीकरण – लोखंडाचा कीस चुंबकाने वाळूतून वेगळा करता येतो.
महत्त्वाच्या संज्ञा
मिश्रण – दोन किंवा अधिक पदार्थ एकत्र असलेला पदार्थ.
उफणणे – वाऱ्याच्या मदतीने फोलपट वेगळे करणे.
अवसादन – जड कण तळाशी बसणे.
निवळणे – वरचे स्वच्छ द्रव ओतून वेगळे करणे.
बाष्पीभवन – द्रवाचे वाफेत रूपांतर.
महत्त्वाची माहिती
मिश्रण
पद्धत
तांदळातील खडे
निवडणे
धान्य व फोलपट
उफणणे
पीठ व कोंडा
चाळणे
गढूळ पाणी
अवसादन, निवळणे, गाळणे
समुद्राच्या पाण्यातून मीठ
बाष्पीभवन
दह्यातून लोणी
घुसळणे
वाळू व लोखंडाचा कीस
चुंबकीय विलगीकरण
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. विलगीकरण म्हणजे काय?
मिश्रणातील वेगवेगळे घटक एकमेकांपासून वेगळे करणे म्हणजे विलगीकरण.
Q2. उफणण्याच्या पद्धतीत कोणत्या गुणधर्माचा उपयोग होतो?
वनस्पती आणि प्राणी यांच्यात आकार, रंग, रचना, राहण्याची जागा यांत खूप वेगळेपणा असतो; यालाच विविधता म्हणतात. या पाठात खोड, बीजपत्रे, पानांचा शिराविन्यास आणि मुळे यांवरून वनस्पतींचे गट, अधिवास, तसेच भूचर, जलचर, उभयचर आणि खेचर प्राणी यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
एकाच प्रकारच्या सजीवांतही दिसणारे वेगळेपण म्हणजे विविधता.
खोडावरून वनस्पती: मोठे, मजबूत खोड असलेले वृक्ष; जमिनीपासूनच फांद्या येणारी झुडुपे; नारळासारखे ताड; गवत; आधाराने वर चढणाऱ्या आरोही वनस्पती (वेली) आणि जमिनीवर पसरणाऱ्या रांगणाऱ्या वनस्पती (उदा. हरळी).
बीमध्ये एक बीजपत्र असेल तर एकबीजपत्री (मका, गहू, ज्वारी); दोन बीजपत्रे असतील तर द्विबीजपत्री (हरभरा, मूग, शेंगदाणा).
पानातील शिरांच्या रचनेला शिराविन्यास म्हणतात. द्विबीजपत्री वनस्पतींच्या पानांत जाळीदार, तर एकबीजपत्री वनस्पतींच्या पानांत समांतर शिराविन्यास असतो.
द्विबीजपत्री वनस्पतींना बहुतेक सोटमूळ असते; सर्व एकबीजपत्री वनस्पतींची मुळे तंतुमुळे असतात.
केशमुळे जमिनीतील पाणी शोषतात. बटाटा हा खोडाचा भाग आहे.
वनस्पतीच्या वाढीसाठी अनुकूल परिसर म्हणजे तिचा अधिवास (कमळ – जलीय, निवडुंग व बाभूळ – शुष्क).
जमिनीवर राहणारे प्राणी भूचर; आयुष्यभर पाण्यात राहणारे जलचर (मासे कल्ल्यांनी श्वसन करतात); जमिनीवर व पाण्यातही राहणारे उभयचर (बेडूक); आकाशात विहार करणारे पक्षी खेचर.
चरक ऋषींनी ‘चरकसंहिता’ ग्रंथात प्राण्यांचे राहण्याच्या जागेनुसार वर्गीकरण केले आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
विविधता – सजीवांतील वेगळेपणा.
बीजपत्र – बियांमधील अन्न साठवणारा भाग.
शिराविन्यास – पानातील शिरांची रचना.
अधिवास – सजीवाला अनुकूल राहण्याची जागा.
उभयचर – जमीन व पाणी दोन्ही ठिकाणी राहणारे प्राणी.
महत्त्वाची माहिती
वैशिष्ट्य
एकबीजपत्री
द्विबीजपत्री
बीजपत्रे
एक
दोन
शिराविन्यास
समांतर
जाळीदार
मुळे
तंतुमुळे
सोटमूळ
उदाहरण
मका, गहू
हरभरा, मूग
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. आरोही वनस्पती म्हणजे काय?
कमकुवत खोड असल्यामुळे आधाराभोवती गुंडाळून किंवा आधार पकडून वर वाढणाऱ्या वेलींना आरोही वनस्पती म्हणतात.
Q2. एकबीजपत्री व द्विबीजपत्री वनस्पतींची प्रत्येकी दोन उदाहरणे द्या.
एकबीजपत्री – मका, गहू. द्विबीजपत्री – हरभरा, मूग.
Q3. अधिवास म्हणजे काय? उदाहरण द्या.
वनस्पती किंवा प्राण्याच्या वाढीसाठी अनुकूल परिसर म्हणजे अधिवास. कमळाचा अधिवास जलीय आहे, तर निवडुंगाचा शुष्क (वाळवंटी).
Q4. भूचर, जलचर, उभयचर व खेचर यांचे प्रत्येकी एक उदाहरण द्या.
अचानक उद्भवलेली संकटाची परिस्थिती म्हणजे आपत्ती. भूकंप, पूर, वादळ, वणवा या नैसर्गिक आपत्ती; तर अपघात, युद्ध, सायबर गुन्हे या मानवनिर्मित आपत्ती आहेत. आपत्तीपूर्वी तयारी, आपत्तीच्या वेळी योग्य कृती आणि प्रथमोपचार यांना मिळून आपत्ती व्यवस्थापन म्हणतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
अचानक येणाऱ्या संकटांना आपत्ती म्हणतात. त्यासाठीच्या योजना, तयारी व कार्य म्हणजे आपत्ती व्यवस्थापन.
भूकंप – जमिनीखालून ऊर्जा बाहेर पडून जमीन हादरणे. ती जागा म्हणजे भूकंपकेंद्र. नोंद घेणारे यंत्र भूकंपमापी; तीव्रता रिश्टर स्केलने ठरवतात.
समुद्रतळाशी भूकंप झाल्यास प्रचंड लाटा येतात; त्यांना त्सुनामी म्हणतात.
खूप पावसामुळे नदीचे पाणी पात्राबाहेर येते तो पूर; खूप मोठा पूर म्हणजे महापूर. कमी वेळात अतिप्रचंड पाऊस म्हणजे ढगफुटी.
वस्तू ज्यापासून बनलेली असते त्याला पदार्थ म्हणतात. सर्व पदार्थ अतिसूक्ष्म कणांचे बनलेले असतात, म्हणून त्यांना द्रव्य म्हणतात. या पाठात पदार्थांच्या स्थायू, द्रव, वायू व प्लाझ्मा अवस्था, अवस्थांतर, वस्तुमान, घनता आणि पारदर्शकता हे गुणधर्म शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
खुर्ची ही वस्तू; ती लाकूड, लोखंड, प्लॅस्टिक अशा पदार्थांपासून बनते.
द्रव्य म्हणजे कणांचे बनलेले. द्रव्य जागा व्यापते आणि त्याला वस्तुमान असते. चंद्र, सूर्य, तारे यांतील पदार्थही द्रव्यच आहेत.
स्थायू अवस्था – कण घट्ट जोडलेले; ठरावीक आकार.
द्रव अवस्था – कण सैल जोडलेले; ज्या भांड्यात ठेवू त्याचा आकार घेतात.
वायू अवस्था – कण सुटे सुटे, एकमेकांपासून दूर जातात.
सूर्य, तारे, विजेचा लोळ येथे चौथी प्लाझ्मा अवस्था असते.
एका अवस्थेतून दुसऱ्या अवस्थेत रूपांतर म्हणजे अवस्थांतर (बर्फ → पाणी → वाफ). घनरूप कार्बन डायऑक्साइडला सुका बर्फ म्हणतात.
वस्तुमान ग्रॅम किंवा किलोग्रॅम या एककात मोजतात.
१ घनसेमी आकाराच्या पदार्थाचे वस्तुमान म्हणजे त्या पदार्थाची घनता. तेलाची घनता पाण्यापेक्षा कमी, म्हणून तेल पाण्यावर तरंगते.
प्रकाश आरपार जाणारे पारदर्शक (काच), थोडा प्रकाश जाणारे अर्धपारदर्शक (बटर पेपर), प्रकाश न जाणारे अपारदर्शक (लाकूड).
चुंबकाकडे आकर्षित होणारे पदार्थ चुंबकीय पदार्थ (लोखंड, कोबाल्ट, निकेल).
महत्त्वाच्या संज्ञा
पदार्थ – वस्तू ज्यापासून बनते ते.
द्रव्य – कणांचे बनलेले, जागा व्यापणारे.
अवस्थांतर – पदार्थाची अवस्था बदलणे.
घनता – एकक आकारमानातील वस्तुमान.
अर्धपारदर्शक – थोडाच प्रकाश आरपार जाऊ देणारे.
सूत्रे
घनता = वस्तुमान ÷ आकारमान
घनतेची एकके: ग्रॅम/घनसेंटीमीटर (g/cm³) किंवा किलोग्रॅम/घनमीटर (kg/m³)
वस्तुमानाचे एकक: ग्रॅम (g), किलोग्रॅम (kg)
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. वस्तू व पदार्थ यांतील फरक उदाहरणाने स्पष्ट करा.
खुर्ची ही वस्तू आहे; ती ज्या लाकडापासून बनली ते लाकूड हा पदार्थ आहे.
Q2. प्लाझ्मा अवस्था कोठे आढळते?
सूर्य, तारे आणि विजेचा लोळ येथे.
Q3. एका ठोकळ्याचे वस्तुमान ८० ग्रॅम व आकारमान १० घनसेमी आहे. घनता काढा.
घनता = वस्तुमान ÷ आकारमान = ८० ÷ १० = ८ ग्रॅम/घनसेमी.
Q4. तेल पाण्यावर का तरंगते?
तेलाची घनता पाण्याच्या घनतेपेक्षा कमी असते, म्हणून तेल पाण्यावर तरंगते.
Q5. पारदर्शक, अर्धपारदर्शक व अपारदर्शक पदार्थांची उदाहरणे द्या.
प्रकाशामुळे आपल्याला वस्तू दिसतात. प्रकाश स्रोतापासून सगळ्या दिशांना सरळ रेषेत पसरतो आणि त्याला प्रवासासाठी माध्यमाची गरज नसते. या पाठात प्रकाशाचे स्रोत, रेषीय प्रसारण, सूचिछिद्र कॅमेरा आणि प्रकाशाचे परावर्तन व त्याचे नियम शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
स्वतः प्रकाश निर्माण करणाऱ्या वस्तूंना प्रकाशाचे स्रोत म्हणतात.
स्रोत दोन प्रकारचे: नैसर्गिक (सूर्य, तारे, काजवा) आणि मानवनिर्मित (समई, पणती, मशाल, कंदील, विजेचे दिवे).
पृथ्वीसाठी प्रकाशाचा सर्वांत मोठा स्रोत म्हणजे सूर्य.
प्रकाश सरळ रेषेत प्रवास करतो; याला प्रकाशाचे रेषीय प्रसारण म्हणतात.
ध्वनीला प्रवासासाठी माध्यम लागते, पण प्रकाश निर्वात पोकळीतूनही प्रवास करतो (सूर्य व पृथ्वी यांच्यामध्ये निर्वात पोकळी आहे).
सूचिछिद्र कॅमेरा (पिन होल कॅमेरा) प्रकाशाच्या रेषीय प्रसारणावर आधारित आहे; त्यात उलटी प्रतिमा दिसते.
वस्तूवर पडलेले प्रकाशकिरण पृष्ठभागापासून परत फिरणे म्हणजे प्रकाशाचे परावर्तन.
पृष्ठभागावर पडणारा किरण आपाती किरण, परत फिरणारा परावर्तित किरण; किरण ज्या बिंदूवर पडतो तो आपतन बिंदू; त्या बिंदूतून पृष्ठभागाला लंब रेषा म्हणजे स्तंभिका.
आपाती किरणाने स्तंभिकेशी केलेला कोन आपतन कोन, परावर्तित किरणाने केलेला कोन परावर्तन कोन.
आरसा, स्थिर पाणी अशा गुळगुळीत पृष्ठभागावरचे परावर्तन नियमित परावर्तन; खडबडीत पृष्ठभागावरचे अनियमित परावर्तन.
महत्त्वाच्या संज्ञा
रेषीय प्रसारण – प्रकाशाचा सरळ रेषेतील प्रवास.
माध्यम – ज्यातून ध्वनी/प्रकाश प्रवास करतो तो पदार्थ.
नियमित परावर्तन गुळगुळीत, चकचकीत पृष्ठभागावर होते (आरसा, स्थिर पाणी) व स्पष्ट प्रतिमा मिळते. अनियमित परावर्तन खडबडीत पृष्ठभागावर होते, किरण सर्व दिशांना पसरतात.
Q5. प्रकाशाला प्रवासासाठी माध्यम लागते का? स्पष्ट करा.
नाही. सूर्य व पृथ्वी यांच्यामध्ये निर्वात पोकळी असूनही सूर्याचा प्रकाश पृथ्वीपर्यंत येतो.
पृथ्वीभोवती जेथपर्यंत हवेचे आवरण (वातावरण) आहे तेथपर्यंतचा भाग म्हणजे आकाश, आणि त्यापलीकडची सगळी पोकळी म्हणजे अवकाश. या पाठात नक्षत्रे, धूमकेतू, उल्का, सूर्यमाला, दीर्घिका, विश्व आणि भारताच्या अवकाश मोहिमा यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
पृथ्वीभोवतीच्या हवेच्या जाड आवरणाला वातावरण म्हणतात. जमिनीपासून सुमारे १०० किमी उंचीवर ते अतिशय विरळ होते.
वातावरण आहे तोपर्यंतचा भाग आकाश; त्यापलीकडची पोकळी अवकाश.
ढग, विजा, विमाने, पक्षी हे आकाशात असतात; चंद्र, तारे, ग्रह, धूमकेतू हे अवकाशात असतात.
ग्रहताऱ्यांच्या निरीक्षणासाठी दुर्बिणीचा वापर इ. स. १६०९ पासून (सुमारे ४०० वर्षांपूर्वी) सुरू झाला.
आकृती व मांडणी कायम सारखी दिसणाऱ्या तारकासमूहाला नक्षत्र म्हणतात.
धूमकेतू म्हणजे धूळ, गोठलेले वायू आणि बर्फ यांनी बनलेले खगोल.
आकाशात तुटता तारा दिसल्यासारखी घटना म्हणजे उल्का. मोठी उल्का जमिनीवर आदळून विवर बनू शकते; बुलढाणा जिल्ह्यातील खाऱ्या पाण्याचे सरोवर (लोणार) असेच तयार झाले.
सूर्य, त्याच्याभोवती फिरणारे आठ ग्रह, त्यांचे चंद्र, लघुग्रह व धूमकेतू मिळून सूर्यमाला बनते.
आपली आकाशगंगा म्हणजे काही अब्ज ताऱ्यांचा, जिलेबीसारख्या आकाराचा प्रचंड समूह, म्हणजेच एक दीर्घिका.
सर्व माहीत दीर्घिकांच्या पसाऱ्याला ज्ञातविश्व म्हणतात.
यान पाठवून माहिती मिळवणे म्हणजे अवकाश मोहीम. भारताची इस्रो संस्था चांद्रयान, मंगळयान, आदित्य एल १ अशा मोहिमा राबवते.
धूमकेतू दिसणे किंवा उल्का पडणे यांबद्दलच्या अंधश्रद्धा बाळगू नयेत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
वातावरण – पृथ्वीभोवतीचे हवेचे आवरण.
अवकाश – आकाशापलीकडील पोकळी.
नक्षत्र – ठरावीक आकाराचा तारकासमूह.
धूमकेतू – धूळ, गोठलेले वायू व बर्फ यांचा खगोल.
दीर्घिका – अब्जावधी ताऱ्यांचा प्रचंड समूह.
महत्त्वाची माहिती
वातावरण सुमारे १०० किमी उंचीवर अतिविरळ होते.
दुर्बिणीचा वापर: इ. स. १६०९ पासून.
सूर्यमालेत ८ ग्रह आहेत.
इस्रो – Indian Space Research Organisation.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. आकाश व अवकाश यांतील फरक सांगा.
पृथ्वीभोवती वातावरण आहे तोपर्यंतचा भाग आकाश; त्यापलीकडची हवा नसलेली सगळी पोकळी अवकाश.
Q2. नक्षत्र म्हणजे काय?
आकृती आणि मांडणी कायम एकसारखी दिसणाऱ्या तारकासमूहाला नक्षत्र म्हणतात.
Q3. धूमकेतू कशाचे बनलेले असतात?
धूळ, गोठलेले वायू आणि बर्फ यांचे.
Q4. सूर्यमाला म्हणजे काय?
सूर्य, त्याच्याभोवती फिरणारे आठ ग्रह, त्यांचे चंद्र, लाखो लघुग्रह आणि अनेक धूमकेतू यांचे कुटुंब म्हणजे सूर्यमाला.
Q5. इस्रोच्या तीन अवकाश मोहिमांची नावे लिहा.
चांद्रयान, मंगळयान आणि आदित्य एल १.
परीक्षेसाठी टीप
आकाश–अवकाश फरक आणि धूमकेतू, उल्का, दीर्घिका यांच्या व्याख्या नीट लक्षात ठेवा.
आपण नेहमी घेत असलेले अन्न व पेये म्हणजे आहार. शरीराची वाढ, ऊर्जा आणि आरोग्य यांसाठी आहारातून अन्नघटक मिळणे आवश्यक आहे. या पाठात प्रादेशिक आहार, खाद्यसंस्कृती, अन्नघटक, भरडधान्ये, संतुलित आहार आणि अभावजन्य आजार यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
विशिष्ट प्रदेशात उपलब्ध पिके व हवामान यांवर आधारित आहार म्हणजे प्रादेशिक आहार.
परिसरातील नेहमीचे अन्न, सणांचे अन्न आणि आहाराच्या सवयी म्हणजे खाद्यसंस्कृती.
उपलब्ध साहित्यातून विविध पद्धतींनी चविष्ट पदार्थ बनवणे म्हणजे पाककला.
शरीराच्या वाढीसाठी, ऊर्जेसाठी व आरोग्यासाठी लागणारे घटक म्हणजे अन्नघटक: कर्बोदके, प्रथिने, स्निग्ध पदार्थ (मेद), जीवनसत्त्वे, खनिज पदार्थ, पाणी आणि चोथायुक्त तंतुमय पदार्थ.
पिष्टमय पदार्थांना कर्बोदके म्हणतात; ती ऊर्जा देतात.
भरडधान्ये – ज्वारी, बाजरी, नाचणी, वरई ही लहान बियांची तृणधान्ये पौष्टिक असतात.
सर्व अन्नघटक गरजेइतके देणारा आहार म्हणजे संतुलित आहार.
एखाद्या अन्नघटकाच्या कमतरतेमुळे होणाऱ्या आजारांना अभावजन्य आजार म्हणतात.
आयोडीनच्या कमतरतेमुळे गलगंड होतो; आयोडीनयुक्त मीठ हा उपाय.
‘अ’ जीवनसत्त्वाच्या कमतरतेमुळे कमी प्रकाशात अंधुक दिसते – रातांधळेपणा.
हाडांच्या वाढीसाठी ‘ड’ जीवनसत्त्व लागते; ते कोवळ्या उन्हातून मिळते.
पिष्टमय पदार्थाच्या चाचणीत आयोडीनचे थेंब टाकल्यावर निळा रंग येतो.
डॉ. कोलुथूर गोपालन (१९१८–२०१९) यांना भारतीय पोषणशास्त्राचे जनक म्हणतात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
आहार – नेहमी घेतले जाणारे अन्न व पेये.
अन्नघटक – शरीराला उपयोगी अन्नातील घटक.
संतुलित आहार – सर्व अन्नघटक योग्य प्रमाणात देणारा आहार.
अभावजन्य आजार – अन्नघटकाच्या कमतरतेमुळे होणारे आजार.
भरडधान्य – ज्वारी, बाजरी, नाचणीसारखी लहान बियांची धान्ये.
महत्त्वाची माहिती
आजार
कमतरता
उपाय
गलगंड
आयोडीन
आयोडीनयुक्त मीठ
रातांधळेपणा
‘अ’ जीवनसत्त्व
गाजर, पपई, पालेभाज्या
मुडदूस
‘ड’ जीवनसत्त्व
कोवळे ऊन
स्कर्व्ही
‘क’ जीवनसत्त्व
लिंबू, आवळा, संत्री
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. प्रादेशिक आहार म्हणजे काय?
विशिष्ट प्रदेशात तेथील उपलब्ध पिके आणि हवामान यांवर आधारित असलेला नेहमीचा आहार म्हणजे प्रादेशिक आहार.
Q2. अन्नघटकांची नावे लिहा.
कर्बोदके, प्रथिने, स्निग्ध पदार्थ, जीवनसत्त्वे, खनिज पदार्थ, पाणी आणि तंतुमय पदार्थ.
Q3. गलगंड का होतो? उपाय सांगा.
आहारात आयोडीनची कमतरता असल्यास गलगंड होतो. आयोडीनयुक्त मीठ वापरणे हा उपाय आहे.
Q4. अन्नात पिष्टमय पदार्थ आहे की नाही हे कसे ओळखाल?
अन्नाच्या थोड्या भागावर आयोडीनचे थेंब टाका. निळा रंग आला तर पिष्टमय पदार्थ (कर्बोदके) आहेत; रंग बदलला नाही तर नाहीत.
Q5. भरडधान्ये आहारात का असावीत?
ज्वारी, बाजरी, नाचणी, वरई ही भरडधान्ये पौष्टिक असतात आणि त्यांतून तंतुमय पदार्थ व खनिजे मिळतात.
लोखंडाला आकर्षित करणाऱ्या वस्तूला चुंबक म्हणतात. या पाठात चुंबकीय व अचुंबकीय पदार्थ, चुंबकाचे ध्रुव, टांगलेला चुंबक दक्षिण–उत्तर का थांबतो, नैसर्गिक व कृत्रिम चुंबक, होकायंत्र आणि चुंबकाचे उपयोग यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
चुंबकाकडे आकर्षित होणारे पदार्थ चुंबकीय पदार्थ – लोखंड, निकेल, कोबाल्ट.
आकर्षित न होणारे पदार्थ अचुंबकीय पदार्थ – लाकूड, काच, प्लॅस्टिक, कागद.
चुंबकाची आकर्षण शक्ती सर्वांत जास्त असलेले भाग म्हणजे ध्रुव. प्रत्येक चुंबकाला उत्तर ध्रुव व दक्षिण ध्रुव असतात.
मुक्तपणे टांगलेला चुंबक नेहमी दक्षिण–उत्तर दिशेत स्थिर राहतो. उत्तरेकडे राहणारे टोक उत्तर ध्रुव, दक्षिणेकडचे दक्षिण ध्रुव.
सजातीय ध्रुवांमध्ये प्रतिकर्षण आणि विजातीय ध्रुवांमध्ये आकर्षण असते.
चुंबकाभोवती जेवढ्या जागेत त्याची शक्ती जाणवते त्याला चुंबकीय क्षेत्र म्हणतात.
काही खडकांत (उदा. मॅग्नेटाइट) नैसर्गिकरीत्या चुंबकत्व असते; अशांना नैसर्गिक चुंबक म्हणतात. त्यांचे चुंबकत्व कमी शक्तीचे असते.
अल्निको चुंबक, सिरॅमिक चुंबक हे मानवनिर्मित म्हणजे कृत्रिम चुंबक आहेत. ते पट्टी, नाल, कडे अशा आकारांत बनवतात.
सहज फिरू शकेल अशी ठेवलेली चुंबकसूची म्हणजे होकायंत्र; त्याने दिशा समजतात.
वस्तू ढकलणे किंवा ओढणे यासाठी लावलेला जोर म्हणजे बल. बलामुळे वस्तू हलू शकते, थांबू शकते किंवा तिचा आकार बदलू शकतो. या पाठात बलाचे प्रकार, संतुलित व असंतुलित बले, दाब आणि वातावरणीय दाब शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
ढकलणे, ओढणे अशा क्रियांसाठी लावलेला जोर म्हणजे बल.
स्नायू बल – स्नायूंच्या साहाय्याने लावलेले बल (पिशवी उचलणे).
यांत्रिक बल – यंत्रामार्फत लावलेले बल (क्रेनने ओझे उचलणे).
गुरुत्वीय बल – पृथ्वी सर्व वस्तूंना स्वतःकडे ओढते, म्हणून वस्तू खाली पडतात. न्यूटनच्या सुमारे ६०० वर्षे आधी भास्कराचार्य (दुसरे) यांनी ‘सिद्धांत शिरोमणी’ ग्रंथात पृथ्वीच्या आकर्षणशक्तीचा उल्लेख केला.
चुंबकीय बल – चुंबकामुळे लावले जाणारे बल.
घर्षण बल – गतीला विरोध करणारे बल; त्यामुळे घरंगळणारा चेंडू थांबतो.
स्थितिक विद्युत बल – घासलेल्या कंगव्यावरील विद्युतभारांमुळे कागदाचे कपटे आकर्षित होतात.
एकमेकांविरुद्ध समान बले लावल्यास वस्तू जागेवरच राहते – संतुलित बले. बले समान नसल्यास असंतुलित बल; वस्तू मोठ्या बलाच्या दिशेने सरकते (रस्सीखेच).
एकक क्षेत्रफळावरील बल म्हणजे दाब. बल तेच असताना क्षेत्रफळ कमी असेल तर दाब जास्त (धारदार सुरी सहज कापते).
हवेमुळे निर्माण होणाऱ्या दाबाला वातावरणीय दाब म्हणतात.
वस्तूची जागा बदलत असेल तर ती गतिमान आहे असे म्हणतात, आणि जागा बदलत नसेल तर ती स्थिर असते. गती ओळखण्यासाठी संदर्भबिंदू लागतो. या पाठात एकरेषीय व नैकरेषीय गती आणि नैकरेषीय गतीचे प्रकार – वर्तुळाकार, दोलन आणि यादृच्छिक गती – शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
वस्तूची जागा बदलत असते तेव्हा ती गतिमान असते; जागा बदलत नसेल तर ती स्थिर असते.
ज्या स्थिर वस्तूच्या तुलनेत गती ठरवतो त्या जागेला संदर्भबिंदू म्हणतात.
बसमधील प्रवाशाला शेजारचा प्रवासी स्थिर वाटतो, पण रस्त्यावरील माणसाला तो बसबरोबर गतिमान दिसतो.
एकरेषीय गती – वस्तू सतत एका सरळ रेषेत जागा बदलते (सरळ रुळावरील आगगाडी, खाली पडणारा दगड).
माती, पाणी, सागर, सूर्यप्रकाश, हवा, जंगल आणि जीवाश्म इंधने ही निसर्गाने दिलेली संपत्ती म्हणजे निसर्ग संपदा. या पाठात मातीचा पोत व जलधारण क्षमता, पाण्याचे प्रकार, पर्जन्य जलसंवर्धन, सागरी संपत्ती, सौर व पवनऊर्जा, वनसंपत्ती, जीवाश्म इंधने आणि संसाधनांचे तीन प्रकार यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
मातीतील कणांचा आकार व प्रमाण म्हणजे मातीचा पोत (खरखरीत, मध्यम, मऊ).
माती पाणी धरून ठेवण्याच्या क्षमतेला जलधारण क्षमता म्हणतात.
जमिनीवर साठलेले पाणी भूपृष्ठीय जल, जमिनीखालचे पाणी भूगर्भजल.
ज्या पाण्यात साबणाचा फेस होत नाही ते दुष्फेन जल, भरपूर फेस होतो ते सुफेन जल.
पावसाचे पाणी अडवून साठवणे म्हणजे पर्जन्य जलसंवर्धन. ‘पाणी वाचवा – जीवन वाचवा’.
सागरापासून मासे (अन्न), खनिजे, औषधांसाठी उपयुक्त पदार्थ, तेल व वायूचे साठे मिळतात.