आकाशात दिसणाऱ्या सूर्य, चंद्र, तारे, ग्रह यांना खगोलीय वस्तू म्हणतात. सूर्य आणि त्याच्याभोवती फिरणारे ग्रह, उपग्रह, बटुग्रह, लघुग्रह मिळून आपली सूर्यमाला बनते. या पाठात तारे-ग्रह यांतील फरक, सूर्यमालेचे सदस्य, गुरुत्वाकर्षण आणि भारताच्या अवकाश मोहिमा यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
आकाशातील सर्व वस्तूंना खगोलीय वस्तू म्हणतात.
ज्या चांदण्या लुकलुकतात त्या तारे; त्यांना स्वतःचा प्रकाश असतो. सूर्य हाही एक तारा आहे.
सूर्य आपल्याला सर्वांत जवळचा तारा आहे, म्हणून तो मोठा व तेजस्वी दिसतो.
ज्या चांदण्या लुकलुकत नाहीत ते ग्रह; त्यांना स्वतःचा प्रकाश नसतो, ते सूर्याच्या प्रकाशाने चमकतात.
आठ ग्रह: बुध, शुक्र, पृथ्वी, मंगळ, गुरू, शनी, युरेनस, नेपच्यून.
ग्रह सूर्याभोवती ज्या मार्गाने फिरतो त्याला कक्षा म्हणतात; सूर्याभोवती फिरणे म्हणजे परिभ्रमण.
ग्रहांभोवती फिरणाऱ्या खगोलीय वस्तू म्हणजे उपग्रह. चंद्र हा पृथ्वीचा उपग्रह आहे.
प्लुटोसारख्या लहान खगोलीय वस्तूंना बटुग्रह म्हणतात.
मंगळ व गुरू यांच्या दरम्यान असंख्य लहान खगोलीय वस्तूंचा पट्टा असतो; त्यांना लघुग्रह म्हणतात.
प्रत्येक वस्तूत दुसऱ्या वस्तूला आकर्षित करण्याची शक्ती असते; तिला गुरुत्वाकर्षण शक्ती म्हणतात.
ग्रह, तारे यांच्या दरम्यानची रिकामी जागा म्हणजे अवकाश (अंतराळ). ‘चांद्रयान’, ‘मंगलयान’ या भारताच्या महत्त्वाच्या अवकाश मोहिमा आहेत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
खगोलीय वस्तू – आकाशातील सर्व वस्तू.
कक्षा – ग्रहाचा सूर्याभोवती फिरण्याचा मार्ग.
उपग्रह – ग्रहाभोवती फिरणारी वस्तू.
लघुग्रह – मंगळ-गुरूदरम्यानच्या लहान खगोलीय वस्तू.
महत्त्वाची माहिती
वस्तू
स्वतःचा प्रकाश?
कोणाभोवती फिरते
तारा (सूर्य)
होय
–
ग्रह (पृथ्वी)
नाही
सूर्य
उपग्रह (चंद्र)
नाही
ग्रह
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. तारे व ग्रह यांतील फरक सांगा.
तारे लुकलुकतात व त्यांना स्वतःचा प्रकाश असतो. ग्रह लुकलुकत नाहीत; ते सूर्याच्या प्रकाशाने चमकतात.
पृथ्वी स्वतःभोवती फिरते (परिवलन) आणि सूर्याभोवतीही फिरते (परिभ्रमण). परिवलनामुळे दिवस व रात्र होतात, तर परिभ्रमणामुळे वर्ष ठरते. या पाठात अक्ष, ध्रुव, विषुववृत्त, गोलार्ध, लीप वर्ष आणि ऋतू यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
वस्तूच्या स्वतःभोवती फिरण्याला परिवलन म्हणतात. ती ज्या काल्पनिक रेषेभोवती फिरते तिला अक्ष (आस) म्हणतात.
पृथ्वीचा अक्ष कललेला आहे.
अक्षाच्या दोन टोकांना उत्तर ध्रुव व दक्षिण ध्रुव म्हणतात.
दोन्ही ध्रुवांच्या मधोमध पृथ्वीभोवती असलेल्या काल्पनिक वर्तुळाला विषुववृत्त म्हणतात. त्यामुळे पृथ्वीचे उत्तर गोलार्ध व दक्षिण गोलार्ध असे दोन समान भाग होतात.
पृथ्वी पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरते; म्हणून सूर्य पूर्वेला उगवताना व पश्चिमेला मावळताना दिसतो.
एक परिवलन म्हणजे एक दिवस (२४ तास). सूर्यासमोरच्या भागात दिवस, उरलेल्या भागात रात्र.
सूर्याभोवती फिरणे म्हणजे परिभ्रमण. एका परिभ्रमणाला लागणारा काळ म्हणजे वर्ष – सुमारे ३६५ दिवस ६ तास.
दर वर्षीचे ६ तास चार वर्षांत २४ तास (एक दिवस) होतात. म्हणून दर चार वर्षांनी फेब्रुवारी २९ दिवसांचा येतो; ते लीप वर्ष (३६६ दिवस).
कललेला अक्ष आणि परिभ्रमण यांमुळे ऋतू होतात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
परिवलन – पृथ्वीचे स्वतःभोवती फिरणे.
परिभ्रमण – पृथ्वीचे सूर्याभोवती फिरणे.
अक्ष – परिवलनाची काल्पनिक रेषा.
विषुववृत्त – ध्रुवांच्या मधोमधचे काल्पनिक वर्तुळ.
लीप वर्ष – ३६६ दिवसांचे वर्ष.
महत्त्वाची माहिती
१ परिवलन = १ दिवस = २४ तास
१ परिभ्रमण = १ वर्ष ≈ ३६५ दिवस ६ तास
लीप वर्ष: ३६६ दिवस; फेब्रुवारी २९ दिवसांचा
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. परिवलन व परिभ्रमण यांत फरक काय?
परिवलन म्हणजे पृथ्वीचे स्वतःभोवती फिरणे (एक दिवस). परिभ्रमण म्हणजे पृथ्वीचे सूर्याभोवती फिरणे (एक वर्ष).
Q2. सूर्य पूर्वेला उगवताना का दिसतो?
पृथ्वी पश्चिमेकडून पूर्वेकडे फिरते, म्हणून सूर्य पूर्वेला उगवताना दिसतो.
Q3. विषुववृत्त म्हणजे काय?
उत्तर व दक्षिण ध्रुवांच्या मधोमध पृथ्वीभोवती असलेले काल्पनिक वर्तुळ; ते पृथ्वीचे दोन समान गोलार्ध करते.
Q4. लीप वर्ष का येते?
एका परिभ्रमणाला ३६५ दिवस ६ तास लागतात. उरलेले ६ तास चार वर्षांत एक दिवस होतात, म्हणून दर चौथ्या वर्षी फेब्रुवारीत एक दिवस जास्त येतो.
Q5. पृथ्वीवर दिवस व रात्र कसे होतात?
परिवलनामुळे पृथ्वीचा जो भाग सूर्यासमोर येतो तेथे दिवस, आणि विरुद्ध भागात रात्र असते.
परीक्षेसाठी टीप
‘परिवलन – दिवस-रात्र’ आणि ‘परिभ्रमण – वर्ष, ऋतू’ अशा जोड्या लक्षात ठेवा.
पृथ्वीवर जमीन, पाणी आणि हवा आहेत, आणि या तिन्ही ठिकाणी सजीव आढळतात. या पाठात खंड व महासागर, भूरूपे, जलावरण, भूजल, जलचक्र, वातावरणाचे थर आणि जीवसृष्टीसाठी पृथ्वी योग्य का आहे हे शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
पृथ्वीच्या पृष्ठभागाचा सुमारे एक-तृतीयांश भाग जमिनीचा आणि दोन-तृतीयांश भाग पाण्याचा आहे.
सात खंड: आशिया, युरोप, आफ्रिका, उत्तर अमेरिका, दक्षिण अमेरिका, अंटार्क्टिका, ऑस्ट्रेलिया. आशिया सर्वांत मोठा.
महासागरांचे पाणी खारट असते.
मैदान, पठार, टेकडी, डोंगर, दरी, बेट यांसारख्या जमिनीच्या आकारांना भूरूपे म्हणतात.
समुद्र व जमीन यांच्या सीमाभागाला सागरतट (किनारपट्टी) म्हणतात.
नैसर्गिकरीत्या पाणी साठून बनलेला मोठा जलाशय सरोवर, लहान जलाशय तळे.
पृष्ठभागावरील पाणी, हिम, भूजल आणि वातावरणातील बाष्प मिळून पृथ्वीचे जलावरण बनते.
जमिनीत जिरलेल्या पाण्याला भूजल म्हणतात; ते विहिरी, कूपनलिकांद्वारे मिळते.
पाण्याचे बाष्प होणे, ढग, पाऊस आणि पाणी पुन्हा समुद्राकडे जाणे हे चक्र सतत चालते; त्याला जलचक्र म्हणतात.
पृथ्वीभोवतीच्या हवेच्या आवरणाला वातावरण म्हणतात. पृष्ठभागापासून सुमारे १३ किमीपर्यंतचा थर तपांबर, त्यापुढे सुमारे ५० किमीपर्यंत स्थितांबर.
जमीन, पाणी व हवा या सर्व ठिकाणी सजीव आढळतात. हवा, पाणी व योग्य तापमान यांमुळे पृथ्वीवर जीवसृष्टी आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
भूरूपे – जमिनीचे विविध आकार.
जलावरण – पृथ्वीवरील सर्व पाण्याचा साठा.
भूजल – जमिनीत जिरलेले पाणी.
जलचक्र – पाण्याचे सतत चालणारे चक्र.
वातावरण – पृथ्वीभोवतीचे हवेचे आवरण.
महत्त्वाची माहिती
जमीन : पाणी ≈ १ : २
सात खंड, आशिया सर्वांत मोठा, ऑस्ट्रेलिया सर्वांत लहान
तपांबर ≈ १३ किमीपर्यंत; स्थितांबर ≈ ५० किमीपर्यंत
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. भूरूपे म्हणजे काय? दोन उदाहरणे द्या.
जमिनीच्या विविध आकारांना भूरूपे म्हणतात. उदा. पठार, दरी.
Q2. सरोवर व तळे यांत फरक काय?
नैसर्गिकरीत्या पाणी साठून तयार झालेला मोठा जलाशय सरोवर, तर लहान जलाशय तळे.
Q3. जलावरणात कोणकोणत्या पाण्याचा समावेश होतो?
समुद्र, नद्या, सरोवरे यांचे पाणी, हिम, भूजल आणि वातावरणातील बाष्प.
Q4. जलचक्र स्पष्ट करा.
सूर्याच्या उष्णतेने पाण्याचे बाष्प होते, बाष्पापासून ढग बनतात, ढगांतून पाऊस पडतो, पाणी नद्यांतून समुद्राला मिळते किंवा जमिनीत जिरते; हे चक्र पुन्हा पुन्हा चालते.
Q5. पृथ्वीवर जीवसृष्टी का आहे?
पृथ्वीवर हवा, पाणी आणि योग्य तापमान आहे, म्हणून सजीव जगू शकतात.
परीक्षेसाठी टीप
जलचक्राची आकृती काढून टप्पे लिहायचा सराव करा; हा प्रश्न वारंवार येतो.
एखाद्या परिसरात अनेक प्रकारचे सजीव असतात आणि ते एकमेकांवर व निर्जीव घटकांवर अवलंबून असतात. या पाठात जैवविविधता, परिसरातील आंतरक्रिया, अन्नसाखळी, अन्नजाल आणि निसर्गातील संतुलन कसे राखले जाते हे शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
एखाद्या भागात आढळणाऱ्या सजीवांमधील विविधतेला जैवविविधता म्हणतात.
परिसर म्हणजे आसपासची जागा. परिसरातील सजीव व निर्जीव घटकांमध्ये देवाण-घेवाण म्हणजेच आंतरक्रिया होत असतात.
वनस्पती पाणी, हवेतील कार्बन डायऑक्साइड आणि सूर्यप्रकाश वापरून स्वतःचे अन्न तयार करतात. म्हणून प्रत्येक अन्नसाखळीचा आधार वनस्पती असतात.
कोण कोणाला खातो हे साखळीच्या कड्यांसारखे दाखवले की अन्नसाखळी तयार होते: गवत → नाकतोडा → बेडूक → साप.
अनेक अन्नसाखळ्या एकमेकांत गुंतल्या की अन्नजाल तयार होते.
निसर्गात प्रत्येक प्रकारच्या सजीवांची संख्या योग्य प्रमाणात राहते; यालाच पर्यावरणाचे संतुलन म्हणतात.
अन्नसाखळीतील एक कडी नाहीशी झाली तर साखळीतील इतर सजीवांवर परिणाम होतो.
कुटुंबातील प्रत्येक व्यक्तीच्या आवडी आणि मते वेगळी असतात, तरी सगळे एकमेकांची काळजी घेतात. एकत्र चर्चा करून निर्णय घेणे, इतरांच्या मतांचा आदर, प्रामाणिकपणा, स्त्री-पुरुष समानता ही मूल्ये आपण कुटुंबात शिकतो आणि नागरिक म्हणूनही पाळतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
कुटुंबात सहल, पाहुणे, खरेदी असे निर्णय सर्वांशी चर्चा करून घेतले जातात; प्रत्येकाला मत मांडण्याची संधी मिळते.
निर्णयात सर्वांचा सहभाग असला की विषयावर नीट विचार होतो आणि प्रत्येकाला आपले महत्त्व वाटते.
गावाचा किंवा शहराचा विकास आराखडा ठरवताना नागरिकही आपली मते मांडतात; सार्वजनिक प्रश्नांवरही आपण मत देऊ शकतो.
आपलेच म्हणणे खरे असे न मानता इतरांच्या मतांचा आदर करणे म्हणजे सहिष्णुता.
मुलगा आणि मुलगी असा भेदभाव न करता दोघांनाही समान वागणूक व संधी देणे म्हणजे स्त्री-पुरुष समानता.
घरातील कामे मुलगे-मुली दोघांनी मिळून करावीत.
प्रामाणिकपणे वागल्याने आत्मविश्वास वाढतो; अप्रामाणिकपणे वागल्यास आत्मविश्वास कमी होतो.
कुटुंबात शिकलेली समानतेची भावना नागरिक म्हणूनही जपली पाहिजे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
मूल्ये – चांगले वागणे ठरवणारे विचार (प्रेम, आदर, प्रामाणिकपणा).
वाहतुकीचे नियम, शाळेचे नियम, समाजाचे नियम आपले जीवन सुरळीत व शिस्तबद्ध ठेवतात. माणसांनी केलेले नियम गरजेनुसार बदलतात, तर निसर्गाचे नियम कधीच बदलत नाहीत. या पाठात नियमांचे महत्त्व, समानता आणि अनिष्ट रूढी बदलणाऱ्या समाजसुधारकांचे कार्य शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
वाहतुकीचे नियम पाळल्याने वाहने सुरळीत व सुरक्षित चालतात. प्रत्येकाची जबाबदारी व कर्तव्ये कळावीत म्हणून नियम असतात.
नियम सर्वांच्या भल्यासाठी असतात आणि सर्वांना सारखे लागू होतात; नियम मोडल्यास भेदभाव न करता शिक्षा होते. समानता हा नियमांचा आधार आहे.
समाजाचे नियम आपणच तयार करतो, म्हणून ते गरजेनुसार बदलता येतात.
सूर्याचे उगवणे-मावळणे, ऋतुचक्र, गुरुत्वाकर्षण, भरती-ओहोटी, चंद्राच्या कला हे निसर्गाचे नियम कधीच बदलत नाहीत.
पूर्वी नियम धार्मिक परंपरा व सामाजिक रूढींच्या स्वरूपात होते.
सती, बालविवाह यांसारख्या अनिष्ट रूढींवर कायदा करून बंदी घालण्यात आली.
जातिभेद, स्त्री-पुरुष विषमता, शिक्षणाचा अभाव दूर करण्याचा प्रयत्न महात्मा जोतीराव फुले, राजर्षी शाहू महाराज, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी केला.
स्त्रीशिक्षणासाठी सावित्रीबाई फुले यांना मोठा संघर्ष करावा लागला; फातिमा शेख यांनी त्यांना साथ दिली. महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांनीही स्त्रीशिक्षणासाठी मोठे कार्य केले.
१९८८ नंतर १८ वर्षे पूर्ण झालेल्या व्यक्तीला मतदानाचा हक्क देण्यात आला.
पुढच्या पिढ्यांसाठी नैसर्गिक साधनसंपत्ती जपणे हीसुद्धा आपली जबाबदारी आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
नियम – सर्वांनी पाळायचे ठरवलेले वर्तनाचे बंधन.
समानता – सर्वांना सारखे नियम व सारख्या संधी.
अनिष्ट रूढी – समाजाला हानिकारक जुन्या प्रथा.
कायदा – शासनाने केलेला बंधनकारक नियम.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
१९८८ नंतर मतदानाचे वय १८ वर्षे झाले.
महात्मा जोतीराव फुले, सावित्रीबाई फुले, फातिमा शेख – स्त्रीशिक्षणाचे कार्य.
राजर्षी शाहू महाराज, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर – समानतेसाठी कार्य.
महर्षी धोंडो केशव कर्वे – स्त्रीशिक्षण.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. नियम कशासाठी असतात?
सर्वांचे भले व्हावे, जीवन शिस्तबद्ध व्हावे आणि प्रत्येकाला आपली जबाबदारी व कर्तव्ये कळावीत म्हणून नियम असतात.
Q2. निसर्गाच्या नियमांची दोन उदाहरणे द्या.
सूर्याचे उगवणे-मावळणे आणि समुद्राची भरती-ओहोटी.
Q3. माणसांनी केलेले नियम का बदलतात?
समाजाच्या गरजा बदलतात; अन्याय दूर करण्यासाठी आणि सर्वांना समान संधी मिळावी म्हणून नियम बदलावे लागतात.
गावात किंवा शहरात लोकांना भेडसावणाऱ्या अडचणींना सार्वजनिक समस्या म्हणतात. अशा समस्या एकटी व्यक्ती सोडवू शकत नाही; त्या सर्वांच्या प्रयत्नाने आणि सहभागाने सुटतात. या पाठात तंटामुक्त गाव योजना आणि हिवरे बाजारचे उदाहरण यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
गावातील किंवा शहरातील लोकांना येणाऱ्या अडचणी म्हणजे सार्वजनिक समस्या – पाणीटंचाई, कचरा, रस्ते, जमिनीचे तंटे इत्यादी.
समस्यांकडे दुर्लक्ष केल्यास त्या अधिक तीव्र होतात, म्हणून त्या वेळेत सोडवाव्यात.
सतत होणाऱ्या तंट्यांमुळे गावाचे स्वास्थ्य बिघडते आणि विकास थांबतो.
छोटे तंटे दोन्ही बाजूंशी चर्चा करून, सामंजस्याने गावातच सोडवता येतात.
महाराष्ट्रात २००७ पासून ‘महात्मा गांधी तंटामुक्त गाव योजना’ राबवली जाते. गावातील तंटे गावातच चर्चेने व सामंजस्याने सोडवावेत हा तिचा हेतू आहे. असे करणाऱ्या गावांना शांतता पुरस्कार मिळतो.
शहरात मोहल्ला समित्या तंटे सोडवायला मदत करतात.
अहमदनगर जिल्ह्यातील हिवरे बाजार गावाने ग्रामस्थांच्या सहभागाने पाणीटंचाई व चाऱ्याचा प्रश्न सोडवला; आज ते गाव हिरवेगार आहे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
सार्वजनिक समस्या – सर्व लोकांना भेडसावणारे प्रश्न.
तंटा – भांडण, वाद.
सामंजस्य – एकमेकांना समजून घेऊन तडजोड करणे.
लोकसहभाग – सर्वांनी मिळून काम करणे.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
२००७ – महाराष्ट्रात महात्मा गांधी तंटामुक्त गाव योजना सुरू.
हिवरे बाजार (अहमदनगर जिल्हा) – लोकसहभागाने पाणीटंचाई दूर केलेले गाव.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. सार्वजनिक समस्या म्हणजे काय?
गावातील किंवा शहरातील लोकांना ज्या अडचणी येतात किंवा जे प्रश्न भेडसावतात त्यांना सार्वजनिक समस्या म्हणतात.
Q2. तंटामुक्त गाव योजनेचा हेतू काय?
गावातील तंटे गावातच चर्चेने व सामंजस्याने सोडवावेत.
Q3. समस्यांकडे दुर्लक्ष केल्यास काय होते?
समस्या अधिक तीव्र होतात, लोकांची गैरसोय वाढते आणि समूहजीवन विस्कळीत होते.
Q4. हिवरे बाजार गावाने कोणती समस्या कशी सोडवली?
ग्रामस्थांनी एकत्र येऊन पाणी अडवणे, झाडे लावणे अशी कामे केली; त्यामुळे पाणीटंचाई व चाऱ्याचा प्रश्न सुटला आणि गाव हिरवेगार झाले.
Q5. तुमच्या परिसरातील एक सार्वजनिक समस्या व उपाय लिहा.
उदा. रस्त्यावर कचरा – ओला व सुका कचरा वेगळा करून घंटागाडीत देणे, लोकांमध्ये जागृती करणे.
परीक्षेसाठी टीप
तंटामुक्त गाव योजना (२००७) आणि हिवरे बाजार ही उदाहरणे नावासह लक्षात ठेवा.
पाणीपुरवठा, वीज, आरोग्य, शिक्षण, वाहतूक अशा सेवा सर्वांसाठी असतात; त्यांना सार्वजनिक सुविधा म्हणतात. आपली शाळा म्हणजे आपले घराबाहेरचे जग. या पाठात सार्वजनिक सुविधा, शाळेतील सुविधा, शिक्षणाचा हक्क आणि शाळेच्या उभारणीतील समाजाचा सहभाग यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
पाणीपुरवठा, वीजपुरवठा, आरोग्यसेवा, शिक्षण आणि वाहतूक या महत्त्वाच्या सार्वजनिक सेवा आहेत.
टपालसेवा, दूरध्वनी, अग्निशमन दल, पोलीस, बँका, नाट्यगृहे, बागबगिचे, पोहण्याचे तलाव या इतर सार्वजनिक सुविधा आहेत.
बस, रेल्वे या सार्वजनिक वाहतुकीच्या सुविधा आहेत.
सार्वजनिक सेवा, त्या देणाऱ्या संस्था आणि आपण मिळून सार्वजनिक व्यवस्था निर्माण होते.
सार्वजनिक सुविधा जबाबदारीने वापराव्यात; त्यांचे नुकसान करू नये.
शाळेत ग्रंथालय, प्रयोगशाळा, क्रीडांगण, पिण्याचे पाणी, मुला-मुलींसाठी स्वच्छतागृहे, रॅम्प, संगणक कक्ष, माध्यान्ह भोजन अशा सुविधा असतात.
प्रत्येक मुलाला शाळेत जाऊन शिकण्याचा हक्क आहे; यालाच शिक्षणाचा हक्क म्हणतात.
६ ते १४ वयोगटातील प्रत्येक मुलाने शाळेत जाऊन प्राथमिक शिक्षण पूर्ण केले पाहिजे. विशेष गरजा असलेल्या मुलांसाठी कमाल वयाची अट १४ ऐवजी १८ वर्षे आहे.
अनेक व्यक्ती, संस्था आणि पालक शाळेला मदत करतात – ग्रंथालय, प्रयोगशाळा, क्रीडा साहित्य देऊन किंवा शिकवून.
महत्त्वाच्या संज्ञा
सार्वजनिक सुविधा – सर्वांसाठी उपलब्ध सेवा.
शिक्षणाचा हक्क – प्रत्येक मुलाला शिक्षण घेण्याचा अधिकार.
माध्यान्ह भोजन – शाळेत दुपारी दिले जाणारे जेवण.
महत्त्वाची माहिती
शिक्षणाचा हक्क: ६ ते १४ वयोगट (विशेष गरजा असलेल्यांसाठी १८ वर्षांपर्यंत).
एखाद्या प्रदेशाची भूरचना म्हणजे तेथील उंची, खोली व उतार समजण्यासाठी नकाशे उपयोगी पडतात. या पाठात नकाशावर उंची दाखवण्याच्या पद्धती – समोच्च रेषा पद्धती, रंगपद्धती आणि उठावदर्शक आराखडा – तसेच नकाशातील चिन्हे व खुणा यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
माणूस फार पूर्वीपासून नकाशे तयार करत आहे.
नकाशावर भूरूपे आणि जमिनीची उंची वेगवेगळ्या पद्धतींनी दाखवतात.
समोच्च रेषा पद्धती: समान उंचीची ठिकाणे जोडणाऱ्या रेषेला समोच्च रेषा म्हणतात. समोच्च रेषांमधील अंतर कमी असल्यास उतार तीव्र, जास्त असल्यास उतार मंद असतो.
रंगपद्धती: समोच्च रेषांमधील भाग उंचीनुसार वेगवेगळ्या रंगांनी भरतात – कमी उंचीसाठी गडद हिरवा, त्यापेक्षा जास्त उंचीसाठी फिकट हिरवा, मग पिवळा इत्यादी.
उठावदर्शक आराखडा: ही सर्वांत आधुनिक पद्धत आहे; त्यासाठी कृत्रिम उपग्रहांनी पाठवलेल्या माहितीची मदत घ्यावी लागते. उंचीनुसार भूरचनेत होणारे बदल थेट दिसतात.
यापूर्वी ‘प्रकाश-छाया’ पद्धतीचा वापर करून नकाशे तयार केले जात.
असे नकाशे लष्करी कारवाया, पर्यटन, गिरिभ्रमण मार्ग आखणे आणि परिसराच्या विकासाचे नियोजन यांसाठी वापरतात.
नकाशातील घटक सर्वांना सहज समजावेत म्हणून सर्वमान्य चिन्हे व खुणा वापरतात; त्यांची माहिती नकाशाच्या सूचीत दिलेली असते.
‘भारतीय सर्वेक्षण संस्था’ ही भारतातील नकाशे तयार करणारी मुख्य संस्था आहे; तिची स्थापना १७६७ साली झाली.
महत्त्वाच्या संज्ञा
समोच्च रेषा – समान उंचीची ठिकाणे जोडणारी रेषा.
भूरचना – प्रदेशाची उंची, खोली व उतार.
चिन्हे – गोष्टी दाखवणाऱ्या चित्ररूप लहान आकृती.
सूची – नकाशातील चिन्हांचा अर्थ सांगणारी चौकट.
महत्त्वाची माहिती
समोच्च रेषा जवळ जवळ = तीव्र उतार; दूर दूर = मंद उतार.
भारतीय सर्वेक्षण संस्था – स्थापना १७६७.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. नकाशावर उंची दाखवण्याच्या पद्धती कोणत्या?
समोच्च रेषा पद्धती, रंगपद्धती आणि उठावदर्शक आराखडा.
Q2. समोच्च रेषा म्हणजे काय?
नकाशावर समान उंचीची ठिकाणे जोडणाऱ्या रेषेला समोच्च रेषा म्हणतात.
Q3. समोच्च रेषांवरून उतार कसा ओळखाल?
रेषा एकमेकींच्या जवळ असतील तर उतार तीव्र; दूर असतील तर उतार मंद.
Q4. रंगपद्धतीत रंगांचा उपयोग कसा करतात?
समोच्च रेषांमधील भाग उंचीनुसार रंगवतात: कमी उंची गडद हिरवी, त्याहून जास्त फिकट हिरवी, मग पिवळी इत्यादी.
Q5. नकाशात चिन्हे व खुणा का वापरतात?
नकाशातील घटक सर्वांना सहज व सारखे समजावेत आणि थोडक्यात अचूक माहिती मिळावी म्हणून.
परीक्षेसाठी टीप
समोच्च रेषांवरून ‘तीव्र उतार’ व ‘मंद उतार’ ओळखण्याचा प्रश्न हमखास येतो.
भारत हा विविधतेने नटलेला देश आहे. उत्तरेला हिमालय, तीन बाजूंना समुद्र, पर्वत, मैदाने, पठारे, वाळवंट असे विविध प्रदेश, वेगवेगळी पिके, भाषा आणि धर्म येथे आहेत. या पाठात भारताची भौगोलिक ओळख, द्वीपकल्प, बेटे, राज्ये आणि विविधतेतील एकता यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
भारताच्या उत्तरेला हिमालय पर्वतरांगा आहेत.
भारताच्या पश्चिमेला अरबी समुद्र, पूर्वेला बंगालचा उपसागर आणि दक्षिणेला हिंदी महासागर आहे.
तीन दिशांना पाण्याने वेढलेल्या व दक्षिणेकडे निमुळत्या होत जाणाऱ्या भागाला भारतीय द्वीपकल्प म्हणतात.
भारतात समुद्रसपाटीपासून ८००० मीटरपेक्षा जास्त उंचीपर्यंत भूभाग आहे; त्यामुळे हवामानात ठिकठिकाणी फरक आहे.
पर्वत, मैदान, पठार, वाळवंट, जंगल, दलदल असे विविध प्रदेश भारतात आहेत.
अरबी समुद्रात लक्षद्वीप आणि बंगालच्या उपसागरात अंदमान व निकोबार बेटे आहेत.
उत्तरेत गहू, दक्षिणेत व किनारपट्टीवर तांदूळ, मध्य भारतात ज्वारी ही प्रमुख पिके आहेत.
गंगा, यमुना, नर्मदा, गोदावरी, कृष्णा, कावेरी या भारतातील प्रमुख नद्या आहेत.
भारत हे लोकशाही गणराज्य आहे; नवी दिल्ली ही राजधानी आहे.
अनेक धर्म, भाषा, जमाती, सण-उत्सव असूनही आपण सर्व भारतीय आहोत – ही विविधतेतील एकता.
महत्त्वाच्या संज्ञा
द्वीपकल्प – तीन बाजूंनी पाण्याने वेढलेला भूभाग.
बेट – चारही बाजूंनी पाण्याने वेढलेला भूभाग.
विविधतेतील एकता – विविधता असूनही एकत्र असणे.
महत्त्वाची माहिती
उत्तर – हिमालय; पश्चिम – अरबी समुद्र; पूर्व – बंगालचा उपसागर; दक्षिण – हिंदी महासागर.
बेटे: लक्षद्वीप (अरबी समुद्र), अंदमान व निकोबार (बंगालचा उपसागर).
राजधानी: नवी दिल्ली.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. भारतीय द्वीपकल्प म्हणजे काय?
भारतीय भूखंडाच्या तीन दिशांना पाण्याने वेढलेला आणि दक्षिणेकडे निमुळता होत जाणारा भाग म्हणजे भारतीय द्वीपकल्प.
Q2. भारताच्या तीन बाजूंना कोणते जलाशय आहेत?
पश्चिमेला अरबी समुद्र, पूर्वेला बंगालचा उपसागर, दक्षिणेला हिंदी महासागर.
Q3. भारतातील बेटांचे समूह कोणते?
अरबी समुद्रातील लक्षद्वीप आणि बंगालच्या उपसागरातील अंदमान व निकोबार बेटे.
Q4. भारतात हवामानात फरक का दिसतो?
समुद्रसपाटीपासून ८००० मीटरहून जास्त उंचीपर्यंत विविध भूभाग आणि समुद्रापासूनचे वेगवेगळे अंतर यांमुळे.
Q5. विविधतेतील एकता म्हणजे काय?
भाषा, धर्म, पोशाख, सण वेगवेगळे असूनही सर्व लोक एक देश म्हणून एकत्र राहतात, यालाच विविधतेतील एकता म्हणतात.
परीक्षेसाठी टीप
भारताचा नकाशा काढून चारही दिशांचे समुद्र, हिमालय आणि बेटे दाखवायचा सराव करा.
घर आपल्याला निवारा आणि सुरक्षितता देते. घराची रचना आणि बांधकाम साहित्य त्या प्रदेशातील हवामान व उपलब्ध साहित्य यांवर अवलंबून असते. या पाठात विविध प्रदेशांतील घरे, घरांसाठी लागणारे साहित्य आणि चांगल्या घराची वैशिष्ट्ये शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
घर ऊन, वारा, थंडी, पाऊस, जंगली प्राणी आणि समाजकंटक यांपासून संरक्षण करते आणि विश्रांतीची जागा देते.
अन्न ही प्रत्येकाची मूलभूत गरज आहे. अन्नधान्य शेतीतून मिळते. या पाठात खरीप, रबी व उन्हाळी हंगाम, शेतीतील बदल, सुधारित बियाणे, सिंचन, खते, सेंद्रिय शेती, हरितक्रांती, स्वस्त धान्य दुकान आणि अन्नसुरक्षा कायदा यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
जून ते ऑक्टोबरपर्यंतचा हंगाम खरीप (पावसावर पिके: भात, ज्वारी, बाजरी).
ऑक्टोबर ते मार्चपर्यंतचा हंगाम रबी (गहू, हरभरा).
मार्च ते जूनमध्ये घेतली जाणारी पिके उन्हाळी पिके.
पूर्वी नांगरणी, कापणी, मळणी बैलांच्या मदतीने करत; आता यंत्रांचा वापर वाढला आहे.
चांगल्या पिकासाठी सुपीक जमीन, चांगले बियाणे, खते आणि पाणी लागते.
ठिबक सिंचन व तुषार सिंचनामुळे पाण्याची बचत होते.
रासायनिक खते म्हणजे कृत्रिम खते; त्यांचा जास्त वापर जमिनीसाठी हानिकारक. शेणखत, कंपोस्ट ही नैसर्गिक खते.
नैसर्गिक पदार्थ वापरून केलेल्या शेतीला सेंद्रिय शेती म्हणतात; त्यातील अन्नधान्य कसदार असते.
कांदा, लसूण, बटाटा, आले हे कंद म्हणजे वनस्पतींच्या खोडाचे भाग आहेत.
हरितक्रांतीमुळे आपला देश अन्नधान्याबाबत स्वावलंबी झाला. डॉ. एम. एस. स्वामीनाथन यांचे यात मोठे योगदान आहे.
स्वस्त धान्य दुकानातून (रेशनिंग) गरजूंना कमी दरात धान्य मिळते.
प्रत्येकाला पुरेसे अन्न मिळावे म्हणून भारताने २०१३ मध्ये अन्नसुरक्षा कायदा केला.
महत्त्वाच्या संज्ञा
खरीप हंगाम – जून ते ऑक्टोबर.
रबी हंगाम – ऑक्टोबर ते मार्च.
सेंद्रिय शेती – नैसर्गिक पदार्थ वापरून केलेली शेती.
हरितक्रांती – अन्नधान्य उत्पादनात झालेली मोठी वाढ.
अन्नसुरक्षा – प्रत्येकाला पुरेसे अन्न मिळण्याची हमी.
महत्त्वाची माहिती
हंगाम
कालावधी
पिके
खरीप
जून–ऑक्टोबर
भात, ज्वारी, बाजरी
रबी
ऑक्टोबर–मार्च
गहू, हरभरा
उन्हाळी
मार्च–जून
भाजीपाला, कलिंगड
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. खरीप व रबी हंगाम कोणते?
जून ते ऑक्टोबर – खरीप हंगाम; ऑक्टोबर ते मार्च – रबी हंगाम.
Q2. सेंद्रिय शेती म्हणजे काय?
रासायनिक खते-कीटकनाशके न वापरता नैसर्गिक पदार्थ वापरून केलेली शेती.
Q3. ठिबक सिंचनाचा फायदा काय?
पाणी थेट रोपांच्या मुळांजवळ थेंब थेंब दिले जाते, त्यामुळे पाण्याची बचत होते.
Q4. अन्नसुरक्षा कायदा का केला?
प्रत्येकाला आवश्यक व पुरेसे अन्न मिळावे आणि कुपोषण कमी व्हावे म्हणून भारताने २०१३ मध्ये हा कायदा केला.
Q5. रासायनिक खतांचा जास्त वापर का टाळावा?
त्यामुळे जमिनीचा कस कमी होतो आणि जमीन खराब होते.
परीक्षेसाठी टीप
तीन हंगाम, त्यांचे महिने व प्रत्येकी दोन पिके असा तक्ता पाठ करा.
धान्य, फळे, भाज्या ठरावीक हंगामात भरपूर मिळतात; ती पुढे वापरण्यासाठी टिकवावी लागतात. अन्नावर बुरशी व जीवाणूंसारखे सूक्ष्मजीव वाढले की अन्न खराब होते. या पाठात अन्न खराब होण्याची कारणे आणि वाळवणे, थंड करणे, गरम करणे, परिरक्षक वापरणे अशा अन्न टिकवण्याच्या पद्धती शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
एका हंगामातील धान्य पुढील हंगामापर्यंत सुरक्षित साठवावे लागते.
शिळ्या चपातीवर वाढणारे कापसासारखे तंतू म्हणजे एक प्रकारची बुरशी.
सूक्ष्मजीवांच्या वाढीसाठी अन्न, पाणी, हवा आणि ऊब लागते. सर्वसाधारण परिस्थितीत या सर्व गोष्टी अन्नात मिळतात, म्हणून अन्न खराब होते.
खराब अन्नाचा वास, रंग, चव बदलते; ते खाणे आरोग्याला अपायकारक असते.
माणसांची व मालाची एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी ने-आण म्हणजे वाहतूक. या पाठात जमीन, पाणी व हवा या मार्गांनी होणारी वाहतूक, आधुनिक वाहतुकीचे फायदे, प्रदूषणासारखे तोटे आणि रस्ता सुरक्षेचे नियम यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
पायी चालण्यात सर्वांत जास्त वेळ व श्रम लागतात; वाहनांमुळे वेळ व श्रम वाचतात.
माहितीची देवाणघेवाण करणे म्हणजे संदेशवहन. आपण शब्दांनी, हावभावांनी आणि पत्र, फोन, मोबाइल, इंटरनेट अशा साधनांनी संदेश पाठवतो. एकाच वेळी अनेक लोकांपर्यंत माहिती पोहोचवणाऱ्या साधनांना प्रसार माध्यमे म्हणतात. या पाठात संदेशवहनाची साधने, कृत्रिम उपग्रहांची भूमिका आणि माध्यमांचा जबाबदारीने वापर शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
माहितीची देवाणघेवाण म्हणजे संदेशवहन.
चेहऱ्यावरील हावभावांवरूनही व्यक्तीच्या भावना समजतात.
पाणी हे जीवनासाठी अत्यावश्यक आहे, पण गोडे पाणी मर्यादित आहे. पाण्यात अशुद्धी मिसळली की ते अशुद्ध होते आणि हानिकारक पदार्थ मिसळले की प्रदूषित होते. या पाठात जलप्रदूषणाची कारणे, जलजन्य आजार, जलशुद्धीकरण, दुष्काळ आणि जलव्यवस्थापन यांची माहिती आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
पाण्यात इतर पदार्थ मिसळल्यावर ते अशुद्ध होते; काही पदार्थ तरंगतात, काही विरघळतात.
मिसळलेले पदार्थ सजीवांना अपायकारक असतील तर पाणी प्रदूषित होते.
ऊन, थंडी, पाऊस, धूळ आणि कीटक यांपासून शरीराचे संरक्षण करण्यासाठी आपण कपडे वापरतो. कपडे हवामान, प्रदेश, संस्कृती आणि प्रसंगानुसार बदलतात. या पाठात वस्त्रांची गरज, सुती कापडाचा इतिहास, गरज व हव्यास यांतील फरक आणि कपड्यांची काळजी शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
कपडे ऊन, थंडी, पाऊस, धूळ व कीटक यांपासून शरीराचे संरक्षण करतात.
कपड्यांवरून व्यक्तीचा प्रदेश, संस्कृती आणि प्रसंग (सण, समारंभ, काम) समजतो.
कापसासारख्या वनस्पतींपासून सूत तयार करण्याची कला अवगत झाल्यावर सुती कापडाचा वापर होऊ लागला.
वाढत्या लोकसंख्येच्या गरजांसाठी जंगलतोड, प्रदूषण वाढले आणि अनेक सजीव नामशेष होत आहेत. पर्यावरणाचा समतोल बिघडला तर त्याचा परिणाम आपल्यावरही होतो. या पाठात जंगलतोड, प्रदूषण, जैवविविधता टिकवण्याचे प्रयत्न – जैवविविधता उद्याने, अभयारण्ये, देवराई – आणि आपली जबाबदारी शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
जगाची लोकसंख्या प्रचंड आहे आणि वाढते आहे; त्यामुळे जमीन व साधनसंपत्तीचा वापर वाढला आहे.
शेती, घरे, उद्योग, रस्ते यांसाठी जंगले तोडली जातात – ही जंगलतोड.
घनदाट जंगल अनेक प्राण्यांचा निवारा असते; जंगले कमी झाली की जैवविविधताही कमी होते.
अनेक सजीव काळाच्या ओघात नामशेष (अस्तंगत) होत आहेत.
उद्योगधंद्यांमुळे हवेत विषारी वायू मिसळतात; हवेचे, पाण्याचे, मातीचे व आवाजाचे प्रदूषण वाढते.
जैवविविधतेचे रक्षण व संवर्धन करण्यासाठी राखून ठेवलेले क्षेत्र म्हणजे जैवविविधता उद्यान.
वनस्पती व प्राण्यांना संरक्षण मिळावे म्हणून राखलेल्या क्षेत्राला अभयारण्य म्हणतात.
देवराई म्हणजे देवासाठी राखून ठेवलेले जंगल; तेथे वनस्पती व प्राणी दोघांनाही अभय मिळते. भारतीय संस्कृतीत वनसंरक्षणाचा विचार पूर्वीपासून आहे.
पुण्याजवळील ‘मोराची चिंचोली’ येथे चिंचेच्या झाडांमुळे मोरांना अनुकूल पर्यावरण आहे; माळरानांवर माळढोक पक्षी व हरणे आढळतात.
झाडे लावणे, पाणी-वीज वाचवणे, कचरा कमी करणे यांतून आपण पर्यावरण जपू शकतो.
आपल्या आहारातून शरीराला उपयोगी असे घटक मिळतात; त्यांना अन्नघटक म्हणतात. या पाठात कर्बोदके (पिष्टमय पदार्थ व शर्करा), स्निग्ध पदार्थ, प्रथिने, जीवनसत्त्वे व खनिजे आणि तंतुमय पदार्थ यांची कार्ये, पिष्टाची चाचणी आणि संतुलित आहार शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
ज्वारी, बाजरी, गहू, तांदूळ, बटाटा, रताळे यांत भरपूर पिष्ट असते; त्यांना पिष्टमय पदार्थ म्हणतात.
पिष्टावर सौम्य आयोडीनचा थेंब टाकल्यास काळसर निळा रंग येतो – ही पिष्टाची चाचणी.
गोड लागणारे पदार्थ म्हणजे शर्करा (साखर, गूळ, मध, गोड फळे).
पिष्टमय पदार्थ व शर्करा यांना एकत्रितपणे कर्बोदके म्हणतात. पिष्टाच्या पचनातून मिळणारी शर्करा शरीरासाठी इंधनाचे काम करते व ऊर्जा देते.
तेल, तूप, लोणी, शेंगदाणे यांतील स्निग्ध पदार्थांपासूनही ऊर्जा मिळते. त्वचेखालील चरबीच्या थरामुळे शरीराला आकार आणि आंतरेंद्रियांना संरक्षण मिळते.
प्रथिने (डाळी, दूध, अंडी, मांस, मासे) शरीराची वाढ व झीज भरून काढण्यासाठी आवश्यक.
जीवनसत्त्वे व खनिजे (फळे, पालेभाज्या) आजारांपासून संरक्षण करतात.
उसाच्या रसातील चोथ्यासारख्या तंतुमय पदार्थांमुळे (कोंडा, भाज्या) अन्न पचनसंस्थेतून नीट पुढे सरकते; म्हणून पिठातील कोंडा फेकू नये.
सर्व अन्नघटक योग्य प्रमाणात असलेला आहार म्हणजे संतुलित आहार.
महत्त्वाच्या संज्ञा
कर्बोदके – पिष्टमय पदार्थ व शर्करा; ऊर्जा देणारे घटक.
प्रथिने – वाढ व झीज भरून काढणारे घटक.
स्निग्ध पदार्थ – तेल, तूप यांसारखे ऊर्जा देणारे घटक.
तंतुमय पदार्थ (चोथा) – पचनास मदत करणारे घटक.
महत्त्वाची माहिती
अन्नघटक
कार्य
स्रोत
कर्बोदके
ऊर्जा
गहू, तांदूळ, गूळ
स्निग्ध पदार्थ
ऊर्जा, संरक्षण
तेल, तूप, शेंगदाणे
प्रथिने
वाढ व झीज भरून काढणे
डाळी, दूध, अंडी
जीवनसत्त्वे, खनिजे
रोगांपासून संरक्षण
फळे, पालेभाज्या
तंतुमय पदार्थ
पचनास मदत
कोंडा, भाज्या
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. पिष्टमय पदार्थाची चाचणी कशी घेतात?
अन्नपदार्थावर सौम्य आयोडीनचे थेंब टाकतात; काळसर निळा रंग आला तर त्यात पिष्ट आहे.
Q2. कर्बोदके म्हणजे काय?
पिष्टमय पदार्थ आणि शर्करा यांना एकत्रितपणे कर्बोदके म्हणतात; ती शरीराला ऊर्जा देतात.
Q3. प्रथिनांचे कार्य व दोन स्रोत सांगा.
शरीराची वाढ व झीज भरून काढणे. स्रोत – डाळी, दूध.
Q4. आहारात तंतुमय पदार्थ का आवश्यक आहेत?
त्यांमुळे अन्न पचनसंस्थेतून सहज पुढे सरकते आणि बद्धकोष्ठता होत नाही.
Q5. संतुलित आहार म्हणजे काय?
कर्बोदके, स्निग्ध पदार्थ, प्रथिने, जीवनसत्त्वे, खनिजे, तंतुमय पदार्थ व पाणी हे सर्व घटक योग्य प्रमाणात असलेला आहार.
परीक्षेसाठी टीप
अन्नघटक – कार्य – स्रोत हा तक्ता पाठ करा; जोड्या लावा प्रकारचे प्रश्न येतात.
राग, आनंद, दुःख, मत्सर, निराशा, भीती, प्रेम या आपल्या भावना आहेत. माणूस विचारक्षम असतो, तसाच भावनाशीलही असतो. या पाठात भावनांवर नियंत्रण ठेवणे, त्या योग्य प्रकारे व्यक्त करणे म्हणजे भावनिक समायोजन आणि त्याचे फायदे शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
राग, आनंद, दुःख, मत्सर, निराशा, भीती, प्रेम या भावना आहेत.
एकच व्यक्ती कधी रागावते तर कधी क्षमा करते; कधी स्वार्थी तर कधी मदत करणारी असते.
विचार आणि भावना यांच्यात संतुलन ठेवायला हवे.
दुखावल्यावर वाईट वाटणे स्वाभाविक आहे, पण फार खचून जाऊ नये; राग आला तरी तोल सुटू देऊ नये.
एखादी गोष्ट हवीशी वाटणे स्वाभाविक, पण हव्यास करू नये.
भावनांचा सामना करणे, त्यांच्यावर नियंत्रण ठेवणे आणि त्या योग्य प्रकारे व्यक्त करणे याला भावनिक समायोजन म्हणतात.
आपल्यातील गुणांबरोबर उणिवाही माहीत असाव्यात; प्रयत्नाने उणिवांवर मात करता येते.
भावनांवर नियंत्रण असले की आपण इतरांना समजून घेतो, अडचणींना धैर्याने सामोरे जातो आणि इतरांना दोष देणे, चिडवणे थांबवतो.
मन अस्वस्थ असेल तेव्हा आई-वडील, शिक्षक किंवा मित्रमैत्रिणींशी बोलावे.
इतरांच्या यशाने आनंदी व्हावे; हट्टीपणा टाळावा.
महत्त्वाच्या संज्ञा
भावना – मनात निर्माण होणाऱ्या अनुभूती (आनंद, राग इ.).
भावनिक समायोजन – भावनांवर नियंत्रण ठेवून त्या योग्य प्रकारे व्यक्त करणे.
आपल्या शरीरात मेंदू, फुफ्फुसे, हृदय, जठर अशी अनेक आंतरेंद्रिये सतत काम करत असतात. जगण्यासाठी हवा, पाणी व अन्न लागते. या पाठात श्वसनसंस्था आणि पचनसंस्था यांतील इंद्रिये व त्यांची कार्ये, तसेच धूम्रपानाचे दुष्परिणाम शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
शरीराला हवेतील ऑक्सिजनचा सतत पुरवठा लागतो; तो श्वसनातून मिळतो.
श्वसनाची इंद्रिये: नाक, श्वासनलिका, फुफ्फुसे आणि श्वासपटल.
फुफ्फुसांत लहान लहान हवेच्या पिशव्या असतात; त्यांना वायुकोश म्हणतात. तेथे ऑक्सिजन रक्तात जातो आणि कार्बन डायऑक्साइड बाहेर टाकला जातो.
नाकातील केस व श्लेष्म (शेंबूड) हवेतील धूलिकण अडवतात.
सतत धूम्रपान केल्याने धुरातील विषारी पदार्थ फुफ्फुसांत साठतात; श्वसनाचे रोग व फुफ्फुसाचा कर्करोग होऊ शकतो. म्हणून सार्वजनिक ठिकाणी धूम्रपानावर कायद्याने निर्बंध आहेत.
पचन म्हणजे अन्नापासून रक्तात मिसळू शकणारे पदार्थ तयार होणे.
पचनसंस्था ही तोंडापासून सुरू होणारी लांबलचक, लवचीक नळी आहे: तोंड → अन्ननलिका (ग्रासिका) → जठर → लहान आतडे → मोठे आतडे.
तोंडात दात, जीभ व लाळ अन्न गिळण्याजोगे मऊ करतात; लाळग्रंथी लाळ तयार करतात.
यकृत व स्वादुपिंड या ग्रंथी पाचकरस तयार करतात; पाचकरस अन्नाचे पचन होण्यास मदत करतो.
पुरेसे पाणी न प्यायल्यास बद्धकोष्ठतेचा त्रास होऊ शकतो.
महत्त्वाच्या संज्ञा
आंतरेंद्रिये – शरीराच्या आत असलेली इंद्रिये.
वायुकोश – फुफ्फुसांतील हवेच्या लहान पिशव्या.
श्वासपटल – छाती व पोट यांमधील पडदा; श्वसनास मदत करतो.
जन्मापासून प्रौढावस्थेपर्यंत आपली उंची आणि वजन वाढत जाते, याला वाढ म्हणतात. वाढीसोबत आपण अनेक कौशल्ये शिकतो आणि आपली प्रगती होते, याला विकास म्हणतात. आनुवंशिकता, चांगला आहार, व्यायाम आणि चांगल्या सवयी यांमुळे प्रत्येकाचा चांगला विकास होतो. प्रत्येक व्यक्ती इतरांपेक्षा वेगळी असते.
महत्त्वाचे मुद्दे
अन्न घेऊन सर्व सजीवांची शारीरिक वाढ होते. साधारणपणे १८ वर्षांपर्यंत मुला-मुलींचे वाढीचे वय असते.
लहान बाळ स्वतःहून कोणतेच काम करू शकत नाही; हळूहळू त्याचे हालचालींवर नियंत्रण आणि समन्वय वाढतो.
हालचालींवर नियंत्रण येऊन नवीन कृती करता येणे म्हणजे कौशल्य शिकणे.
सरावाने बाळ नवीन कामे न चुकता आणि सहजतेने करू लागते, म्हणजे त्याची कार्यक्षमता वाढते.
चालणे-धावणे अशी काही कौशल्ये वयानुसार आपोआप येतात; पण पुढची अनेक कौशल्ये आई-वडील, शिक्षक व मोठ्या माणसांकडून शिकावी लागतात.
जितकी जास्त कौशल्ये आपण आत्मसात करतो, तितके इतरांवर अवलंबून राहणे कमी होते.
प्राण्यांना लागणारी कौशल्ये मर्यादित असतात; माणसाला स्वतंत्र जगण्यासाठी खूप काही शिकावे लागते.
आपले दिसणे, अंगकाठी असे अनेक गुण आई-वडील, आजी-आजोबा यांच्यासारखे असतात; यालाच आनुवंशिकता म्हणतात.
वाढीच्या वयात कुपोषण झाले तर उंची कमी राहू शकते; वाढीचे वय गेल्यावर चांगला आहार मिळाला तरी उंचीसाठी उपयोग होत नाही.
पौष्टिक अन्न, व्यायाम, चांगला अभ्यास, छंद, खेळ आणि व्यसनांपासून दूर राहणे विकासाला मदत करतात.
प्रत्येक मुलाला किंवा मुलीला स्वतःचा विकास करण्याचा समान हक्क आहे.
चांगली मूल्ये फक्त परीक्षेत लिहिण्यासाठी नसून आचरणात आणण्यासाठी असतात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
वाढ – उंची, वजन आणि शरीराचा आकार वाढणे.
विकास – वाढीबरोबर ताकद आणि कौशल्ये वाढून होणारी प्रगती.
कौशल्य – सराव करून आत्मसात केलेली एखादी कृती, उदा. सायकल चालवणे, पोहणे.
कार्यक्षमता – काम चुकता न करता, सहज आणि चांगले करण्याची क्षमता.
आनुवंशिकता – कुटुंबीयांसारखे गुण जन्मतःच आपल्यामध्ये येणे.
व्यक्तिमत्त्व – आपल्या आवडी, सवयी, विचार आणि आचरण यांतून घडणारी आपली वेगळी ओळख.
महत्त्वाची माहिती
वाढीचे वय: साधारणपणे जन्मापासून सुमारे १८ वर्षांपर्यंत.
बाळ आधी मान वळवणे, वस्तू पकडणे, नंतर चालणे, धावणे, जिना चढणे अशा क्रमाने शिकते.
मतदान करणे, वाहन चालवणे यांसाठी कायद्याने ठरलेले वय असते.
पाठातील कारखानदाराची गोष्ट: पैसे सुरक्षित ठेवणे पुरेसे नाही; ते योग्य ठिकाणी वापरून वाढवणारा सहायक चांगला वारस ठरला. तसेच आपल्या क्षमतांचाही योग्य वापर करायला हवा.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. आनुवंशिकता म्हणजे काय?
आपल्या कुटुंबीयांसारखी लक्षणे (उदा. दिसणे, अंगकाठी, उंची) जन्मतःच आपल्यामध्ये येणे, याला आनुवंशिकता म्हणतात. कोणते गुण येतील यावर कोणाचे नियंत्रण नसते.
Q2. कौशल्य शिकणे म्हणजे काय? उदाहरणे द्या.
स्वतःच्या हालचालींवर नियंत्रण येऊन एखादी नवीन कृती करता येणे म्हणजे कौशल्य शिकणे. उदा. सायकल चालवणे, पोहणे, चित्र काढणे, पत्र लिहिणे.
Q3. जन्मापासून प्रौढावस्थेपर्यंत आपल्यात कोणते बदल होतात?
आपली उंची आणि वजन वाढते, शारीरिक ताकद वाढते. आपण अनेक कौशल्ये शिकतो, चांगले-वाईट यांचा विचार करायला शिकतो आणि इतरांवर अवलंबून राहणे कमी होते.
Q4. चांगल्या विकासासाठी कोणती काळजी घ्यावी?
पौष्टिक आहार घ्यावा, नियमित व्यायाम करावा, चांगला अभ्यास करावा, छंद जोपासावेत, खेळांत भाग घ्यावा आणि कोणतेही व्यसन लागू देऊ नये.
Q5. चूक की बरोबर ते सांगा: जन्मतःच आपण कौशल्ये आत्मसात केलेली असतात.
चूक. बहुतेक कौशल्ये आपण जन्मानंतर सरावाने आणि आई-वडील, शिक्षक यांच्याकडून शिकतो.
परीक्षेसाठी टीप
वाढ (उंची-वजन) आणि विकास (कौशल्ये-प्रगती) यांतील फरक नीट लक्षात ठेवा; 'आनुवंशिकता' ची व्याख्या नेहमी विचारली जाते.
फ्ल्यू, पडसे, नायटा, खरूज, कांजिण्या, गोवर असे काही रोग एकाकडून दुसऱ्याला होऊ शकतात; त्यांना संसर्गजन्य रोग म्हणतात. हे रोग सूक्ष्मजीवांमुळे होतात. हवा, पाणी, अन्न, कीटक आणि थेट संपर्क यांतून ते पसरतात. स्वच्छता, संतुलित आहार आणि लसीकरण यांनी आपण ते टाळू शकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
रोगाला कारणीभूत ठरणाऱ्या सूक्ष्मजीवांना रोगजंतू म्हणतात. प्रत्येक रोगाचा एक विशिष्ट रोगजंतू असतो.
रोग्याच्या शिंकेतून-खोकल्यातून रोगजंतू हवेत मिसळतात आणि दुसऱ्याच्या शरीरात जातात; यालाच रोगप्रसार म्हणतात.
हवेमार्फत: फ्ल्यू, क्षय, स्वाईन फ्ल्यू. म्हणून खोकताना-शिंकताना तोंडावर रुमाल धरावा.
पाण्यामार्फत: टायफॉइड, कॉलरा, जुलाब, कावीळ. रोग्याची विष्ठा पाण्यात मिसळल्याने पाणी दूषित होते.
अन्नामार्फत: उघड्यावरील अन्नावर माश्या रोगजंतू आणतात; अस्वच्छ हातांनी अन्न हाताळल्यानेही रोग पसरतो. यालाच अन्नातून विषबाधा म्हणतात.
कीटकांमार्फत: विशिष्ट डास चावल्याने हिवताप (मलेरिया) होतो. डास, पिसवा यांची पैदास रोखली पाहिजे.
संपर्कामुळे: नायटा, खरूज हे त्वचेचे रोग; रोग्याचे कपडे वापरल्याने होतात.
एकाच वेळी अनेक लोकांना एकच संसर्गजन्य रोग झाला की रोगाची साथ आली असे म्हणतात.
पाणी उकळून पिणे, साचलेले पाणी नष्ट करणे, ब्लीचिंग पावडरने पाण्याचे निर्जंतुकीकरण हे प्रतिबंधाचे उपाय आहेत.
लसीकरणामुळे शरीरात ठरावीक रोगाविरुद्ध रोगप्रतिकार क्षमता तयार होते.
देवाचा कोप, भूतबाधा, जादूटोणा यांमुळे रोग होतात ही समजूत खोटी आहे. सर्व सूक्ष्मजीव हानिकारक नसतात; दही, इडली-डोशाचे पीठ आंबणे सूक्ष्मजीवांमुळेच होते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
संसर्गजन्य रोग – सूक्ष्मजीवांमुळे होणारा, एकाकडून दुसऱ्याला होणारा रोग.
रोगजंतू – रोग निर्माण करणारे सूक्ष्मजीव.
रोगप्रसार – रोगजंतू एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीपर्यंत पोहोचणे.
रोगाची साथ – एकाच ठिकाणच्या अनेक लोकांना एकाच वेळी तोच रोग होणे.
रोगप्रतिबंध – रोग होऊ नये म्हणून केलेले उपाय.
त्रिगुणी लस – घटसर्प, डांग्या खोकला आणि धनुर्वात यांची एकत्र लस.
महत्त्वाची माहिती
रोगप्रसाराचे माध्यम
उदाहरणे
हवा
फ्ल्यू, क्षय, स्वाईन फ्ल्यू, पडसे
पाणी
टायफॉइड, कॉलरा, जुलाब, कावीळ, गॅस्ट्रो
अन्न
गॅस्ट्रो, जुलाब (अन्नातून विषबाधा)
कीटक
हिवताप (मलेरिया)
संपर्क
नायटा, खरूज
जन्मानंतर लगेच बाळाला क्षयप्रतिबंधक लस दिली जाते.
दीड महिन्यानंतर त्रिगुणी व पोलिओ लसीचे तीन डोस एक-एक महिन्याच्या अंतराने दिले जातात.
त्रिगुणी लस टोचली जाते; पोलिओ लस तोंडावाटे दिली जाते.
सार्वजनिक ठिकाणी थुंकण्यास कायद्याने मनाई आहे.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. संसर्गजन्य रोग म्हणजे काय?
सूक्ष्मजीवांमुळे होणारे आणि एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीला होणारे रोग म्हणजे संसर्गजन्य रोग. उदा. फ्ल्यू, कांजिण्या, गोवर.
Q2. रोगप्रसाराची माध्यमे कोणती आहेत?
हवा, पाणी, अन्न, कीटक (डास, माश्या) आणि थेट संपर्क ही रोगप्रसाराची माध्यमे आहेत.
Q3. कारण द्या: गावात कॉलराची साथ पसरली असता पाणी उकळून प्यावे.
कॉलराचे जंतू दूषित पाण्यातून पसरतात. पाणी उकळल्याने हे रोगजंतू नष्ट होतात, त्यामुळे रोगाची लागण टळते.
Q4. कारण द्या: परिसरात पाण्याची डबकी होऊ देऊ नयेत.
साचलेल्या पाण्यात डासांची पैदास होते. डास चावल्याने हिवतापासारखे रोग पसरतात, म्हणून डबकी होऊ देऊ नयेत.
स्वच्छता, संतुलित आहार आणि लसीकरण हे रोगप्रतिबंधाचे तीन मुख्य आधार आहेत – हे वाक्य लक्षात ठेवा. रोग आणि त्याचे माध्यम यांच्या जोड्या जुळवण्याचा सराव करा.
आपल्या भोवतालचा प्रत्येक पदार्थ अतिशय सूक्ष्म कणांचा बनलेला असतो. पदार्थ स्थायू, द्रव किंवा वायू अवस्थेत असतात. पदार्थांपासून आपण वस्तू बनवतो आणि पदार्थांपासून आपल्याला ऊर्जा मिळते. कार्य करण्याच्या क्षमतेला ऊर्जा म्हणतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
खडू, कोळसा, लाकूड, लोखंड, गव्हाचे दाणे – सर्व पदार्थ सूक्ष्म कणांचे बनलेले आहेत. उदा. करवतीने लाकूड कापताना भुसा पडतो, खडीसाखर कुटल्यावर पूड होते.
डोळ्यांना दिसणारा लहान कणही लाखो सूक्ष्म कणांपासून बनलेला असतो.
'पदार्थ सूक्ष्म कणांचे बनलेले असतात' हे मत कणाद महर्षींनी मांडले. त्यांनी त्या कणाला 'पीलव' असे नाव दिले.
डांबरगोळीचे सतत वायुरूपातील लहान कणांत रूपांतर होते; म्हणून कपड्यांना तिचा वास येतो आणि गोळी लहान होत जाते.
पदार्थांच्या अवस्था: स्थायू, द्रव आणि वायू. पाणी निसर्गात तिन्ही अवस्थांत आढळते – बर्फ, पाणी, वाफ.
तिन्ही अवस्थांत पाण्याचे कण एकसारखेच असतात, पण त्यांची मांडणी वेगळी असते. स्थायूत कण जवळजवळ, वायूत दूरदूर असतात.
पदार्थांचे गुणधर्म: कठीणपणा, पारदर्शकता, रंग, वास, चव, पाण्यात विरघळणे.
वस्तूंना विशिष्ट आकार व भागांची विशिष्ट रचना असते. वस्तू पदार्थांपासून बनतात; एकाच पदार्थापासून अनेक वस्तू बनतात (उदा. मातीपासून माठ, पणती).
इंधन जळताना उष्णतेच्या रूपात ऊर्जा मिळते. पेट्रोल संपले तर गाडी थांबते.
सर्व गतिमान वस्तूंमध्ये गतिज ऊर्जा असते. उदा. वाऱ्यामुळे पवनचक्कीची पाती फिरतात, शिडाच्या बोटी चालतात.
ऊर्जेची रूपे: उष्णता, प्रकाश, ध्वनी, विद्युत आणि गतिज ऊर्जा. टीव्हीमध्ये विद्युत ऊर्जेचे प्रकाश व ध्वनी ऊर्जेत रूपांतर होते.
वनस्पती सूर्यप्रकाशातील ऊर्जा अन्नात साठवतात; ते अन्न खाऊन आपल्याला ऊर्जा मिळते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
पदार्थ – ज्यापासून वस्तू बनतात ते, उदा. माती, लाकूड, लोखंड.
वस्तू – विशिष्ट आकार आणि रचना असलेली, पदार्थापासून बनलेली गोष्ट, उदा. खुर्ची, बॅट.
ऊर्जा – कार्य करण्याची क्षमता.
गतिज ऊर्जा – गतीच्या स्वरूपातील ऊर्जा.
इंधन – जाळल्यावर ऊर्जा देणारे पदार्थ, उदा. कोळसा, डिझेल, सीएनजी, एलपीजी, पेट्रोल, बायोगॅस.
सौरघट – सूर्यप्रकाश वापरून वीज तयार करणारी बॅटरी.
महत्त्वाची माहिती
अवस्था
उदाहरणे
स्थायू
ॲल्युमिनिअम, कोळसा, बर्फ
द्रव
केरोसीन, पेट्रोल, पाणी
वायू
नायट्रोजन, ऑक्सिजन, वाफ
आजच्या जगात इंधने आणि विद्युत हे ऊर्जेचे मुख्य स्रोत आहेत.
कोळसा आणि खनिज तेल यांचे साठे मर्यादित आहेत.
सूर्याची उष्णता, वारा आणि पाणी हे कधीही न संपणारे ऊर्जास्रोत आहेत; त्यांचा पर्यायी ऊर्जास्रोत म्हणून जास्तीत जास्त वापर करावा.
सूर्यचूल आणि सौरबंबात सौरऊर्जेचा वापर होतो.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. ऊर्जा कशाला म्हणतात?
कार्य करण्याच्या क्षमतेला ऊर्जा म्हणतात.
Q2. पदार्थाची स्थायू, द्रव, वायू ही अवस्था कशावरून ठरते?
पदार्थातील कणांच्या मांडणीवरून त्याची अवस्था ठरते. सामान्यपणे प्रत्येक पदार्थ एका ठरावीक अवस्थेत असतो, त्यावरून त्याला स्थायू, द्रव किंवा वायू म्हणतात.
डांबरगोळीचे सतत वायुरूपातील सूक्ष्म कणांत रूपांतर होते. हे कण कपड्यांवर बसतात, म्हणून कपड्यांना वास येतो आणि गोळी हळूहळू लहान होते.
Q4. सार्वजनिक वाहनांचा उपयोग केल्याने इंधनाची बचत कशी होते?
एका बसमधून अनेक लोक एकाच वेळी प्रवास करतात. प्रत्येकाने स्वतःचे वाहन वापरण्यापेक्षा त्यात खूप कमी इंधन लागते, त्यामुळे इंधनाची बचत होते आणि प्रदूषणही कमी होते.
Q5. पदार्थ आणि वस्तू यांतील फरक सांगा.
पदार्थ म्हणजे माती, लाकूड, लोखंड इत्यादी. वस्तूंना विशिष्ट आकार व रचना असते आणि त्या पदार्थांपासून बनतात, उदा. लाकडापासून खुर्ची, टेबल, बॅट.
परीक्षेसाठी टीप
'पीलव' (कणाद महर्षी), ऊर्जेची व्याख्या आणि न संपणारे ऊर्जास्रोत – हे तीन मुद्दे हमखास लक्षात ठेवा.
आपण स्वतःचे आरोग्य सांभाळतो, तसेच समाजातील सर्व लोकांचे आरोग्य चांगले राहावे यासाठीही प्रयत्न करायला हवेत. प्रदूषण, अस्वच्छता, साथीचे आजार, व्यसनाधीनता यांपासून लोकांचे संरक्षण करून त्यांना निरामय जीवन देणे म्हणजे सामाजिक आरोग्याची जोपासना. या पाठात तंबाखू आणि मद्यपानाचे घातक परिणामही शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
पोषक आहार, वैयक्तिक स्वच्छता, व्यायाम आणि छंद यांतून उत्तम आरोग्य मिळते.
वैयक्तिक आरोग्य आणि स्वच्छतेच्या सवयींतून समाजाचे आरोग्य व सार्वजनिक स्वच्छता साधता येते.
प्रदूषण, अस्वच्छता, साथीचे आजार, व्यसनाधीनता आणि कीटकदंशामुळे होणारे आजार सामाजिक आरोग्य धोक्यात आणतात.
देशाची प्रगती आणि विकास यांतील सर्वांत महत्त्वाचा घटक म्हणजे त्या देशातील लोक.
स्वच्छ पर्यावरण, पोषक आहार, निर्धोक पाणी आणि आरोग्य सुविधा असतील तर लोकांचे स्वास्थ्य टिकते.
स्वच्छतेबाबतचा निष्काळजीपणा हे सामाजिक आरोग्य बिघडण्याचे मोठे कारण आहे. रोगप्रसार होऊ नये म्हणून सार्वजनिक ठिकाणी थुंकण्यास कायद्याने मनाई आहे.
द्वेष, मत्सर न करता आनंदी राहून आणि शरीर तंदुरुस्त ठेवून निरामय जीवन जगता येते; त्यामुळे समाजातील ताणतणाव कमी होतात.
तंबाखू, गुटखा, सिगारेट, विडी, मशेरी, मावा, पानमसाला – कोणत्याही प्रकारे तंबाखू सेवन घातकच आहे.
सहज म्हणून सुरुवात केलेली व्यक्ती हळूहळू तंबाखूच्या आहारी जाते; यालाच व्यसन लागणे म्हणतात.
तंबाखूमुळे तोंडात व्रण, गाठी आणि शेवटी तोंडाचा कर्करोग (कॅन्सर) होऊ शकतो; पोटात गेल्यास अन्ननलिकेचा कर्करोग होऊ शकतो.
अति मद्यपानामुळे यकृताचे, आतड्यांचे आणि मूत्राशयाचे रोग होतात; कुटुंबाचे आरोग्य व आनंद नष्ट होतो.
कोणी आग्रह केला तरी वाईट सवयींना ठामपणे नकार द्यायला शिकावे; छंद जोपासल्याने व्यसनांपासून दूर राहता येते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
सामाजिक आरोग्य – समाजातील सर्व लोकांचे चांगले आरोग्य.
निरामय जीवन – रोगमुक्त, आनंदी आणि तंदुरुस्त जीवन.
व्यसन – एखाद्या घातक पदार्थाची सवय लागून त्याशिवाय चैन न पडणे.
व्यसनाधीनता – व्यसनाच्या पूर्ण आहारी जाणे.
कर्करोग – कॅन्सर; तंबाखूसारख्या व्यसनांमुळे होऊ शकणारा गंभीर रोग.
अमली पदार्थ – नशा आणणारे घातक पदार्थ, उदा. कोकेन, हेरॉईन.
महत्त्वाची माहिती
सामाजिक आरोग्याला धोका
उपाय
दूषित पाणी (कॉलरा)
स्वच्छ पाणीपुरवठा
कुपोषण (बालमृत्यू वाढणे)
सकस आहार
प्रदूषण
पर्यावरण रक्षण
अज्ञान व अंधश्रद्धा
विज्ञानावर निष्ठा
व्यसनाधीनता
व्यसनमुक्तीसाठी प्रयत्न
पाण्याची व अन्नपदार्थांची काळजी घेण्याचे शिक्षण लोकांना देण्यासाठी प्रसार माध्यमांचा उपयोग केला जातो.
व्यसनाच्या आहारी जात असल्यास सल्ला आणि वैद्यकीय मदत घ्यावी.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. रिकाम्या जागी योग्य शब्द भरा: देशाची प्रगती आणि विकास यांतील सर्वांत महत्त्वाचा घटक म्हणजे .......
देशातील लोक.
Q2. चूक की बरोबर: आपले आरोग्य उत्तम प्रकारे सांभाळून निरामय जीवन जगता येत नाही.
चूक. आपले आरोग्य उत्तम प्रकारे सांभाळून निरामय जीवन जगता येते.
Q3. सामाजिक आरोग्य धोक्यात आणणारे घटक कोणते?
प्रदूषण, अस्वच्छता, साथीचे आजार, व्यसनाधीनता, कीटकदंशामुळे होणारे आजार, दूषित पाणी, कुपोषण आणि अज्ञान-अंधश्रद्धा हे घटक सामाजिक आरोग्य धोक्यात आणतात.
Q4. तंबाखू खाण्याचे घातक परिणाम कोणते?
तोंडात व्रण व जखमा होतात, गाठी होतात, शेवटी तोंडाचा कर्करोग होऊ शकतो. तंबाखू सतत पोटात गेल्याने अन्ननलिकेचा कर्करोगही होऊ शकतो. औषधोपचाराचा खर्च आणि त्रास वाढतो.
Q5. सामाजिक आरोग्य चांगले राखण्यासाठी तुम्ही कोणत्या चांगल्या सवयी पाळाल?
सार्वजनिक ठिकाणी न थुंकणे, सार्वजनिक स्वच्छतागृहांचा वापर, कचरा रस्त्यावर न टाकणे, जेवणापूर्वी हात धुणे, संसर्गजन्य आजारात डॉक्टरांचा सल्ला पाळणे आणि व्यसनांपासून दूर राहणे.
परीक्षेसाठी टीप
तंबाखू आणि मद्यपानाचे दुष्परिणाम मुद्देसूद लिहा; 'वाईट सवयींना ठामपणे नकार द्या' हे वाक्य उत्तराच्या शेवटी लिहिल्यास उत्तर उठावदार होते.