दृश्यकलेतील सर्वांत मूलभूत माध्यम म्हणजे रेषा; प्रत्येक चित्राची सुरुवात रेषेने होते. या पाठात रेषांचे प्रकार व त्या व्यक्त करणाऱ्या भावना, वस्तूंमध्ये दडलेले भौमितिक आकार, तसेच वस्तुचित्र व स्थिरचित्र यांची ओळख आहे.
आपल्या मनात पाहिलेली दृश्ये व कल्पना साठलेल्या असतात. या पाठात स्मरण चित्र (आठवलेले काढणे) व कल्पना चित्र (कल्पिलेले काढणे) शिकवले आहे, तसेच सामाजिक संदेश देणारी चित्रेही.
महत्त्वाचे मुद्दे
स्मरण चित्र: आठवणीतील दृश्य रेषा, आकार व रंगांनी कागदावर उतरवणे – उदा. बाजार, सण, खेळ, सहल.
नंतर तपशील आठवावा म्हणून परिसराचे बारकाईने निरीक्षण करावे.
कल्पना चित्र: मनातील कल्पना चित्ररूपात व्यक्त करणे – उदा. समुद्राखालचे शहर, उडणारी शाळा.
कल्पना चित्रामुळे सर्जनशीलता व नवीन विचार वाढतात.
सामाजिक जाणीव चित्र: पाणी वाचवा, स्वच्छता, समानता असा संदेश देणारे चित्र.
संपूर्ण कागद भरावा, माणसे कृती करताना दाखवावीत व भावनेला साजेसे रंग वापरावेत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
स्मरण चित्र – आठवणीतील दृश्याचे चित्र
कल्पना चित्र – कल्पनेतून काढलेले चित्र
सामाजिक जाणीव चित्र – समाजाला संदेश देणारे चित्र
महत्त्वाची माहिती
आधी पेन्सिलने हलकी मांडणी करावी.
रंग व पाण्याचे भांडे सांडू नये म्हणून स्थिर ठेवावे.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. स्मरण चित्र म्हणजे काय?
आठवलेले दृश्य रेषा, आकार व रंगांनी कागदावर काढणे.
Q2. कल्पना चित्र म्हणजे काय?
मनातील कल्पना चित्ररूपात व्यक्त करणे.
Q3. स्मरण चित्रासाठी दोन विषय लिहा.
सण व भाजी बाजार.
Q4. सामाजिक जाणीव चित्र म्हणजे काय?
पाणी वाचवा यांसारखा समाजाला संदेश देणारे चित्र.
Q5. स्मरण चित्र कसे सुधारता येईल?
परिसराचे बारकाईने निरीक्षण करून तपशील लक्षात ठेवून.
परीक्षेसाठी टीप
चांगला माहीत असलेला विषय निवडा; तपशिलामुळे स्मरण चित्राला गुण मिळतात.
रेषा, आकार व रंगांची अशी मांडणी जी वस्तू सुंदर व आकर्षक करते तिला संकल्प (डिझाइन) म्हणतात. या पाठात समतोल व असमतोल रचना, लय, तोल आणि रंगांची मूलभूत माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
संकल्प सर्वत्र आहेत – कापड, रांगोळी, इमारती, पाने, फुलपाखरे.
समरूप रचना: मध्यातून उभी रेषा काढल्यास चित्राचे दोन एकसारखे भाग होतात (फुलपाखरू, अनेक रांगोळ्या).
असमरूप रचना: दोन्ही बाजू एकसारख्या नसतात, तरीही चित्र सुंदर दिसते.
लय: आकार, रेषा किंवा रंगांची ठरावीक क्रमाने पुनरावृत्ती – उदा. भरतकामाची किनार, विटांची रांग.
तोल: आकारांच्या आकारमानांमधील व रंग-छटांमधील सुसंवादी नाते.
मूळ रंग: लाल, पिवळा, निळा – इतर रंग मिसळून ते तयार करता येत नाहीत.
दुय्यम रंग: दोन मूळ रंग समप्रमाणात मिसळून – लाल + पिवळा = नारिंगी, पिवळा + निळा = हिरवा, लाल + निळा = जांभळा.
महत्त्वाच्या संज्ञा
संकल्प – रेषा, आकार व रंगांची आकर्षक मांडणी
समरूपता – दोन एकसारखे भाग
लय – ठरावीक क्रमाने पुनरावृत्ती
मूळ रंग – लाल, पिवळा व निळा
महत्त्वाची माहिती
रंग रंगपेटीत नव्हे तर रंगफलकावर (पॅलेट) मिसळावेत.
प्रत्येक रंगानंतर ब्रश धुवावा.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. संकल्प म्हणजे काय?
वस्तू आकर्षक करणारी रेषा, आकार व रंगांची मांडणी.
Q2. मूळ रंगांची नावे लिहा.
लाल, पिवळा व निळा.
Q3. पिवळा व निळा मिसळून कोणता रंग बनतो?
हिरवा.
Q4. समरूप रचना म्हणजे काय?
मध्यवर्ती उभ्या रेषेने दोन एकसारखे भाग होणारे चित्र.
Q5. दैनंदिन जीवनातील लयीचे उदाहरण द्या.
भरतकामाची पुनरावृत्त किनार किंवा विटांची रांग.
परीक्षेसाठी टीप
रंगमिश्रणाची समीकरणे पाठ करा; रिकाम्या जागा भरा प्रश्नात ती येतात.
अक्षरेही कलात्मक पद्धतीने लिहिता येतात. या पाठात सुलेखन (अक्षरलेखन), त्याची साधने, आपला लिपी वारसा – देवनागरी लिपी, शिलालेख व ताम्रपट – आणि डिजिटल टायपोग्राफी यांची ओळख आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
सुलेखन: अक्षरांची सुंदर, कलात्मक व आकर्षक मांडणी.
अक्षरलेखनासाठी वापरली जाणारी साधने (पेन, निब, ब्रश, मार्कर) म्हणजे माध्यमे.
मराठी, हिंदी, संस्कृत व कोंकणी लिहिण्यासाठी देवनागरी लिपी वापरतात.
देवनागरी अक्षरांच्या वर काढलेली आडवी रेषा म्हणजे शिरोरेखा.
त्रिमित (3D) आकारांना लांबी, रुंदी व उंची असते. या पाठात मातीचे प्रकार, मातीत घनाकार तयार करणे, टाकाऊ वस्तू व कागदाचा लगदा वापरणे आणि पेपर क्विलिंग तंत्र यांची ओळख आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
द्विमित (2D) आकारांना फक्त लांबी व रुंदी असते; ते सपाट असतात – चित्र, चौरस, वर्तुळ.
त्रिमित (घन) आकारांना उंची/जाडीही असते – घन, गोल, दंडगोल, शंकू.
स्थानिक माती (ओढे, नदीकाठ, शेत) लवकर तडकते; त्यात शेण, कापूस किंवा भुसा मिसळल्यास तडे कमी पडतात.
टेराकोटा माती लाल व अतिशय लवचीक असते; मोठे आकार व मूर्तींसाठी वापरतात.
शाडू माती राखाडी, चिकट, पुन्हा वापरता येणारी व पर्यावरणपूरक असते.
प्लॅस्टिसीन ही कृत्रिम माती पुनःपुन्हा वापरता येते.
दृश्यकला केवळ करमणूक नसून आपल्या रोजच्या व सणासुदीच्या जीवनाचा भाग आहे. या पाठात रांगोळी व तिचे प्रकार व प्रादेशिक नावे, कोरकू आदिवासींची लाकडी मुखवटा कला आणि वारली चित्रकार जिव्या सोमा मशे यांची ओळख आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
रांगोळी ही घर व परिसरात आनंद आणणारी पारंपरिक कला आहे.
प्रकार: ठिपक्यांची रांगोळी, मुक्तहस्त रांगोळी, संस्कार भारती रांगोळी (पाचही बोटांनी, मोठे व दाट आकृतिबंध), फुलांची रांगोळी, पाण्यावरील रांगोळी, धान्य/बियांची रांगोळी.
पूर्वी तांदळाच्या पिठाने रांगोळी काढत, म्हणजे मुंग्या व पक्ष्यांना अन्न मिळे – निसर्गाप्रती कृतज्ञता.
सातपुडा पर्वतरांगेतील कोरकू आदिवासी कला: मुख्यतः सागवानापासून कोरलेले व नैसर्गिक रंगांनी रंगवलेले लाकडी मुखवटे; त्यांना सामाजिक-धार्मिक महत्त्व आहे.
जिव्या सोमा मशे (जन्म १९३४, झरी गाव, तलासरी तालुका, पालघर जिल्हा) यांनी वारली चित्रकला कागद व कॅनव्हासवर आणून तिला जगभर ख्याती मिळवून दिली. त्यांच्या चित्रांत दैनंदिन जीवन, शेती, सण व नृत्ये दिसतात.
प्रत्येक भागात चित्रकला, विणकाम, धातुकाम, बांबूकाम अशा स्थानिक कला आहेत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
रांगोळी – जमिनीवरील सजावटीची कला
वारली – महाराष्ट्रातील आदिवासी चित्रशैली
कोरकू – लाकडी मुखवट्यांसाठी प्रसिद्ध सातपुड्यातील जमात
नाट्याची सुरुवात स्वतःला स्पष्टपणे व्यक्त करण्यापासून होते. या पाठात अनुभवकथन – अनुभव जसाच्या तसा इतरांना सांगणे – आणि गोष्ट किंवा प्रसंगावरून संवादलेखन शिकवले आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
रोज आपल्याला अनेक अनुभव येतात; ते जसेच्या तसे इतरांना सांगणे म्हणजे अनुभवकथन.
उदाहरण: आईसोबत दिंडी पाहायला गेल्यामुळे संजूचा गृहपाठ अपूर्ण राहिला. त्याने गर्दी, हातात पताका घेऊन नाचणारे भक्त, टाळ आणि विठ्ठलाची भजने यांचे वर्णन केले.
शिक्षकांनी दुरुस्ती केली: ती वाद्ये ढोल नसून पखवाज किंवा मृदंग होती.
नेहमीपेक्षा वेगळा अनुभव सोप्या शब्दांत सांगितल्याबद्दल शिक्षकांनी त्याचे कौतुक केले.
चांगल्या कथनासाठी सहज बोलणे, स्पष्ट संवादफेक, रंगमंचावरील आत्मविश्वास व उत्स्फूर्तता लागते.
संवादलेखन: प्रसंग पात्रांच्या संभाषणात मांडणे, उदा. फुलवाले श्यामराव एके दिवशी बोलले नाहीत हे प्रतीक व सौरभच्या लक्षात येणे.
संवाद छोटे, सहज व पात्राला साजेसे असावेत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
अनुभवकथन – अनुभव जसाच्या तसा सांगणे
संवाद – पात्रांमधील संभाषण
पखवाज / मृदंग – दिंडीत वाजवले जाणारे तालवाद्य
महत्त्वाची माहिती
सर्वांना ऐकू जाईल असे मोठ्याने व स्पष्ट बोलावे.
इतर बोलत असताना शांतपणे ऐकावे.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. अनुभवकथन म्हणजे काय?
अनुभव जसाच्या तसा इतरांना सांगणे.
Q2. संजू काय पाहायला गेला होता?
दिंडी.
Q3. शिक्षकांनी कोणत्या वाद्यांची नावे सांगितली?
पखवाज किंवा मृदंग.
Q4. चांगल्या कथनाचे दोन गुण लिहा.
सहजता व रंगमंचावरील आत्मविश्वास.
Q5. संवादलेखन म्हणजे काय?
प्रसंग पात्रांच्या संभाषणाच्या रूपात लिहिणे.
परीक्षेसाठी टीप
संवादलेखनात पाठ्यपुस्तकाप्रमाणे बोलणाऱ्याचे नाव आधी व नंतर अपूर्णविराम लिहा.
तमाशा हे महाराष्ट्रातील सर्वांत लोकप्रिय लोकनाट्य आहे. त्यात गाणी, नृत्य, लावणी, गण-गवळण, वग, विनोद व उत्स्फूर्त संवाद असतात आणि त्यातून सामाजिक प्रश्नांची जागृती होते.
दशावतार हा कोकणातील गावांच्या जत्रेत होणारा असाच लोकप्रयोग आहे.
लोककला करमणुकीसोबतच गोष्टी, भक्ती व सामाजिक संदेश पोहोचवण्याचे साधन होत्या.
त्या पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेला सांस्कृतिक वारसा आहेत; त्या पाहाव्यात, शिकाव्यात व जपाव्यात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
लोककला – गावसमाजाची पारंपरिक कला
तमाशा – महाराष्ट्रातील लोकप्रिय लोकनाट्य
दशावतार – कोकणातील लोकप्रयोग
वग – तमाशातील विनोदी नाट्यभाग
महत्त्वाची माहिती
कुटुंब किंवा शिक्षकांसोबत गावातील प्रयोग पाहावेत.
कलाकार व प्रयोगस्थळाचा आदर राखावा.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. लोककला म्हणजे काय?
महाराष्ट्रातील गावोगावी सादर होणाऱ्या पारंपरिक कला.
Q2. महाराष्ट्रातील सर्वांत लोकप्रिय लोकनाट्य कोणते?
तमाशा.
Q3. तमाशाचे चार भाग लिहा.
गाणी, नृत्य, गण-गवळण व वग.
Q4. दशावतार कोठे सादर होतो?
कोकणातील गावांच्या जत्रेत.
Q5. कोणत्याही चार लोककलांची नावे लिहा.
गोंधळ, भारूड, कीर्तन, वासुदेव.
परीक्षेसाठी टीप
किमान पाच लोककलांची नावे लक्षात ठेवा; हा प्रश्न नेहमी येतो.
या पाठात भारतीय शास्त्रीय संगीताची ओळख आहे: सात स्वर, शुद्ध, कोमल व तीव्र स्वर, आरोह, अवरोह, अलंकार, राग या मूलभूत संज्ञा आणि राग भूप (भूपाळी) यांची माहिती.
महत्त्वाचे मुद्दे
सात स्वर: सा – षड्ज, रे – ऋषभ, ग – गांधार, म – मध्यम, प – पंचम, ध – धैवत, नि – निषाद. स्वर हा संगीताचा आत्मा मानला जातो.
७ शुद्ध स्वर, ४ कोमल स्वर – रे, ग, ध, नि – आणि १ तीव्र स्वर – म; हार्मोनियमवर ते ओळखता येतात.
आरोह: चढत्या क्रमातील स्वर (सा रे ग म प ध नि सां). अवरोह: उतरत्या क्रमातील स्वर.
वादी स्वर: रागातील प्रमुख स्वर; संवादी स्वर: दुसऱ्या क्रमांकाचा; वर्ज्य स्वर: न वापरले जाणारे स्वर.
राग भूप: कल्याण थाट; सर्व स्वर शुद्ध; म व नि वर्ज्य; जाती औडव-औडव (आरोह-अवरोहात पाच स्वर); वादी ग, संवादी ध; रात्रीच्या पहिल्या प्रहरी गायला जातो; शांत भाव.
महत्त्वाच्या संज्ञा
स्वर – संगीतातील सूर
आरोह / अवरोह – चढते / उतरते स्वर
राग – नियमबद्ध, आनंददायी स्वररचना
वादी स्वर – रागातील प्रमुख स्वर
महत्त्वाची माहिती
अलंकारांचा रोज संथ लयीत सराव करावा.
आपल्या नैसर्गिक आवाजाच्या मर्यादेत गावे; ताण देऊ नये.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. सात स्वरांची नावे लिहा.
षड्ज, ऋषभ, गांधार, मध्यम, पंचम, धैवत, निषाद.
Q2. आरोह म्हणजे काय?
चढत्या क्रमाने गायलेले स्वर.
Q3. तीव्र स्वर कोणता?
म.
Q4. राग भूपमध्ये कोणते स्वर वर्ज्य आहेत?
म व नि.
Q5. राग भूपचे वादी व संवादी स्वर लिहा.
वादी ग, संवादी ध.
परीक्षेसाठी टीप
राग भूपची माहिती यादीरूपात लक्षात ठेवा: थाट, वर्ज्य, जाती, वादी, संवादी, वेळ.
लोकसंगीतातून प्रदेशाचे लोकजीवन, इतिहास व संस्कृती दिसते; म्हणून त्याला लोकसंस्कृतीचा आत्मा म्हणतात. या पाठात त्याची वैशिष्ट्ये, वाद्ये व महाराष्ट्रातील मुख्य प्रकार दिले आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
लोकसंगीत मौखिक परंपरेने पिढ्यान्‌पिढ्या जपले जाते व स्थानिक लोकजीवनाशी जोडलेले असते.
सामूहिकता: सण, शेतीकाम किंवा मेळाव्यांत गटाने गायले जाते – गोंधळ, शेतकरी गीते, भलरी, भोंडला, पोवाडा, भजन, भारूड.
मौखिक परंपरा: लिखित साहित्याशिवाय ऐकून व गाऊन शिकले जाते – जात्यावरच्या ओव्या, नागपंचमीची गाणी, धनगरी ओव्या, लग्नगीते.
साधेपणा: कोणालाही गाता येईल अशी सोपी रचना – आरत्या, श्लोक.
प्रादेशिक ओळख: प्रत्येक प्रदेशाचे हवामान, भाषा व व्यवसायानुसार बदलते.
शास्त्रीय नृत्य म्हणजे ठरावीक तंत्र व नियमांनुसार सादर होणारे पारंपरिक नृत्यप्रकार. भारतात अनेक शास्त्रीय नृत्यशैली आहेत; प्रत्येक वेगळ्या प्रदेशातील असून देशाचा समृद्ध सांस्कृतिक वारसा दाखवते.
महत्त्वाचे मुद्दे
कथक – उत्तर भारत; हिंदुस्थानी संगीत; वेगवान गिरक्या, तालबद्ध पदन्यास, कथाकथन; तबला, पखवाज, हार्मोनियम, सारंगी. कलाकार: गुरू डॉ. रोहिणी भाटे.
भरतनाट्यम – तमिळनाडू; कर्नाटक संगीत; अरैमंडी स्थिती, मंदिर दागिने; मृदंगम, घटम, बासरी, व्हायोलिन. कलाकार: गुरू डॉ. सुचेता भिडे-चापेकर.
कुचिपुडी – आंध्र प्रदेशातील नृत्यनाट्य परंपरेतून; कर्नाटक संगीत.
ओडिसी – ओडिशातील मंदिरे. कलाकार: गुरू केलुचरण महापात्र.
मोहिनीअट्टम व कथकली – केरळ; कर्नाटक संगीत.
मणिपुरी – मणिपूर.
सत्रिया – आसाममधील सत्र (मठ); भक्तिसंगीत.
छाऊ – ओडिशा, झारखंड व पश्चिम बंगाल.
बहुतेक शैली एकल किंवा समूहाने, स्त्री-पुरुष दोघेही सादर करतात; नर्तक घुंगरू घालतात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
शास्त्रीय नृत्य – नियम व तंत्रानुसार होणारे नृत्य
घुंगरू – पायातील घुंगरांचे वाद्य
अरैमंडी – भरतनाट्यमची अर्धबैठी स्थिती
महत्त्वाची माहिती
नृत्यसरावापूर्वी शरीर तयार (वॉर्म-अप) करावे.
गुळगुळीत पण न घसरणाऱ्या जमिनीवर सराव करावा.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. शास्त्रीय नृत्य म्हणजे काय?
ठरावीक तंत्र व नियमांनुसार सादर होणारे पारंपरिक नृत्य.
उत्तम नृत्य सादरीकरणासाठी फक्त पदन्यास पुरेसा नसतो. या पाठात सादरीकरणाचे तांत्रिक घटक – नृत्यसाहित्य, संगीत, रंगभूषा-वेशभूषा, नेपथ्य, ध्वनी, प्रकाश व सभागृह – तसेच रंगमंचाचे शिष्टाचार व नृत्याचे नियोजन सांगितले आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
नृत्यसाहित्य: गाणी, कविता, गोष्टी निवडताना शब्दांची लय व त्यातील भावना पाहाव्यात.
संगीत: नृत्य स्वरांना दृश्यरूप देते; स्वरांचा चढ-उतार, पट्टी व आवाजातील बदल लक्षात घ्यावेत.
रंगभूषा व वेशभूषा: विषयावर अवलंबून – पोशाख, दागिने, घुंगरू, मुखवटे, फेटे.
नेपथ्य: पडद्यांवरील फुलांच्या माळांसारखी सजावट विषय उठावदार करते.
प्रकाश योजना: स्पॉटलाइट, हॅलोजन, एलईडी दिवे; रंगीत फिल्टरने भाव निर्माण होतो (रागासाठी – रौद्र रस – लाल प्रकाश).
सभागृह: रंगमंच, विंग, पडदा व रंगमंचामागील जागा.
कलाकारांचे शिष्टाचार: वेळेवर तयार राहणे, साहित्य काळजीपूर्वक वापरणे, रंगमंचावर पादत्राणे नकोत (घुंगरू घालून तर नाहीच), प्रवेश-निर्गमनाचे भान, सहनर्तकांचा आदर.
नृत्याचे नियोजन: विषय → साजेसे संगीत → शिक्षकांच्या मार्गदर्शनाने रचना → नियमित सराव → रंगभूषा-वेशभूषा → तांत्रिक नियोजन → आत्मविश्वासाने सादरीकरण.
महत्त्वाच्या संज्ञा
विंग – रंगमंचाच्या बाजूची प्रवेश-निर्गमनाची जागा
रंगमंचामागील जागा – पडद्यामागचा भाग
रंगीत फिल्टर – प्रकाशाचा रंग व भाव बदलणारे आवरण
महत्त्वाची माहिती
कोणी अडखळू नये म्हणून केबल चिकटपट्टीने बसवाव्यात.
दिव्यांना हात लावू नये; ते खूप गरम होतात.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. नृत्यसाहित्य निवडताना काय विचारात घ्यावे?
शब्दांची लय व त्यातील भावना.
Q2. ध्वनी व्यवस्थेतील तीन साधने लिहा.
माइक, स्पीकर, साउंड बोर्ड.
Q3. रंगीत फिल्टर का वापरतात?
भाव निर्माण करण्यासाठी, उदा. रागासाठी लाल प्रकाश.
Q4. रंगमंचावर पादत्राणे का घालू नयेत?
हा रंगमंचाचा शिष्टाचार आहे; घुंगरू घालून शास्त्रीय नृत्य अनवाणीच करतात.
Q5. नृत्य नियोजनाची पहिली पायरी कोणती?
योग्य विषयाची निवड.
परीक्षेसाठी टीप
सात तांत्रिक घटक क्रमाने लक्षात ठेवा; ते यादीरूपात विचारले जातात.