थोडक्यात सारांश
मानव आणि पर्यावरण यांचा एकमेकांवर कसा परिणाम होतो हे या प्रकरणात पाहतो. लोकसंख्या वाढ आणि तिचे टप्पे, ग्रामीण व शहरी वसाहती, स्थानिक समुदाय आणि त्यांचे पारंपरिक ज्ञान, पर्यावरण व आरोग्य यांचा संबंध, तसेच स्वच्छ पर्यावरणात जगण्याचा अधिकार आणि मूल्यशिक्षण हे मुद्दे यात आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
- सुरुवातीला मानव शिकार व अन्न गोळा करून जगत होता. शेती क्रांती (१०,०००–१२,००० वर्षांपूर्वी), औद्योगिक क्रांती (सुमारे २७५ वर्षांपूर्वी) आणि वैद्यकीय-तांत्रिक प्रगतीमुळे लोकसंख्या वेगाने वाढली.
- इ.स. १ मध्ये सुमारे १७ कोटी लोक; १८५० ते १९५० दरम्यान लोकसंख्या दुप्पट होऊन २०० कोटी; १९८७ मध्ये ५०० कोटी; १९९९ मध्ये ६०० कोटी. सुमारे १६५० नंतरची वाढ घातांकी (exponential) आहे.
- जन्मदर व मृत्युदर दर १००० लोकसंख्येमागे एका वर्षात मोजतात.
- लोकसंख्या संक्रमणाचे टप्पे: औद्योगिकपूर्व (जन्म व मृत्युदर दोन्ही जास्त) → संक्रमण (मृत्युदर घटतो, जन्मदर जास्त, वेगाने वाढ) → औद्योगिक (दोन्ही घटतात) → औद्योगिकोत्तर (लोकसंख्या स्थिर).
- लोकसंख्या मनोरा वयोगट दाखवतो; रुंद पाया म्हणजे वेगाने वाढ.
- जलद शहरीकरणामुळे झोपडपट्ट्या, अपुरी स्वच्छता, प्रदूषण, वाहतूक कोंडी आणि पाणी व जमिनीवर ताण येतो.
- स्थानिक समुदायांचे पारंपरिक ज्ञान शेती, वनस्पती, हवामान आणि संवर्धनाबद्दल असते.
- उदाहरणे: महाराष्ट्रातील वारली जंगलांचे रक्षक आहेत; बिश्नोई खेजडीचे झाड व काळवीट यांचे रक्षण करतात; देवराया म्हणजे देवाच्या नावाने राखलेले जंगलाचे तुकडे, जे जनुक पेढीचे काम करतात.
- जागतिक आरोग्य संघटनेनुसार आरोग्य म्हणजे केवळ रोग नसणे नव्हे, तर शारीरिक, मानसिक व सामाजिक स्वास्थ्य.
- प्रदूषित हवा, पाणी व मृदा आरोग्य बिघडवतात; सुमारे ८०% रोग पाण्यामुळे होतात. दिल्लीतील धुरक्यामुळे (ऑक्टोबर २०१६) आणीबाणीसारखे उपाय करावे लागले.
- प्रत्येक सजीवाला स्वच्छ, शांत पर्यावरणात जगण्याचा अधिकार आहे. मूल्यशिक्षण सजीवांविषयी करुणा व संसाधनांचे समान वाटप शिकवते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
- धारणक्षमता – पर्यावरण दीर्घकाळ टिकवू शकेल अशी कमाल लोकसंख्या.
- लोकसंख्या संक्रमण – विकासाबरोबर जास्त जन्म-मृत्युदराकडून कमी दराकडे होणारा बदल.
- पारंपरिक ज्ञान – स्थानिक समुदायाकडे पिढ्यान्‌पिढ्या असलेले ज्ञान.
- देवराई – धार्मिक श्रद्धेमुळे स्थानिक लोकांनी राखलेले जंगल.
महत्त्वाची माहिती
| वर्ष | जगाची लोकसंख्या |
|---|---|
| इ.स. १ | सुमारे १७ कोटी |
| १९५० | सुमारे २०० कोटी |
| १९८७ | ५०० कोटी |
| १९९९ | ६०० कोटी |
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. जन्मदर व मृत्युदर यांची व्याख्या लिहा.
एका वर्षात दर १००० लोकसंख्येमागे होणाऱ्या जिवंत जन्मांची संख्या म्हणजे जन्मदर; मृत्यूंची संख्या म्हणजे मृत्युदर.
Q2. देवराई म्हणजे काय?
स्थानिक देवतेच्या नावाने राखलेला जंगलाचा भाग, जिथे झाडतोड, शिकार, चराई निषिद्ध असते; त्यामुळे जैवविविधता टिकते.
Q3. लोकसंख्या संक्रमणाचे टप्पे स्पष्ट करा.
औद्योगिकपूर्व: जन्म व मृत्युदर जास्त. संक्रमण: मृत्युदर घटतो, जन्मदर जास्त, लोकसंख्या वेगाने वाढते. औद्योगिक: जन्मदरही घटतो. औद्योगिकोत्तर: दोन्ही दर कमी, लोकसंख्या स्थिर.
Q4. पर्यावरणाचा आरोग्यावर कसा परिणाम होतो?
प्रदूषित हवेमुळे श्वसनाचे आजार, दूषित पाण्यामुळे कॉलरा-टायफॉइड, मृदेतील रसायने अन्नात येतात, किरणोत्सार व ई-कचऱ्यामुळे गंभीर आजार होतात.
Q5. पर्यावरण संवर्धनात स्थानिक समुदायांची भूमिका सांगा.
ते संसाधने जपून वापरतात, देवराया व प्रजातींचे रक्षण करतात (बिश्नोई, वारली), पिकांच्या रानटी जाती जपतात आणि वनस्पती व हवामानाचे ज्ञान पुढे देतात.
परीक्षेसाठी टीप
लोकसंख्या संक्रमणाचा आलेख आणि लोकसंख्या मनोरा काढायला शिका; आकृतीला गुण मिळतात.