वाणिज्य संघटन व व्यवस्थापन Organisation of Commerce and Management

थोडक्यात सारांश

व्यवस्थापनाची तत्त्वे म्हणजे व्यवस्थापकांना निर्णय घेण्यासाठी व संस्था कार्यक्षमपणे चालवण्यासाठी मार्गदर्शन करणारी सर्वसाधारण सूत्रे. या प्रकरणात तत्त्वांचा अर्थ, स्वरूप व महत्त्व, तसेच हेन्री फेयॉल यांचा प्रशासकीय व्यवस्थापनाचा सिद्धांत (१४ तत्त्वे) आणि फ्रेडरिक विन्स्लो टेलर यांचे शास्त्रीय व्यवस्थापन शिकतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

• स्वरूप: सार्वत्रिक उपयोग (सर्व संस्था व सर्व स्तरांवर लागू), सर्वसाधारण मार्गदर्शक तत्त्वे, अनुभव व प्रयोगातून निर्माण, लवचीक, वर्तनात्मक, कारण-परिणाम संबंध दाखवणारी.
• महत्त्व: व्यवस्थापकांना उपयुक्त दृष्टी, साधनसंपत्तीचा कार्यक्षम वापर, शास्त्रीय निर्णय, सामाजिक जबाबदारीची जाणीव, संशोधनाला चालना, समन्वय व नियंत्रणात मदत.
• हेन्री फेयॉल (फ्रेंच उद्योजक) — "आधुनिक व्यवस्थापनाचे जनक"; त्यांची १४ तत्त्वे: कामाची विभागणी, अधिकार व जबाबदारी, शिस्त, आदेशाची एकता, दिशेची एकता, वैयक्तिक हितापेक्षा सामूहिक हिताला प्राधान्य, मोबदला, केंद्रीकरण, अधिकार श्रेणी (स्केलर चेन), सुव्यवस्था, समता, कर्मचाऱ्यांच्या सेवेतील स्थैर्य, पुढाकार, सांघिक भावना.
• एफ. डब्ल्यू. टेलर (अमेरिकन, १८५६–१९१५) — "शास्त्रीय व्यवस्थापनाचे जनक"; मिडवेल स्टील कंपनीत यंत्रचालक ते मुख्य अभियंता.
• शास्त्रीय व्यवस्थापनाची तत्त्वे: अंदाजपंचे नियमांऐवजी शास्त्र, संघर्षाऐवजी सुसंवाद, व्यक्तिवादाऐवजी सहकार्य, प्रत्येक व्यक्तीचा कमाल कार्यक्षमतेपर्यंत विकास, व्यवस्थापन व कामगार यांच्यात जबाबदारीची समान विभागणी.
• टेलरची तंत्रे: कार्य अभ्यास (वेळ अभ्यास, हालचाल अभ्यास, थकवा अभ्यास, पद्धती अभ्यास), प्रमाणीकरण, कार्यात्मक फोरमनशिप, भिन्नदर वेतन पद्धती, कामगारांची शास्त्रीय निवड व प्रशिक्षण.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• आदेशाची एकता – एका कर्मचाऱ्याला एकाच वरिष्ठाकडून आदेश मिळावेत.
• दिशेची एकता – एकच उद्दिष्ट असलेल्या कामांसाठी एकच योजना व एकच प्रमुख.
• अधिकार श्रेणी – सर्वोच्च ते सर्वांत खालच्या पदापर्यंतची अधिकाराची साखळी.
• कार्यात्मक फोरमनशिप – एका कामगारावर आठ विशेषज्ञ फोरमन (नियोजन व उत्पादन विभागांत).
• भिन्नदर वेतन पद्धती – प्रमाण उत्पादनापेक्षा जास्त काम करणाऱ्याला जास्त दराने वेतन.

महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती

• हेन्री फेयॉल – प्रशासकीय व्यवस्थापन, १४ तत्त्वे; आधुनिक व्यवस्थापनाचे जनक.
• फ्रेडरिक विन्स्लो टेलर (१८५६–१९१५) – शास्त्रीय व्यवस्थापनाचे जनक.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. व्यवस्थापनाची तत्त्वे म्हणजे काय?

व्यवस्थापकीय निर्णय व कृतींसाठी मार्गदर्शन करणारी, अनुभव व प्रयोगांतून विकसित झालेली, सर्वसाधारण व लवचीक सूत्रे म्हणजे व्यवस्थापनाची तत्त्वे.

Q2. आदेशाची एकता व दिशेची एकता यांतील फरक सांगा.

आदेशाची एकता कर्मचाऱ्याशी संबंधित आहे — एक कर्मचारी, एक वरिष्ठ. दिशेची एकता संस्थेतील विभागांशी संबंधित आहे — एक उद्दिष्ट, एक योजना, एक प्रमुख.

Q3. व्यवस्थापनाच्या तत्त्वांचे स्वरूप स्पष्ट करा.

1. सार्वत्रिक उपयोग.
2. सर्वसाधारण मार्गदर्शक तत्त्वे.
3. लवचीकता — परिस्थितीनुसार बदल शक्य.
4. वर्तनात्मक स्वरूप आणि कारण-परिणाम संबंध.

Q4. टेलरच्या शास्त्रीय व्यवस्थापनाची तत्त्वे लिहा.

1. अंदाजपंचे नियमांऐवजी शास्त्र.
2. संघर्षाऐवजी सुसंवाद.
3. व्यक्तिवादाऐवजी सहकार्य.
4. प्रत्येक कामगाराचा कमाल विकास.
5. व्यवस्थापन व कामगार यांच्यात जबाबदारीची समान विभागणी.

Q5. भिन्नदर वेतन पद्धती म्हणजे काय?

टेलरने सुचवलेली पद्धत: ठरावीक प्रमाण उत्पादनापेक्षा जास्त काम करणाऱ्या कामगाराला जास्त दराने आणि कमी काम करणाऱ्याला कमी दराने वेतन; त्यामुळे कार्यक्षमतेस प्रोत्साहन मिळते.

परीक्षेसाठी टीप

फेयॉलची १४ तत्त्वे लक्षात ठेवण्यासाठी त्यांचा क्रम एकदा लिहून सराव करा; "जोड्या जुळवा" प्रश्नांत फेयॉल–प्रशासकीय व टेलर–शास्त्रीय व्यवस्थापन हे हमखास येते.

थोडक्यात सारांश

व्यवस्थापन काही ठरावीक कार्यांद्वारे केले जाते — नियोजन, संघटन, कर्मचारी व्यवस्थापन (सेवकवर्ग भरती), मार्गदर्शन (दिग्दर्शन), समन्वय आणि नियंत्रण. या प्रकरणात प्रत्येक कार्याचा अर्थ, व्याख्या आणि महत्त्व, तसेच ही कार्ये एकमेकांशी कशी जोडलेली आहेत ते शिकतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

• नियोजन: काय, कसे, केव्हा व कोणी करायचे हे आधीच ठरवणे; हे पहिले व मूलभूत कार्य. महत्त्व: स्पष्ट उद्दिष्टे, जोखीम कमी, साधनांचा उत्तम वापर, निर्णयाला मदत, नियंत्रणासाठी मानके.
• संघटन: कामे ठरवणे, त्यांचे गट करणे, जबाबदाऱ्या वाटणे व अधिकार सोपवणे. महत्त्व: विशेषीकरण, स्पष्ट अधिकार-जबाबदारी, समन्वय, वाढ व विविधीकरणाला मदत.
• कर्मचारी व्यवस्थापन: योग्य कामासाठी योग्य व्यक्तीची भरती, निवड, प्रशिक्षण, विकास व टिकवणे.
• मार्गदर्शन (दिग्दर्शन): कर्मचाऱ्यांना सूचना देणे, देखरेख, प्रेरणा, नेतृत्व व संदेशवहन. याला व्यवस्थापनाचा आत्मा म्हणतात.
• समन्वय: विविध विभाग व व्यक्तींच्या प्रयत्नांना सामायिक उद्दिष्टासाठी एकत्र आणणे; याला व्यवस्थापनाचे सार म्हणतात. मेरी पार्कर फॉलेट यांनी समन्वयाला गटाचे "अधिक मूल्य" म्हटले.
• नियंत्रण: प्रत्यक्ष कामगिरी मानकांशी तुलना करून त्रुटी सुधारणे. पायऱ्या: मानके ठरवणे → कामगिरी मोजणे → तुलना → विचलन शोधणे → सुधारात्मक कृती.
• नियोजन व नियंत्रण एकमेकांशी जोडलेले: नियोजन मानके ठरवते, नियंत्रण त्यांची पडताळणी करते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• नियोजन – भविष्यातील कृतीचा आधी ठरवलेला मार्ग.
• अधिकार सोपवणे – वरिष्ठाने आपले काही अधिकार कनिष्ठाला देणे.
• प्रेरणा – कर्मचाऱ्यांना उत्साहाने काम करण्यास उद्युक्त करणे.
• नेतृत्व – इतरांच्या वर्तनावर प्रभाव टाकून उद्दिष्टाकडे नेण्याची क्षमता.
• संदेशवहन – माहिती, कल्पना व सूचना यांची देवाणघेवाण.

महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती

• मेरी पार्कर फॉलेट – समन्वयाचे महत्त्व मांडले.
• "नियंत्रणाशिवाय नियोजन निरर्थक आणि नियोजनाशिवाय नियंत्रण अशक्य" — दोन्ही कार्यांचा परस्परसंबंध.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. नियोजनाची व्याख्या लिहा.

भविष्यात काय करायचे, कसे करायचे, केव्हा व कोणी करायचे हे आधीच ठरवणे म्हणजे नियोजन.

Q2. मार्गदर्शनाला व्यवस्थापनाचा आत्मा का म्हणतात?

कारण मार्गदर्शनामुळेच योजना प्रत्यक्ष कृतीत उतरतात; सूचना, देखरेख, प्रेरणा व नेतृत्व यांशिवाय कर्मचारी काम सुरूच करू शकत नाहीत.

Q3. नियंत्रणाच्या पायऱ्या स्पष्ट करा.

1. कामगिरीची मानके ठरवणे.
2. प्रत्यक्ष कामगिरी मोजणे.
3. प्रत्यक्ष कामगिरीची मानकांशी तुलना.
4. विचलन व त्याची कारणे शोधणे.
5. सुधारात्मक कृती करणे.

Q4. संघटनाचे महत्त्व सांगा.

विशेषीकरणाचे फायदे मिळतात, प्रत्येकाचे काम व अधिकार स्पष्ट होतात, समन्वय सोपा होतो, साधनांचा उत्तम वापर होतो, संस्थेच्या वाढीला मदत होते.

Q5. समन्वय म्हणजे काय? त्याला व्यवस्थापनाचे सार का म्हणतात?

विविध विभाग व व्यक्ती यांच्या प्रयत्नांचा मेळ घालणे म्हणजे समन्वय. व्यवस्थापनाचे प्रत्येक कार्य समन्वयाशिवाय यशस्वी होत नाही, म्हणून त्याला व्यवस्थापनाचे सार म्हणतात.

परीक्षेसाठी टीप

प्रत्येक कार्याचे "महत्त्व" किमान चार मुद्द्यांत लिहायचा सराव करा; नियंत्रणाच्या पायऱ्या क्रमानेच लिहा.

थोडक्यात सारांश

नवीन व्यवसाय सुरू करणारी, जोखीम पत्करणारी आणि नव्या कल्पना प्रत्यक्षात आणणारी व्यक्ती म्हणजे उद्योजक. या प्रकरणात उद्योजक संकल्पनेचा इतिहास, उद्योजकाची वैशिष्ट्ये, गुण व कार्ये, उद्योजकता विकास व त्याची प्रक्रिया, उद्योजकता विकास कार्यक्रमाचे नवीन प्रवाह (स्टार्ट-अप इंडिया, स्टँड-अप इंडिया, कृषी पर्यटन) आणि अंतर्गत उद्योजक ही संकल्पना शिकतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

• 'उद्योजक' (Entrepreneur) हा शब्द फ्रेंच क्रियापद 'Entreprendre' म्हणजे "हाती घेणे" यावरून आला.
• सुरुवातीला हा शब्द फ्रेंच लष्करी मोहिमांच्या प्रमुखांसाठी वापरला जाई; नंतर व्यवसायाच्या संदर्भात फ्रेंच अर्थशास्त्रज्ञ रिचर्ड कँटिलॉन यांनी वापरला.
• उद्योजकाला जमीन, श्रम, भांडवल यांच्यासोबत उत्पादनाचा चौथा घटक मानले जाते.
• उद्योजकाचे गुण: दूरदृष्टी, कठोर परिश्रम, तांत्रिक ज्ञान, संवाद कौशल्य, आशावाद, जोखीम पत्करण्याची तयारी, आत्मविश्वास, शिस्त, सर्जनशीलता, निर्धार.
• उद्योजकाची कार्ये: नवप्रवर्तन, उद्दिष्टे ठरवणे, बाजारपेठ विकसित करणे, नवे तंत्रज्ञान स्वीकारणे, भांडवल उभारणे, निर्णय घेणे, सर्व घटकांशी चांगले संबंध ठेवणे.
• उद्योजकता विकास कार्यक्रम (EDP): लोकांना उद्योग सुरू करण्यासाठी प्रशिक्षण देणारा कार्यक्रम; रोजगार निर्मिती व मागास भागांच्या विकासास मदत.
• स्टार्ट-अप इंडिया (२०१६): भारतात नोंदणी, स्थापनेपासून १० वर्षांपेक्षा कमी काळ आणि वार्षिक उलाढाल ₹१०० कोटींपेक्षा कमी असलेली संस्था स्टार्ट-अप मानली जाते.
• स्टँड-अप इंडिया: प्रत्येक बँक शाखेने किमान एक अनुसूचित जाती/जमातीचा आणि किमान एक महिला उद्योजकाला नवीन (ग्रीनफिल्ड) उद्योगासाठी ₹१० लाख ते ₹१ कोटी कर्ज द्यावे.
• कृषी पर्यटन: शहरी लोकांना शेतावर ग्रामीण जीवनाचा अनुभव देणे; शेतकऱ्यांना जादा उत्पन्न.
• अंतर्गत उद्योजक: संस्थेत नोकरी करत असताना उद्योजकाप्रमाणे नव्या कल्पना व उत्पादने विकसित करणारा कर्मचारी.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• उद्योजकता – उद्योग सुरू करून तो यशस्वीपणे चालवण्याची प्रक्रिया व क्षमता.
• नवप्रवर्तन – नवीन उत्पादन, पद्धत किंवा बाजारपेठ शोधणे.
• ग्रीनफिल्ड उद्योग – लाभार्थीने प्रथमच सुरू केलेला उद्योग.
• अंतर्गत उद्योजक – संस्थेतील उद्योजकवृत्तीचा कर्मचारी.

महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती

• रिचर्ड कँटिलॉन – व्यवसायाच्या संदर्भात 'उद्योजक' शब्द प्रथम वापरणारे फ्रेंच अर्थशास्त्रज्ञ.
• २०१६ – स्टार्ट-अप इंडिया व स्टँड-अप इंडिया योजनांची सुरुवात.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. उद्योजक कोणाला म्हणतात?

नवीन व्यवसायाची कल्पना मांडून, साधने एकत्र करून, जोखीम पत्करून उद्योग सुरू करणाऱ्या व चालवणाऱ्या व्यक्तीला उद्योजक म्हणतात.

Q2. अंतर्गत उद्योजक म्हणजे काय?

संस्थेचा कर्मचारी असूनही संस्थेच्या आत नव्या कल्पना, उत्पादने किंवा प्रकल्प उद्योजकाप्रमाणे राबवणारी व्यक्ती.

Q3. उद्योजकाचे गुण स्पष्ट करा.

1. जोखीम पत्करण्याची तयारी.
2. दूरदृष्टी व सर्जनशीलता.
3. आत्मविश्वास व निर्धार.
4. संवाद कौशल्य व तांत्रिक ज्ञान.
5. कठोर परिश्रम व शिस्त.

Q4. स्टँड-अप इंडिया योजनेची वैशिष्ट्ये सांगा.

प्रत्येक बँक शाखेकडून किमान एक SC/ST व किमान एक महिला उद्योजकाला कर्ज; कर्जाची रक्कम ₹१० लाख ते ₹१ कोटी; फक्त नवीन (ग्रीनफिल्ड) उद्योगासाठी; लाभार्थी १८ वर्षांवरील.

Q5. उद्योजकता विकासाचे महत्त्व सांगा.

रोजगार निर्मिती, आर्थिक विकास, मागास भागांचा विकास, संपत्तीचे विकेंद्रीकरण, नवप्रवर्तनाला चालना, राहणीमानात सुधारणा.

परीक्षेसाठी टीप

सरकारी योजनांचे (स्टार्ट-अप इंडिया, स्टँड-अप इंडिया) आकडे — १० वर्षे, ₹१०० कोटी, ₹१० लाख ते ₹१ कोटी — अचूक लक्षात ठेवा.

थोडक्यात सारांश

व्यवसाय सुरळीत चालण्यासाठी मदत करणाऱ्या सेवांना व्यवसाय सेवा म्हणतात — बँकिंग, विमा, वाहतूक, गोदाम व संप्रेषण. या प्रकरणात सेवांची वैशिष्ट्ये, बँकांचे प्रकार व व्यापारी बँकांची कार्ये, इ-बँकिंग, विम्याची तत्त्वे व प्रकार, वाहतुकीचे प्रकार, गोदामांचे प्रकार व कार्ये आणि संप्रेषणाची साधने शिकतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

• सेवांची वैशिष्ट्ये: अमूर्तता, अविभाज्यता, असातत्य (एकसारखेपणा नसणे), नाशवंतता (साठवता येत नाही), हस्तांतरण न होणे, ग्राहकाचा सहभाग.
• बँकांचे प्रकार: मध्यवर्ती बँक (RBI), व्यापारी बँका, सहकारी बँका (प्राथमिक कृषी पतसंस्था, जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक, राज्य सहकारी बँक), औद्योगिक विकास बँका, प्रादेशिक ग्रामीण बँका, विशेषीकृत बँका (EXIM बँक, SIDBI, NABARD), लघु वित्त बँका, पेमेंट बँका.
• व्यापारी बँकांची प्राथमिक कार्ये: ठेवी स्वीकारणे (बचत, चालू, मुदत, आवर्ती) व कर्जे देणे (अधिविकर्ष, रोख पत, कर्ज, विपत्र वटविणे). दुय्यम कार्ये: प्रतिनिधी (एजन्सी) कार्ये व उपयुक्तता कार्ये (लॉकर, ड्राफ्ट).
• इ-बँकिंग: ATM, डेबिट/क्रेडिट कार्ड, इंटरनेट बँकिंग, मोबाईल बँकिंग, NEFT, RTGS, IMPS, UPI.
• विमा: हप्त्याच्या (प्रीमियम) बदल्यात संभाव्य नुकसानीची भरपाई देण्याचा करार.
• विम्याची तत्त्वे: परम सद्भाव, विमायोग्य हित, नुकसान भरपाई, अंशदान, प्रत्यासन (Subrogation), निकटतम कारण, नुकसान कमी करणे.
• विम्याचे प्रकार: जीवन विमा, सागरी विमा, अग्नी विमा (तसेच आरोग्य, वाहन इ.).
• वाहतूक स्थळाचा अडथळा दूर करते: जमीन (रस्ता, रेल्वे, पाइपलाइन), जल (अंतर्गत, किनारी, सागरी), हवाई.
• गोदाम काळाचा अडथळा दूर करते: खाजगी, सार्वजनिक, बंधपत्रित (बाँडेड), सरकारी, सहकारी गोदामे. कार्ये: साठवण, किंमत स्थिरता, जोखीम स्वीकारणे, वित्तपुरवठा, प्रतवारी व पॅकिंग.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• अधिविकर्ष (Overdraft) – चालू खात्यात शिलकीपेक्षा जास्त रक्कम काढण्याची सुविधा.
• विमा हप्ता – विमा कंपनीला नियमित दिली जाणारी रक्कम.
• परम सद्भाव – विमा करारात दोन्ही पक्षांनी सर्व खरी माहिती देणे.
• बंधपत्रित गोदाम – सीमा शुल्क न भरलेल्या आयात मालासाठीचे गोदाम.

महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती

• NABARD – कृषी व ग्रामीण विकासासाठी शिखर बँक; SIDBI – लघु उद्योगांसाठी; EXIM बँक – आयात-निर्यात व्यापारासाठी.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. सेवांची दोन वैशिष्ट्ये सांगा.

अमूर्तता — सेवा दिसत नाही, स्पर्श करता येत नाही; नाशवंतता — सेवा साठवून ठेवता येत नाही.

Q2. इ-बँकिंगची चार साधने लिहा.

ATM, इंटरनेट बँकिंग, मोबाईल बँकिंग, NEFT/RTGS/UPI.

Q3. विम्याची तत्त्वे स्पष्ट करा.

1. परम सद्भाव — सर्व खरी माहिती देणे.
2. विमायोग्य हित — विमाधारकाचे वस्तूमध्ये आर्थिक हित असावे.
3. नुकसान भरपाई — प्रत्यक्ष नुकसानीइतकीच भरपाई (जीवन विम्याला लागू नाही).
4. प्रत्यासन — भरपाई दिल्यावर विमा कंपनीला विमाधारकाचे हक्क मिळतात.
5. निकटतम कारण — नुकसानीचे जवळचे कारण विम्यात समाविष्ट असावे.

Q4. व्यापारी बँकांची प्राथमिक कार्ये सांगा.

ठेवी स्वीकारणे (बचत, चालू, मुदत, आवर्ती ठेव) आणि कर्जे देणे (अधिविकर्ष, रोख पत, मुदत कर्ज, विपत्र वटविणे).

Q5. गोदामांची कार्ये लिहा.

माल सुरक्षित साठवणे, किमतींमध्ये स्थिरता, मालाची जोखीम स्वीकारणे, गोदाम पावतीवर वित्तपुरवठा, प्रतवारी व पॅकिंग.

परीक्षेसाठी टीप

"वाहतूक स्थळाचा व गोदाम काळाचा अडथळा दूर करते" हे वाक्य उत्तरात वापरा; विम्याची तत्त्वे उदाहरणासह लिहा.

थोडक्यात सारांश

माहिती तंत्रज्ञानामुळे व्यवसाय करण्याच्या नवीन पद्धती उदयास आल्या आहेत. या प्रकरणात इ-व्यवसाय (इलेक्ट्रॉनिक व्यवसाय) — अर्थ, व्याप्ती, फायदे व मर्यादा — ऑनलाइन खरेदी-विक्रीची पायरी-पायरीने प्रक्रिया, तसेच बाह्यसेवा आणि त्याचे प्रकार BPO, KPO, LPO शिकतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

• इ-व्यवसाय: इंटरनेट व माहिती तंत्रज्ञान वापरून ग्राहक, पुरवठादार व कर्मचारी यांच्याशी व्यवसाय करणे. 'इ-व्यवसाय' ही संज्ञा IBM ने १९९७ मध्ये प्रथम वापरली.
• इ-वाणिज्य (ऑनलाइन खरेदी-विक्री) हा इ-व्यवसायाचा एक भाग आहे; इ-व्यवसाय अधिक व्यापक आहे.
• व्याप्ती: B2B (व्यवसाय ते व्यवसाय), B2C (व्यवसाय ते ग्राहक), C2C (ग्राहक ते ग्राहक), C2B (ग्राहक ते व्यवसाय), Intra-B (व्यवसायाच्या अंतर्गत), B2G (व्यवसाय ते सरकार).
• फायदे: सुरू करणे सोपे, कमी गुंतवणूक, २४×७ सोय, वेग, जागतिक बाजारपेठ, कमी खर्च, कागदविरहित काम.
• मर्यादा: वैयक्तिक संपर्काचा अभाव, सुरक्षितता व गोपनीयतेचा धोका, तंत्रज्ञानावर अवलंबित्व, वितरणात विलंब, फसवणूक.
• ऑनलाइन व्यवहाराच्या पायऱ्या: नोंदणी → मागणी नोंदवणे (शॉपिंग कार्ट) → पैसे देणे → वस्तूचे वितरण.
• पैसे देण्याचे मार्ग: वस्तू मिळाल्यावर रोख (COD), नेट बँकिंग, डेबिट/क्रेडिट कार्ड, डिजिटल वॉलेट, UPI, धनादेश/ड्राफ्ट.
• बाह्यसेवा (Outsourcing): काही कामे करार करून बाहेरील संस्थांकडून करून घेणे, जेणेकरून कंपनी मुख्य कामावर लक्ष देऊ शकेल.
• BPO: नेहमीची कामे (कॉल सेंटर, ग्राहक सेवा, वेतन पत्रक). KPO: ज्ञानाधारित कामे (संशोधन, विश्लेषण, वैद्यकीय). LPO: कायदेशीर कामे (करारांचा मसुदा, पेटंट).

महत्त्वाच्या संज्ञा

• इ-व्यवसाय – इलेक्ट्रॉनिक माध्यमातून केलेला व्यवसाय.
• शॉपिंग कार्ट – ऑनलाइन खरेदीसाठी निवडलेल्या वस्तूंची यादी.
• बाह्यसेवा – कंपनीचे काम बाहेरील तज्ज्ञ संस्थेकडून करून घेणे.
• KPO – ज्ञान प्रक्रिया बाह्यसेवा.

महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती

• १९९७ – IBM ने 'e-business' संज्ञा प्रथम वापरली.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. इ-व्यवसाय म्हणजे काय?

इंटरनेट व संगणक जाळ्याच्या मदतीने खरेदी, विक्री, उत्पादन, ग्राहक सेवा अशी सर्व व्यावसायिक कामे करणे म्हणजे इ-व्यवसाय.

Q2. BPO व KPO यांतील फरक सांगा.

BPO मध्ये नेहमीची, नियमांवर आधारित कामे (उदा. कॉल सेंटर) दिली जातात; KPO मध्ये उच्च ज्ञान व कौशल्य लागणारी कामे (संशोधन, विश्लेषण) दिली जातात.

Q3. ऑनलाइन खरेदी-विक्रीच्या पायऱ्या स्पष्ट करा.

1. नोंदणी — संकेतस्थळावर खाते उघडणे.
2. मागणी नोंदवणे — वस्तू शॉपिंग कार्टमध्ये टाकणे.
3. पैसे देणे — COD, कार्ड, नेट बँकिंग, UPI.
4. वितरण — वस्तू ग्राहकाच्या पत्त्यावर पोहोचवणे.

Q4. बाह्यसेवेचे फायदे लिहा.

मुख्य कामावर लक्ष, खर्चात बचत, तज्ज्ञ सेवा, कार्यक्षमता व दर्जा सुधारतो, जलद सेवा.

Q5. इ-व्यवसायाच्या मर्यादा सांगा.

वैयक्तिक संपर्काचा अभाव, सायबर फसवणूक व गोपनीयतेचा धोका, तंत्रज्ञान व इंटरनेटवर अवलंबित्व, वितरणात विलंब, वस्तू प्रत्यक्ष पाहता न येणे.

परीक्षेसाठी टीप

B2B, B2C, C2C यांची पूर्ण रूपे व प्रत्येकाचे एक भारतीय उदाहरण तयार ठेवा.

थोडक्यात सारांश

व्यवसाय समाजाची साधनसंपत्ती वापरतो, म्हणून समाजाप्रती त्याची काही कर्तव्ये असतात. नफा मिळवताना समाजाच्या हिताचे रक्षण करणे म्हणजे व्यवसायाची सामाजिक जबाबदारी. या प्रकरणात तिची संकल्पना व गरज, विविध घटकांप्रती जबाबदारी, पर्यावरण संरक्षण, व्यावसायिक नीतिशास्त्र आणि सामूहिक सामाजिक जबाबदारी (CSR) शिकतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

• गरज: व्यवसाय समाजाचा भाग आहे, समाजाची साधने वापरतो, सार्वजनिक प्रतिमा, सरकारी नियंत्रण टाळणे, दीर्घकालीन अस्तित्व, नैतिक कर्तव्य, सत्तेबरोबर जबाबदारी.
• मालकांप्रती: योग्य परतावा, भांडवलाची सुरक्षितता, कार्यक्षम व्यवस्थापन, वाढ.
• गुंतवणूकदारांप्रती: नियमित व्याज/लाभांश, गुंतवणुकीची सुरक्षितता, खरी माहिती.
• कर्मचाऱ्यांप्रती: योग्य वेतन, सुरक्षित कामाची जागा, प्रशिक्षण, कल्याणकारी सुविधा, नोकरीची सुरक्षितता, व्यवस्थापनात सहभाग.
• ग्राहकांप्रती: वाजवी किमतीत दर्जेदार वस्तू, भेसळ व काळाबाजार नाही, खरी माहिती, विक्रीपश्चात सेवा.
• सरकारप्रती: प्रामाणिकपणे कर भरणे, कायद्यांचे पालन, सरकारी धोरणांना सहकार्य.
• समाजाप्रती: रोजगार निर्मिती, मागास भागांचा विकास, प्रदूषण टाळणे, समाजकल्याण उपक्रम.
• पर्यावरणाप्रती: हवा, पाणी, ध्वनी प्रदूषण नियंत्रण, पर्यावरणपूरक तंत्रज्ञान, पुनर्वापर, नैसर्गिक संसाधनांचे जतन.
• व्यावसायिक नीतिशास्त्र: व्यवसायातील योग्य-अयोग्य वर्तन ठरवणारी नैतिक तत्त्वे; ती ऐच्छिक, समाजहिताची व विश्वास निर्माण करणारी असतात.
• CSR: कंपनी कायदा २०१३, कलम १३५ व CSR नियम २०१४ नुसार एप्रिल २०१४ पासून पात्र कंपन्यांनी मागील तीन वर्षांच्या सरासरी निव्वळ नफ्याच्या किमान २% रक्कम सामाजिक कार्यावर खर्च करणे बंधनकारक.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• सामाजिक जबाबदारी – समाजाच्या हिताचे रक्षण व संवर्धन करण्याचे व्यवसायाचे कर्तव्य.
• व्यावसायिक नीतिशास्त्र – व्यवसायातील नैतिक आचारसंहिता.
• CSR – कंपनीची समाज व पर्यावरणाप्रती कायदेशीर व नैतिक जबाबदारी.
• हितसंबंधी घटक – मालक, कर्मचारी, ग्राहक, सरकार, समाज.

महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती

• कंपनी कायदा २०१३, कलम १३५ – CSR ची तरतूद.
• CSR नियम २०१४ (एप्रिल २०१४ पासून लागू).

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. व्यवसायाची सामाजिक जबाबदारी म्हणजे काय?

नफा मिळवण्याबरोबरच समाजाच्या हिताचे रक्षण व संवर्धन करणारे निर्णय व कृती करण्याचे व्यवसायाचे कर्तव्य.

Q2. CSR बाबत कंपनी कायद्यातील तरतूद सांगा.

कंपनी कायदा २०१३ च्या कलम १३५ नुसार पात्र कंपन्यांनी मागील तीन वर्षांच्या सरासरी निव्वळ नफ्याच्या किमान २% रक्कम CSR उपक्रमांवर खर्च करावी.

Q3. कर्मचाऱ्यांप्रती व्यवसायाची जबाबदारी स्पष्ट करा.

1. योग्य व वेळेवर वेतन.
2. सुरक्षित व आरोग्यदायी कामाची जागा.
3. प्रशिक्षण व पदोन्नतीच्या संधी.
4. कल्याणकारी सुविधा (वैद्यकीय, निवास).
5. व्यवस्थापनात सहभाग व नोकरीची सुरक्षितता.

Q4. ग्राहकांप्रती व्यवसायाची जबाबदारी लिहा.

वाजवी किमतीत दर्जेदार वस्तू, भेसळ-साठेबाजी-काळाबाजार टाळणे, जाहिरातीत खरी माहिती, तक्रारींचे निवारण व विक्रीपश्चात सेवा.

Q5. पर्यावरण संरक्षणासाठी व्यवसाय काय करू शकतो?

प्रदूषण नियंत्रण यंत्रणा बसवणे, पर्यावरणपूरक तंत्रज्ञान व कच्चा माल वापरणे, कचऱ्याचा पुनर्वापर, वृक्षारोपण, ऊर्जा व पाण्याची बचत.

परीक्षेसाठी टीप

प्रत्येक घटकाप्रती (मालक, कर्मचारी, ग्राहक, सरकार, समाज) किमान तीन जबाबदाऱ्या लिहायचा सराव करा; CSR चे "कलम १३५" व "२%" विसरू नका.

थोडक्यात सारांश

जास्त किंमत, भेसळ, कमी वजन, दिशाभूल करणाऱ्या जाहिराती यांमुळे ग्राहकांची फसवणूक होते. या प्रकरणात ग्राहक कोण, ग्राहक संरक्षणाची गरज, ग्राहकांचे अधिकार व जबाबदाऱ्या, संरक्षणाचे मार्ग, ग्राहक संरक्षण कायदा २०१९ अंतर्गत त्रिस्तरीय तक्रार निवारण व्यवस्था आणि ग्राहक संघटनांची भूमिका शिकतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

• 'Consumer' हा शब्द लॅटिन 'Consumere' (खाणे किंवा पिणे) यावरून आला. स्वतःच्या वापरासाठी (पुनर्विक्रीसाठी नव्हे) वस्तू खरेदी करणारी किंवा सेवा घेणारी व्यक्ती म्हणजे ग्राहक.
• महात्मा गांधी: ग्राहक हा आपल्या आवारातील सर्वांत महत्त्वाचा पाहुणा आहे.
• गरज: शोषणापासून संरक्षण (किंमत वाढ, कृत्रिम टंचाई, काळाबाजार, भेसळ), निरक्षरता व अज्ञान, असंघटित ग्राहक, जागरूकता, व्यवसायाची सामाजिक जबाबदारी.
• १५ मार्च — जागतिक ग्राहक हक्क दिन (१५ मार्च १९६२ रोजी अमेरिकेचे अध्यक्ष जॉन एफ. केनेडी यांनी ग्राहक हक्क मांडले).
• ग्राहकांचे अधिकार: सुरक्षिततेचा, माहितीचा, निवडीचा, म्हणणे मांडण्याचा, ग्राहक शिक्षणाचा, प्रतिनिधित्वाचा, तक्रार निवारणाचा, निरोगी पर्यावरणाचा.
• ग्राहकांच्या जबाबदाऱ्या: जागरूक राहणे, प्रमाणित (ISI, ॲगमार्क, हॉलमार्क) वस्तू घेणे, पावती घेणे, लेबल वाचणे, खरी तक्रार करणे, अपव्यय टाळणे.
• ग्राहक संरक्षण कायदा २०१९ ला राष्ट्रपतींची मान्यता ९ ऑगस्ट २०१९. त्रिस्तरीय अर्ध-न्यायिक यंत्रणा: जिल्हा आयोग, राज्य आयोग, राष्ट्रीय आयोग.
• पाठ्यपुस्तकातील आर्थिक मर्यादा: जिल्हा आयोग — ₹१ कोटीपर्यंत; राज्य आयोग — ₹१ कोटी ते ₹१० कोटी; राष्ट्रीय आयोग — ₹१० कोटींपेक्षा जास्त.
• अपील: जिल्हा → राज्य (४५ दिवसांत) → राष्ट्रीय (३० दिवसांत) → सर्वोच्च न्यायालय (३० दिवसांत).

महत्त्वाच्या संज्ञा

• ग्राहक – स्वतःच्या वापरासाठी वस्तू/सेवा घेणारी व्यक्ती.
• भेसळ – वस्तूमध्ये स्वस्त किंवा हानिकारक पदार्थ मिसळणे.
• तक्रार निवारण – ग्राहकाच्या तक्रारीवर उपाय किंवा नुकसानभरपाई.
• जनहित याचिका – सार्वजनिक हितासाठी न्यायालयात दाखल केलेली याचिका.

महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती

• १५ मार्च – जागतिक ग्राहक हक्क दिन (१९६२, जॉन एफ. केनेडी).
• ९ ऑगस्ट २०१९ – ग्राहक संरक्षण कायदा २०१९ ला राष्ट्रपतींची मान्यता.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. ग्राहक म्हणजे कोण?

स्वतःच्या वापरासाठी पैसे देऊन वस्तू खरेदी करणारी किंवा सेवा घेणारी व्यक्ती; पुनर्विक्रीसाठी वस्तू घेणारा ग्राहक मानला जात नाही.

Q2. जागतिक ग्राहक हक्क दिन केव्हा साजरा करतात?

दरवर्षी १५ मार्च रोजी.

Q3. ग्राहकांचे अधिकार स्पष्ट करा.

1. सुरक्षिततेचा अधिकार — धोकादायक वस्तूंपासून संरक्षण.
2. माहितीचा अधिकार — दर्जा, किंमत, घटक यांची माहिती.
3. निवडीचा अधिकार — विविध वस्तूंमधून निवड.
4. म्हणणे मांडण्याचा व तक्रार निवारणाचा अधिकार.
5. ग्राहक शिक्षणाचा अधिकार.

Q4. ग्राहक संरक्षण कायदा २०१९ नुसार त्रिस्तरीय यंत्रणा सांगा.

जिल्हा आयोग, राज्य आयोग आणि राष्ट्रीय आयोग; प्रत्येकाची आर्थिक मर्यादा ठरलेली असून वरच्या स्तरावर अपील करता येते.

Q5. ग्राहकांच्या जबाबदाऱ्या लिहा.

जागरूक राहणे, ISI/ॲगमार्क/हॉलमार्क असलेल्या वस्तू घेणे, खरेदीची पावती घेणे, लेबल व अंतिम मुदत तपासणे, खोटी तक्रार न करणे.

परीक्षेसाठी टीप

अधिकार व जबाबदाऱ्या यांचे प्रश्न वेगवेगळे विचारले जातात — दोन्हींच्या याद्या स्वतंत्र पाठ करा.

थोडक्यात सारांश

विपणन म्हणजे फक्त विक्री नव्हे; ग्राहकांच्या गरजा शोधण्यापासून त्यांचे समाधान होईपर्यंतची संपूर्ण प्रक्रिया म्हणजे विपणन. या प्रकरणात विपणनाचा अर्थ व व्याख्या, विपणी (बाजार) व तिचे प्रकार, विपणनाचे महत्त्व व कार्ये आणि विपणन मिश्र (४P) शिकतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

• विपणन ही ग्राहकांच्या गरजा ओळखून वस्तू व सेवांच्या देवाणघेवाणीतून त्या पूर्ण करण्याची सामाजिक व व्यावसायिक प्रक्रिया आहे; ती कला व शास्त्र दोन्ही आहे.
• 'Market' हा शब्द लॅटिन 'Mercatus' वरून आला. विपणी म्हणजे खरेदीदार व विक्रेते भेटतात ती जागा किंवा व्यवस्था; आज ऑनलाइन बाजारपेठही यात येते.
• विपणीचे प्रकार: क्षेत्रानुसार (स्थानिक, प्रादेशिक, राष्ट्रीय, आंतरराष्ट्रीय), काळानुसार, वस्तूंच्या स्वरूपानुसार (वस्तू, भांडवल, नाणे बाजार), व्यवहारानुसार (रोख/तात्काळ, वायदे), प्रमाणानुसार (घाऊक, किरकोळ), स्पर्धेनुसार.
• महत्त्व: ग्राहकांना वस्तू सहज मिळतात, राहणीमान उंचावते, रोजगार निर्मिती, नवीन उत्पादनांचा विकास, स्पर्धेला तोंड, विक्री व नफा वाढ, अर्थव्यवस्थेला चालना.
• विपणनाची कार्ये: विपणन संशोधन, खरेदी व एकत्रीकरण, उत्पादन नियोजन व विकास, प्रमाणीकरण व प्रतवारी, वेष्टन व लेबलिंग, बोधचिन्ह (ब्रँडिंग), किंमत निश्चिती, प्रसिद्धी व जाहिरात, साठवणूक, वाहतूक, वितरण, वित्तपुरवठा, जोखीम स्वीकारणे, विक्रीपश्चात सेवा.
• विपणन मिश्र (४P): उत्पादन (Product), किंमत (Price), स्थान/वितरण (Place), प्रसिद्धी/प्रवर्तन (Promotion) — ग्राहकांचे समाधान करण्यासाठी नियंत्रित करता येणारे घटक.
• उत्पादन: वैशिष्ट्ये, दर्जा, ब्रँड, वेष्टन. किंमत: खर्च, स्पर्धा, मागणी. स्थान: वितरणाचे मार्ग. प्रसिद्धी: जाहिरात, वैयक्तिक विक्री, विक्री प्रवर्तन.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• विपणन संशोधन – ग्राहक, बाजार व स्पर्धक यांची माहिती गोळा करून विश्लेषण करणे.
• प्रमाणीकरण – वस्तूचे दर्जा, आकार, वजन यांचे मानक ठरवणे.
• प्रतवारी – वस्तूंची दर्जानुसार वर्गवारी करणे.
• बोधचिन्ह (ब्रँड) – वस्तू ओळखण्यासाठी नाव, चिन्ह किंवा रचना.

महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती

• विपणन मिश्राचे ४P – Product, Price, Place, Promotion.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. विपणनाची व्याख्या लिहा.

ग्राहकांच्या गरजा ओळखून, त्या पूर्ण करणाऱ्या वस्तू व सेवा योग्य किमतीला, योग्य ठिकाणी व योग्य वेळी पोहोचवण्याची संपूर्ण प्रक्रिया म्हणजे विपणन.

Q2. विपणन मिश्राचे घटक कोणते?

उत्पादन, किंमत, स्थान (वितरण) आणि प्रसिद्धी (प्रवर्तन) — यांना ४P म्हणतात.

Q3. विपणनाचे महत्त्व स्पष्ट करा.

1. ग्राहकांना हव्या त्या वस्तू सहज उपलब्ध.
2. राहणीमान उंचावते.
3. रोजगार निर्मिती.
4. नवीन उत्पादनांचा विकास व नवप्रवर्तन.
5. व्यवसायाची विक्री व नफा वाढतो.

Q4. विपणनाची कोणतीही चार कार्ये स्पष्ट करा.

1. विपणन संशोधन — ग्राहकांच्या गरजांचा अभ्यास.
2. वेष्टन व लेबलिंग — वस्तूचे संरक्षण व माहिती.
3. किंमत निश्चिती — खर्च, मागणी व स्पर्धा पाहून किंमत ठरवणे.
4. प्रसिद्धी — जाहिरात व विक्री प्रवर्तनाद्वारे वस्तूची माहिती पोहोचवणे.

Q5. विपणीचे क्षेत्रानुसार प्रकार सांगा.

स्थानिक, प्रादेशिक, राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय विपणी.

परीक्षेसाठी टीप

४P चे प्रश्न आले की प्रत्येक P चे एक उदाहरण (उदा. एखाद्या साबणाचा ब्रँड, किंमत, दुकाने, टीव्ही जाहिरात) द्या — उत्तर लक्षात राहणारे होते.