दररोज निरोगी कसे राहावे हे हा घटक शिकवतो. चांगली दिनचर्या, समतोल आहार, वैयक्तिक स्वच्छता, विश्रांती व झोप, चांगल्या सवयी आणि प्रथमोपचार यांची माहिती यात आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
लवकर उठणे, व्यायाम, स्नान, वेळेवर जेवण व वेळेवर झोप – नियमित दिनचर्येमुळे दिवसभर ताजेतवाने वाटते.
समतोल आहारात कर्बोदके, प्रथिने, स्निग्ध पदार्थ, जीवनसत्त्वे, खनिजे, क्षार, तंतुमय पदार्थ व पाणी असतात.
हंगामी फळे, भाज्या, डाळी व धान्ये खावीत. सर्व डाळींची आमटी पौष्टिक असते.
जिम्नॅस्टिक्स, मैदानी स्पर्धा, ए-बी-सी कवायत, लेझीम, डंबेल्स, एरोबिक्स व मानवी मनोरे यांतून खेळाची कौशल्ये विकसित होतात. यामुळे ताकद, तोल, लय व संघभावना वाढते.
महत्त्वाचे मुद्दे
जिम्नॅस्टिक्स: एकेरी बारवर झोके, दोरीला लोंबकळणे, बेडूकउडी, समांतर बारवर बसणे व झोके – नेहमी शिक्षकांच्या देखरेखीखाली.
मैदानी स्पर्धा: धावणे, उड्या मारणे व फेकणे.
ए-बी-सी कवायत: A = चपळता, B = तोल, C = समन्वय. यामुळे धावणे, फेकणे व उडी सुधारते.
लेझीम हा महाराष्ट्राचा पारंपरिक प्रकार असून सण, जत्रा, मिरवणुकांत खेळला जातो. त्याच्या तालबद्ध हालचालींनी संपूर्ण शरीराला व्यायाम मिळतो.
डंबेल्स: हलक्या डंबेल्ससह तालात व्यायाम; हात व खांदे बळकट होतात.
एरोबिक्स: संगीताच्या तालावर हालचाली – जॉगिंग, जागेवर संचलन, गुडघे उचलणे, हात गोल फिरवणे. हृदयाचे ठोके वाढतात, श्वसन व रक्ताभिसरण सुधारते.
मानवी मनोरा: विद्यार्थी मिळून आकार तयार करतात; तोल, ताकद व विश्वास लागतो.
महत्त्वाच्या संज्ञा
चपळता – पटकन दिशा बदलण्याची क्षमता.
समन्वय – शरीराचे अवयव एकत्र सुरळीत काम करणे.
लेझीम – तालबद्ध पारंपरिक व्यायामप्रकार.
एरोबिक्स – संगीताच्या तालावर व्यायाम.
महत्त्वाची माहिती
जिम्नॅस्टिक्स व मनोरे शिक्षकांच्या उपस्थितीत व गादीवरच करावेत.
आधी पूर्वतयारीचा व्यायाम करावा; वेदना झाल्यास थांबावे.
लेझीम किंवा डंबेल्स वापरताना इतरांपासून सुरक्षित अंतर ठेवावे.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. ए-बी-सी कवायतीत A, B, C म्हणजे काय?
चपळता, तोल व समन्वय.
Q2. लेझीम कोणत्या प्रसंगी खेळले जाते?
सण, जत्रा, उत्सव व लग्नाच्या मिरवणुकांत.
Q3. एरोबिक्स म्हणजे काय?
संगीताच्या तालावर केलेला व्यायाम.
Q4. एरोबिक्सचे दोन फायदे लिहा.
हृदयाचे ठोके वाढतात आणि श्वसन व रक्ताभिसरण सुधारते.
Q5. जिम्नॅस्टिक्स देखरेखीखाली का करावे?
पडणे व इजा टाळण्यासाठी.
परीक्षेसाठी टीप
लेझीम हा 'महाराष्ट्राचा पारंपरिक' प्रकार आहे हे लक्षात ठेवा.
या घटकात पूरक खेळ व सुधारित खेळ शिकवले आहेत. कबड्डी, खो-खो, हँडबॉल, टेबल टेनिस यांसारख्या खेळांची मुख्य कौशल्ये या छोट्या खेळांतून आनंदाने सरावता येतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
पूरक खेळ एखाद्या खेळाच्या मुख्य कौशल्यांवर आधारित असतात, त्यामुळे भरपूर सराव होतो.
कबड्डी कौशल्ये: हात लांब करून खेळाडूला स्पर्श, पाय ओढणे, मनगट, घोटा किंवा कंबर पकडणे.
शरीर तंदुरुस्त ठेवणारे व्यायाम या घटकात आहेत: पूर्वतयारीचा व्यायाम, ताकद वाढवणारे व्यायाम, सूर्यनमस्कार, योगासनांची पूर्वतयारी, अडथळा शर्यत आणि शारीरिक व कारक क्षमता विकास कार्यक्रम. विविध खेळांचे प्रकारही सांगितले आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
पूर्वतयारीचा व्यायाम स्नायू व हृदयाला तयार करतो आणि इजा टाळतो.
ताकद वाढवणाऱ्या व्यायामाने स्नायू बळकट होतात.
सूर्यनमस्कार हा परिपूर्ण व्यायाम आहे. तो सकाळी, मोकळ्या हवेशीर जागी, उपाशीपोटी करावा. रक्ताभिसरण व हृदय-फुप्फुसांची कार्यक्षमता वाढते.
योगासने: योग हे प्राचीन शास्त्र आहे; शरीराच्या विविध स्थितींना आसने म्हणतात. त्यामुळे शरीर लवचीक व बळकट होते. आधी काही पूर्वतयारीच्या स्थिती आवश्यक.
अडथळा शर्यतीने वेग व चपळता वाढते.
शारीरिक आरोग्य कार्यक्रम: उदा. हृदयाच्या कार्यक्षमतेसाठी गुडघे उंच उचलून जागेवर धावणे.
कारक क्षमता उपक्रम वेग, चपळता व खेळाची कौशल्ये वाढवतात.
खेळांचे प्रकार: चेंडूचे खेळ (नेटबॉल), जाळीचे खेळ (टेबल टेनिस), बॅट/रॅकेटचे खेळ (बेसबॉल), संपर्काचे खेळ (खो-खो, ज्युडो, तायक्वांदो), नेम धरण्याचे खेळ (कॅरम).
महत्त्वाच्या संज्ञा
पूर्वतयारीचा व्यायाम – मुख्य व्यायामापूर्वीचा हलका व्यायाम.
आसन – योगातील शरीराची स्थिती.
कारक क्षमता – वेग, चपळता, तोल व समन्वय.
महत्त्वाची माहिती
पूर्वतयारीचा व्यायाम कधीही टाळू नये.
सूर्यनमस्कार व आसने उपाशीपोटी करावीत.
श्वास नेहमीप्रमाणे घ्यावा; आसनात जबरदस्ती करू नये.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. सूर्यनमस्कार केव्हा व कोठे करावेत?
सकाळी, मोकळ्या हवेशीर जागी, उपाशीपोटी.
Q2. आसन म्हणजे काय?
योगातील शरीराची विशिष्ट स्थिती.
Q3. पूर्वतयारीचा व्यायाम का आवश्यक आहे?
शरीर व्यायामासाठी तयार होते आणि इजा टळते.
Q4. जाळीचा खेळ व संपर्काचा खेळ यांचे प्रत्येकी एक उदाहरण द्या.
टेबल टेनिस; ज्युडो.
Q5. सूर्यनमस्काराचे दोन फायदे लिहा.
रक्ताभिसरण सुधारते; हृदय व फुप्फुसांची कार्यक्षमता वाढते.
परीक्षेसाठी टीप
सूर्यनमस्काराचे नियम (वेळ, जागा, उपाशीपोटी) लक्षात ठेवा.
ऐच्छिक उपक्रमांतून विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष कार्यक्षेत्रांचा परिचय होतो. उत्पादक क्षेत्रात शेतीशी संबंधित कामे, कापड व हस्तकला, माती, बांबू व रोपांची कामे येतात. इतर क्षेत्रात पशुपालन, दुग्धव्यवसाय व कुक्कुटपालन येतात, जे शेतकऱ्याचे उत्पन्न वाढवतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
परसबाग: घरी लहान जागेत किंवा कुंड्यांत भाज्या व औषधी वनस्पती लावणे.
शिल्प ही त्रिमितीय कला आहे – तिला लांबी, रुंदी व उंची असते. या घटकात मातीकाम, कागदकाम (कागदी वस्तू, पेन स्टँड सजावट) आणि कागदी पेले यांसारख्या इतर माध्यमांपासून प्रतिकृती बनवणे यांचा समावेश आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
चित्र सपाट असते, पण शिल्प सर्व बाजूंनी पाहता येते.
मातीकाम: माती चांगली मळून फळे, प्राणी, भांडी असे आकार द्यावेत, वाळवून रंगवावेत.
कागदकाम: कागद दुमडून, कापून व चिकटवून डबे, प्राणी अशा वस्तू तयार करणे.
पेन स्टँडसारख्या त्रिमितीय वस्तू कागद व रंगांनी सजवणे.
इतर माध्यमे: कागदी पेले, बाटल्या, पुठ्ठा अशा टाकाऊ वस्तूंपासून प्रतिकृती.
टाकाऊ वस्तूंचा कलेत वापर केल्याने पर्यावरणाचेही रक्षण होते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
त्रिमितीय – लांबी, रुंदी व उंची असलेले.
मळणे – माती मऊ व एकजीव करण्यासाठी दाबणे.
माध्यम – कलाकृतीसाठी वापरलेले साहित्य.
महत्त्वाची माहिती
मातीकामानंतर हात धुवावेत.
कात्री व कटर काळजीपूर्वक वापरावेत.
मातीच्या वस्तू सावलीत वाळवाव्यात, म्हणजे तडे जात नाहीत.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. शिल्प व चित्र यांत फरक काय?
शिल्प त्रिमितीय असून सर्व बाजूंनी दिसते; चित्र सपाट असते.
Q2. माती का मळतात?
आकार देण्यासाठी ती मऊ व एकजीव व्हावी म्हणून.
Q3. प्रतिकृतीसाठी वापरता येणाऱ्या दोन टाकाऊ वस्तू लिहा.
कागदी पेले व पुठ्ठा.
Q4. कागदकाम म्हणजे काय?
कागद दुमडून, कापून व चिकटवून त्रिमितीय वस्तू तयार करणे.
या घटकात वाद्यांचा परिचय आहे. मागील वर्षी अवनद्ध (तालवाद्ये) पाहिली; आता बासरी, हार्मोनियम यांसारखी सुषिर वाद्ये आणि पार्श्वसंगीतात वापरली जाणारी वाद्ये शिकायची आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
आवाज कसा निर्माण होतो त्यावरून भारतीय वाद्यांचे गट केले जातात.
नाट्य ही लोकप्रिय कला आहे. यात एखादी व्यक्ती खऱ्या, ऐतिहासिक, पौराणिक किंवा काल्पनिक पात्रांचे जीवन व प्रसंग सादर करते. या घटकात नाटकाचे घटक आणि दृश्य व श्राव्य नाट्य यांतील फरक सांगितला आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
नाटकात पात्र साकारणारी व्यक्ती म्हणजे कलाकार (अभिनेता).
नाटकात संहिता, संवाद, अभिनय, गाणी व नृत्य असतात.
सादरीकरणासाठी रंगमंच, वेशभूषा, रंगभूषा व पडद्यामागील काम लागते.
नाट्य दृश्य (पाहण्याचे) व श्राव्य (ऐकण्याचे) असते.
दृश्य नाट्य: हावभाव व शारीरिक हालचालींनी अभिनय, उदा. नाट्यगृहातील किंवा दूरचित्रवाणीवरील नाटके.
श्राव्य नाट्य: प्रभावी वाचन, संवादफेक व शुद्ध उच्चार यावर भर, उदा. आकाशवाणीवरील नाटके.
चांगल्या नाटकासाठी पाठांतर, शुद्ध उच्चार, प्रभावी व नैसर्गिक अभिनय आवश्यक.
वय, वेळ, रंगभूषा, वेशभूषा व नेपथ्य यांत नाटकात लवचीकता असते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
संहिता – नाटकाचा लेखी मजकूर.
संवाद – पात्रांचे बोलणे.
पडद्यामागील काम – प्रकाशयोजना, नेपथ्य, वेशभूषा इत्यादी.
महत्त्वाची माहिती
प्रेक्षकांना ऐकू जाईल असे मोठ्याने व स्पष्ट बोलावे.
एकत्र सराव करावा; संघभावनेमुळे नाटक यशस्वी होते.
रंगमंचावर व साहित्याजवळ काळजीपूर्वक वावरावे.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. नाट्य म्हणजे काय?
खऱ्या किंवा काल्पनिक पात्रांचे जीवन व प्रसंग सादर करणारी कला.
Q2. नाटकाचे चार घटक लिहा.
संहिता, संवाद, अभिनय, गाणी.
Q3. दृश्य व श्राव्य नाट्याचे प्रत्येकी एक उदाहरण द्या.