Introduction to Partnership and Partnership Final Accounts
थोडक्यात सारांश
दोन किंवा अधिक व्यक्ती मिळून नफा कमावण्यासाठी व्यवसाय करतात तेव्हा त्याला भागीदारी म्हणतात. भारतात भागीदारीचे नियम भारतीय भागीदारी कायदा, १९३२ नुसार चालतात. या प्रकरणात भागीदारीची वैशिष्ट्ये, भागीदारीचा करार, भांडवल खात्याच्या पद्धती (स्थिर व अस्थिर) आणि भागीदारी संस्थेची अंतिम खाती (व्यापार खाते, नफा-तोटा खाते, ताळेबंद) समायोजनांसह तयार करणे शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
भागीदारी कायदा, १९३२ च्या कलम ४ नुसार: सर्वांनी किंवा सर्वांच्या वतीने एकाने चालवलेल्या व्यवसायातील नफा वाटून घेण्यासाठी केलेल्या करारातून निर्माण झालेले व्यक्तींमधील संबंध म्हणजे भागीदारी.
भागीदार किमान २; कंपनी कायदा २०१३ व नियमांनुसार कमाल ५० भागीदार.
भागीदारी करारावर आधारित असते; लेखी कराराला भागीदारी विलेख (Partnership Deed) म्हणतात.
भागीदारांची जबाबदारी अमर्यादित असते; प्रत्येक भागीदार प्रधान व अभिकर्ता (Principal and Agent) असतो.
नोंदणी सक्तीची नाही, पण नोंदणी केल्यास कायदेशीर फायदे मिळतात.
करार नसल्यास: नफा-तोटा समान प्रमाणात वाटला जातो; भांडवलावर व्याज मिळत नाही; उचलीवर व्याज लावले जात नाही; भागीदाराला वेतन/कमिशन नाही; भागीदाराने दिलेल्या कर्जावर ६% द.सा. व्याज मिळते.
अस्थिर भांडवल पद्धत: सर्व समायोजने भांडवल खात्यातच; त्यामुळे भांडवलाची शिल्लक बदलत राहते.
अंतिम खाती: व्यापार खाते (सकल नफा/तोटा), नफा-तोटा खाते (शुद्ध नफा/तोटा), ताळेबंद (आर्थिक स्थिती).
प्रत्येक समायोजन अंतिम खात्यांत दोन ठिकाणी दाखवले जाते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
भागीदार – भागीदारी व्यवसायातील प्रत्येक सदस्य.
भागीदारी संस्था – भागीदारांनी मिळून चालवलेला व्यवसाय (फर्म).
उचल (Drawings) – भागीदाराने स्वतःच्या वापरासाठी व्यवसायातून घेतलेली रोख किंवा माल.
चालू खाते – स्थिर भांडवल पद्धतीत भांडवलाव्यतिरिक्तच्या नोंदींसाठी उघडलेले खाते.
थकीत खर्च / आगाऊ दिलेला खर्च – देय पण न दिलेला खर्च / पुढील वर्षासाठी आधीच दिलेला खर्च.
घसारा – स्थिर संपत्तीच्या मूल्यात वापरामुळे होणारी घट.
नमुने व सूत्रे
भांडवलावर व्याज = भांडवल × दर × कालावधी/१२
उचलीवर व्याज (दर महिन्याला समान उचल असल्यास) = एकूण उचल × दर × ६/१२ (सरासरी कालावधी)
सकल नफा = विक्री − (प्रारंभिक मालसाठा + खरेदी + प्रत्यक्ष खर्च − अंतिम मालसाठा)
स्थिर भांडवल पद्धतीत भागीदाराचे चालू खाते (नमुना):
नावे (Dr)
रक्कम
जमा (Cr)
रक्कम
उचल
xxx
शिल्लक पुढे आणली
xxx
उचलीवर व्याज
xxx
भांडवलावर व्याज
xxx
नफा-तोटा खाते (तोटा)
xxx
वेतन / कमिशन
xxx
शिल्लक पुढे नेली
xxx
नफा-तोटा खाते (नफ्याचा हिस्सा)
xxx
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. भागीदारीची व्याख्या लिहा.
भारतीय भागीदारी कायदा १९३२ च्या कलम ४ नुसार, सर्वांनी किंवा सर्वांच्या वतीने कोणत्याही एकाने चालवलेल्या व्यवसायाचा नफा वाटून घेण्याचे ज्यांनी मान्य केले आहे, अशा व्यक्तींमधील संबंध म्हणजे भागीदारी.
Q2. भागीदारीचा करार नसल्यास कोणते नियम लागू होतात?
नफा-तोटा समान वाटणी; भांडवलावर व्याज नाही; उचलीवर व्याज नाही; वेतन किंवा कमिशन नाही; भागीदाराच्या कर्जावर ६% द.सा. व्याज.
Q3. स्थिर व अस्थिर भांडवल पद्धतीतील दोन फरक सांगा.
स्थिर पद्धतीत प्रत्येक भागीदाराची दोन खाती (भांडवल व चालू) असतात; अस्थिर पद्धतीत फक्त भांडवल खाते.
स्थिर पद्धतीत भांडवल सामान्यतः बदलत नाही आणि नेहमी जमा शिल्लक असते; अस्थिर पद्धतीत भांडवल दरवर्षी बदलते.
Q4. अ आणि ब यांचे भांडवल अनुक्रमे ₹१,००,००० व ₹६०,००० आहे. भांडवलावर ८% द.सा. व्याज द्यायचे आहे. व्याज काढा.
अ: १,००,००० × ८/१०० = ₹८,०००. ब: ६०,००० × ८/१०० = ₹४,८००. हे व्याज नफा-तोटा खात्याच्या नावे व भागीदारांच्या चालू/भांडवल खात्याच्या जमा बाजूला दाखवतात.
Q5. भागीदार 'प्रधान आणि अभिकर्ता' कसा असतो?
प्रत्येक भागीदार स्वतःसाठी प्रधान असतो आणि इतर भागीदारांसाठी अभिकर्ता असतो. त्याने संस्थेसाठी केलेल्या कृतीला इतर सर्व भागीदार बांधील राहतात.
परीक्षेसाठी टीप
अंतिम खात्यांच्या प्रश्नात प्रथम सर्व समायोजने कागदावर लिहून घ्या आणि प्रत्येकाचे दोन परिणाम तपासा; भागीदारांची चालू खाती आधी तयार केल्यास ताळेबंद लवकर जुळतो.
शाळा, रुग्णालये, ग्रंथालये, क्लब, धर्मादाय संस्था यांसारख्या संस्था नफा मिळवण्यासाठी नव्हे तर समाजसेवेसाठी स्थापन होतात. अशा नफा न कमविणाऱ्या संस्था वर्षाअखेरीस प्राप्ती-शोधन खाते, उत्पन्न-खर्च खाते आणि ताळेबंद तयार करतात. या प्रकरणात या तीनही विवरणांची रचना आणि भांडवली व महसुली बाबींचा फरक शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
उद्देश सेवा हा असतो; उत्पन्न सदस्यांमध्ये वाटले जात नाही.
मुख्य उत्पन्न: वर्गणी, देणग्या, प्रवेश शुल्क, अनुदान, गुंतवणुकीवरील व्याज.
प्राप्ती-शोधन खाते हे रोख पुस्तकाचा सारांश आहे. ते वास्तविक खाते असून त्यात सर्व रोख प्राप्ती (नावे बाजू) व सर्व रोख शोधन (जमा बाजू) — भांडवली व महसुली दोन्ही — नोंदवतात.
प्राप्ती-शोधन खाते प्रारंभिक रोख/बँक शिलकीने सुरू होते आणि अंतिम शिलकीने संपते.
उत्पन्न-खर्च खाते हे नफा-तोटा खात्यासारखे नामधारी खाते आहे; त्यात फक्त चालू वर्षाच्या महसुली बाबी (थकीत व आगाऊ समायोजनांसह) येतात.
उत्पन्न जास्त असल्यास वाढावा (Surplus), खर्च जास्त असल्यास तूट (Deficit).
संस्थेच्या भांडवलाला भांडवल निधी म्हणतात; वाढावा त्यात मिळवतात, तूट वजा करतात.
विशिष्ट उद्देशाची देणगी (उदा. इमारत निधी) आणि मृत्युपत्राद्वारे मिळालेली देणगी सामान्यतः भांडवली प्राप्ती मानून ताळेबंदात दाखवतात.
आजीवन सभासद शुल्क भांडवली प्राप्ती मानले जाते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
वर्गणी – सभासदांकडून नियमितपणे घेतली जाणारी रक्कम.
वाढावा / तूट – उत्पन्न-खर्च खात्याचा जमा / नावे शेष.
Q1. नफा न कमविणाऱ्या संस्थांची दोन वैशिष्ट्ये सांगा.
सेवा हा मुख्य उद्देश असतो, नफा नाही.
व्यवस्थापन सभासदांनी निवडलेल्या समितीकडून होते आणि वाढावा सभासदांमध्ये वाटला जात नाही.
Q2. प्राप्ती-शोधन खाते म्हणजे काय?
वर्षभरातील सर्व रोख प्राप्ती व रोख शोधन यांचा सारांश दाखवणारे वास्तविक खाते; त्यात भांडवली व महसुली दोन्ही बाबी येतात.
Q3. वर्षात ₹५०,००० वर्गणी मिळाली. त्यात मागील वर्षाची ₹३,००० व पुढील वर्षाची ₹२,००० आहे. चालू वर्षाची थकीत वर्गणी ₹४,००० आहे. उत्पन्न-खर्च खात्यात जाणारी वर्गणी काढा.
५०,००० − ३,००० − २,००० + ४,००० = ₹४९,०००.
Q4. प्राप्ती-शोधन खाते व उत्पन्न-खर्च खाते यांतील तीन फरक लिहा.
वरील तक्त्यातील मुद्दे: खात्याचा प्रकार, भांडवली/महसुली बाबी, अंतिम परिणाम (रोख शिल्लक की वाढावा/तूट).
Q5. भांडवल निधी कसा काढतात?
वर्षाच्या सुरुवातीच्या सर्व संपत्तींच्या बेरजेतून सर्व देयता वजा करून. वर्षाअखेरीस त्यात वाढावा मिळवतात (किंवा तूट वजा करतात) व भांडवली देणग्या/आजीवन शुल्क जोडतात.
परीक्षेसाठी टीप
प्रत्येक बाब लिहिण्यापूर्वी "ही भांडवली की महसुली?" हे ठरवा; उत्पन्न-खर्च खात्यात भांडवली बाब गेली की उत्तर चुकते.
Reconstitution of Partnership (Admission of Partner)
थोडक्यात सारांश
भागीदारांमधील करारात बदल झाला की भागीदारीची पुनर्रचना होते. नवीन भागीदाराला संस्थेत घेणे हा पुनर्रचनेचा एक प्रकार आहे. या प्रकरणात नफा वाटपाचे नवीन प्रमाण, त्यागाचे प्रमाण, ख्याती व तिचे मूल्यांकन, संपत्ती-देयतांचे पुनर्मूल्यांकन, संचित नफा-तोटा आणि भांडवलाचे समायोजन शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
नवीन भागीदार भांडवल आणतो आणि भविष्यातील नफ्यात हिस्सा मिळवतो; जुने भागीदार आपल्या नफ्याचा काही भाग त्याग करतात.
नवीन प्रमाण = जुने प्रमाण − त्यागाचे प्रमाण.
ख्याती म्हणजे संस्थेची प्रतिष्ठा व ग्राहकवर्ग यामुळे मिळणारा जादा नफा कमावण्याचा फायदा; ती अमूर्त (दिसत नाही अशी) संपत्ती आहे.
पाठ्यपुस्तकातील ख्याती मूल्यांकनाच्या पद्धती: सरासरी नफा पद्धती व अतिरिक्त नफा पद्धती.
अधिमूल्य पद्धत: नवीन भागीदार आपल्या हिश्श्याची ख्याती रोख आणतो; ती जुन्या भागीदारांना त्यागाच्या प्रमाणात जमा केली जाते.
संपत्ती-देयतांच्या मूल्यातील बदल पुनर्मूल्यांकन खात्यात नोंदवतात; त्याचा नफा/तोटा जुन्या भागीदारांना जुन्या प्रमाणात जातो.
ताळेबंदातील संचित नफा, राखीव निधी (किंवा संचित तोटा) जुन्या भागीदारांना जुन्या प्रमाणात वाटला जातो.
नवीन भागीदाराच्या भांडवलाच्या आधारे जुन्या भागीदारांचे भांडवल समायोजित करावे लागू शकते (जादा भांडवल काढून घेणे किंवा कमी भांडवल आणणे).
महत्त्वाच्या संज्ञा
पुनर्रचना – भागीदारांमधील विद्यमान कराराचा अंत होऊन नवीन करार होणे.
त्यागाचे प्रमाण – जुन्या भागीदारांनी नवीन भागीदारासाठी सोडलेला नफ्याचा हिस्सा.
पुनर्मूल्यांकन खाते – संपत्ती व देयतांच्या पुस्तकी मूल्यातील बदल दाखवणारे नामधारी खाते.
नमुने व सूत्रे
त्यागाचे प्रमाण = जुने प्रमाण − नवीन प्रमाण
सरासरी नफा पद्धती: ख्याती = सरासरी नफा × खरेदीची वर्षे
अतिरिक्त नफा पद्धती: अतिरिक्त नफा = सरासरी नफा − सामान्य नफा; सामान्य नफा = विनियोजित भांडवल × सामान्य परतावा दर/१००; ख्याती = अतिरिक्त नफा × खरेदीची वर्षे
पुनर्मूल्यांकन खाते (नमुना):
नावे (Dr)
रक्कम
जमा (Cr)
रक्कम
संपत्तीच्या मूल्यातील घट
xxx
संपत्तीच्या मूल्यातील वाढ
xxx
देयतेतील वाढ
xxx
देयतेतील घट
xxx
पुनर्मूल्यांकन नफा – जुन्या भागीदारांच्या भांडवल खात्याला
xxx
पुनर्मूल्यांकन तोटा – जुन्या भागीदारांच्या भांडवल खात्याला
xxx
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. ख्याती म्हणजे काय?
संस्थेच्या चांगल्या नावामुळे, स्थानामुळे किंवा निष्ठावान ग्राहकांमुळे सामान्यपेक्षा जास्त नफा मिळवण्याची क्षमता म्हणजे ख्याती. ती अमूर्त संपत्ती आहे.
Q2. पुनर्मूल्यांकन खाते का तयार करतात?
प्रवेशाच्या तारखेला संपत्ती व देयता त्यांच्या योग्य मूल्यावर दाखवाव्यात आणि त्यातील नफा-तोटा फक्त जुन्या भागीदारांना मिळावा म्हणून.
Q3. अ आणि ब ३:२ प्रमाणात नफा वाटून घेतात. क याला १/५ हिस्सा देऊन प्रवेश दिला. तो अ व ब कडून समान घेतो. नवीन प्रमाण काढा.
क चा हिस्सा = १/५; अ व ब प्रत्येकी १/१० त्याग करतात. अ = ३/५ − १/१० = ५/१०; ब = २/५ − १/१० = ३/१०; क = २/१०. नवीन प्रमाण = ५ : ३ : २.
Q4. मागील ४ वर्षांचा एकूण नफा ₹२,४०,००० आहे. सरासरी नफ्याच्या ३ वर्षांच्या खरेदीइतकी ख्याती काढा.
सरासरी नफा = २,४०,००० ÷ ४ = ₹६०,०००. ख्याती = ६०,००० × ३ = ₹१,८०,०००.
Q5. नवीन भागीदाराच्या प्रवेशाच्या वेळी करावी लागणारी चार समायोजने सांगा.
नवीन नफा प्रमाण व त्यागाचे प्रमाण ठरवणे.
ख्यातीची हाताळणी.
संपत्ती-देयतांचे पुनर्मूल्यांकन.
संचित नफा/तोटा व राखीव निधीचे वाटप आणि भांडवलाचे समायोजन.
परीक्षेसाठी टीप
पुनर्मूल्यांकन नफा व संचित नफा नेहमी जुन्या प्रमाणात, आणि ख्यातीची रक्कम त्यागाच्या प्रमाणात — हे दोन नियम गोंधळू नका.
Reconstitution of Partnership (Retirement of Partner)
थोडक्यात सारांश
एखादा भागीदार आपल्या इच्छेने किंवा कराराप्रमाणे संस्थेतून बाहेर पडतो तेव्हा त्याला निवृत्त भागीदार म्हणतात. त्याच्या भांडवलाचा, ख्यातीचा, संचित नफ्याचा व पुनर्मूल्यांकन नफ्याचा हिस्सा काढून त्याला देय रक्कम ठरवावी लागते. उर्वरित भागीदारांचे नवीन प्रमाण आणि लाभाचे प्रमाण काढणे हा या प्रकरणाचा मुख्य भाग आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
निवृत्त भागीदाराचा हिस्सा उर्वरित भागीदार घेतात; त्यामुळे त्यांचा नफ्यातील हिस्सा वाढतो.
लाभाचे प्रमाण = नवीन प्रमाण − जुने प्रमाण.
करारात सांगितले नसेल तर उर्वरित भागीदार जुन्या प्रमाणातच नफा वाटतात (लाभाचे प्रमाण = त्यांचे जुने प्रमाण).
संपत्ती-देयतांचे पुनर्मूल्यांकन करून नफा/तोटा सर्व भागीदारांना (निवृत्त सहित) जुन्या प्रमाणात वाटतात.
संचित नफा, राखीव निधी सर्व भागीदारांना जुन्या प्रमाणात जमा केला जातो.
निवृत्त भागीदाराच्या ख्यातीच्या हिश्श्याची रक्कम उर्वरित भागीदार लाभाच्या प्रमाणात देतात.
निवृत्त भागीदाराला देय रक्कम: रोख दिली जाते, किंवा त्याच्या कर्ज खात्यात हस्तांतरित करतात, किंवा अंशतः रोख व अंशतः कर्ज.
महत्त्वाच्या संज्ञा
निवृत्त भागीदार – संस्थेतून बाहेर पडणारा भागीदार.
उर्वरित भागीदार – संस्थेत पुढे व्यवसाय चालू ठेवणारे भागीदार.
लाभाचे प्रमाण – निवृत्तीमुळे उर्वरित भागीदारांना मिळणारा जादा हिस्सा.
निवृत्त भागीदाराचे कर्ज खाते – न दिलेली देय रक्कम दाखवणारे खाते.
नमुने व सूत्रे
लाभाचे प्रमाण = नवीन प्रमाण − जुने प्रमाण
निवृत्त भागीदाराला देय = भांडवल + संचित नफ्याचा हिस्सा + पुनर्मूल्यांकन नफ्याचा हिस्सा + ख्यातीचा हिस्सा − उचल (व इतर वजावटी)
निवृत्त भागीदाराचे भांडवल खाते (नमुना):
नावे (Dr)
रक्कम
जमा (Cr)
रक्कम
उचल
xxx
शिल्लक पुढे आणली
xxx
पुनर्मूल्यांकन तोटा (असल्यास)
xxx
राखीव निधी / संचित नफा
xxx
रोख / बँक (दिलेली रक्कम)
xxx
पुनर्मूल्यांकन नफा
xxx
निवृत्त भागीदाराचे कर्ज खाते
xxx
उर्वरित भागीदारांचे भांडवल (ख्याती)
xxx
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. लाभाचे प्रमाण म्हणजे काय?
एखाद्या भागीदाराच्या निवृत्तीनंतर उर्वरित भागीदारांना नफ्यात जो जादा हिस्सा मिळतो, त्याचे प्रमाण.
Q2. निवृत्त भागीदाराला देय रक्कम कशी दिली जाते?
संपूर्ण रोख/बँकेद्वारे, किंवा संपूर्ण रक्कम कर्ज खात्यात हस्तांतरित करून, किंवा काही रोख व उरलेली रक्कम कर्ज म्हणून.
Q3. अ, ब, क ५:३:२ प्रमाणात भागीदार आहेत. अ निवृत्त होतो. ब व क चे नवीन प्रमाण व लाभाचे प्रमाण काढा (करार नाही).
नवीन प्रमाण = ब : क = ३ : २ म्हणजे ३/५ व २/५. लाभ: ब = ३/५ − ३/१० = ३/१०; क = २/५ − २/१० = २/१०. लाभाचे प्रमाण = ३ : २.
Q4. संस्थेची ख्याती ₹६०,००० आहे. वरील उदाहरणात अ चा हिस्सा व त्याची नोंद सांगा.
अ चा हिस्सा = ६०,००० × ५/१० = ₹३०,०००. ब (३/५) ₹१८,००० व क (२/५) ₹१२,००० देतात. नोंद: ब चे भांडवल खाते नावे १८,०००; क चे भांडवल खाते नावे १२,०००; अ चे भांडवल खाते जमा ३०,०००.
Q5. निवृत्तीच्या वेळी पुनर्मूल्यांकन का आवश्यक आहे?
निवृत्त भागीदाराला संपत्तीच्या खऱ्या मूल्यातील नफा किंवा तोट्याचा न्याय्य हिस्सा मिळावा आणि उर्वरित भागीदारांवर अन्याय होऊ नये म्हणून.
परीक्षेसाठी टीप
ख्यातीची रक्कम लाभाच्या प्रमाणात उर्वरित भागीदारांच्या नावे टाका; पुनर्मूल्यांकनाचा नफा सर्वांना जुन्या प्रमाणात.
भागीदाराचा मृत्यू झाल्यास भागीदारीची पुनर्रचना होते. मृत भागीदाराला देय असलेली सर्व रक्कम त्याच्या वारसाला (उत्तराधिकारी / प्रशासक) द्यावी लागते. या प्रकरणात मृत्यूच्या तारखेपर्यंतचा नफ्याचा हिस्सा, ख्याती, पुनर्मूल्यांकन, संयुक्त जीवन विमापत्र आणि वारसाचे खाते तयार करणे शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
निवृत्तीसारखीच समायोजने: नवीन प्रमाण, लाभाचे प्रमाण, ख्याती, पुनर्मूल्यांकन, संचित नफा.
मृत्यू वर्षाच्या मध्ये झाल्यास मृत्यूच्या तारखेपर्यंतचा नफ्याचा हिस्सा काढावा लागतो — मागील वर्षाच्या नफ्याच्या आधारे किंवा सरासरी नफ्याच्या आधारे.
हा नफा हिस्सा मृत भागीदाराच्या भांडवल खात्यात जमा; उर्वरित भागीदारांच्या भांडवल खात्याच्या नावे (लाभाच्या प्रमाणात) किंवा नफा-तोटा समायोजन खात्यात.
मृत्यूच्या तारखेपर्यंत भांडवलावर व्याज, वेतन/कमिशन (करारात असल्यास) जमा करतात; उचल व उचलीवरील व्याज वजा करतात.
संयुक्त जीवन विमापत्राची रक्कम मिळाल्यास ती सर्व भागीदारांना जुन्या प्रमाणात वाटली जाते.
मृत भागीदाराच्या भांडवल खात्याची शिल्लक वारसाच्या खात्यात (Executor / Nominee) हस्तांतरित करतात; नंतर रोख किंवा हप्त्याने रक्कम दिली जाते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
मृत भागीदार – ज्याचा मृत्यू झाला तो भागीदार.
वारस / प्रशासक – मृत भागीदाराची देय रक्कम घेण्याचा हक्क असलेली व्यक्ती.
संयुक्त जीवन विमापत्र – सर्व भागीदारांच्या जीवनावर संस्थेने घेतलेले विमापत्र.
मृत्यूपर्यंतचा नफ्याचा हिस्सा – मृत्यूच्या तारखेपर्यंत चालू वर्षात कमावलेल्या नफ्यातील हिस्सा.
नमुने व सूत्रे
मृत्यूपर्यंतचा नफा हिस्सा = मागील वर्षाचा (किंवा सरासरी) नफा × मृत्यूपर्यंतचा कालावधी/१२ × मृत भागीदाराचा हिस्सा
लाभाचे प्रमाण = नवीन प्रमाण − जुने प्रमाण
मृत भागीदाराचे भांडवल खाते (नमुना):
नावे (Dr)
रक्कम
जमा (Cr)
रक्कम
उचल व उचलीवरील व्याज
xxx
शिल्लक पुढे आणली
xxx
पुनर्मूल्यांकन तोटा (असल्यास)
xxx
भांडवलावर व्याज
xxx
वारसाचे खाते (शिल्लक)
xxx
मृत्यूपर्यंतचा नफा, ख्याती, संचित नफा, संयुक्त विमापत्र हिस्सा
xxx
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. वारसाचे खाते का उघडतात?
मृत भागीदाराला देय असलेली एकूण रक्कम त्याच्या कायदेशीर वारसाला देण्यासाठी; भांडवल खात्याची अंतिम शिल्लक या खात्यात हस्तांतरित करतात.
Q2. संयुक्त जीवन विमापत्राची रक्कम कशी वाटली जाते?
विमा कंपनीकडून मिळालेली रक्कम सर्व भागीदारांना (मृत भागीदारासह) त्यांच्या जुन्या नफा प्रमाणात भांडवल खात्यात जमा केली जाते.
Q3. अ, ब, क २:२:१ प्रमाणात भागीदार. ब चा मृत्यू ३० जून २०२० रोजी झाला. मागील वर्षाचा (३१ मार्च २०२०) नफा ₹९०,००० होता. मृत्यूपर्यंतचा ब चा नफा हिस्सा काढा.
कालावधी = १ एप्रिल ते ३० जून = ३ महिने. ब चा हिस्सा = ९०,००० × ३/१२ × २/५ = ₹९,०००.
Q4. वरील उदाहरणात अ व क नवीन प्रमाण कोणते? लाभाचे प्रमाण कोणते?
नवीन प्रमाण अ : क = २ : १ (करार नसल्यास जुन्याप्रमाणे). लाभ: अ = २/३ − २/५ = ४/१५; क = १/३ − १/५ = २/१५; लाभाचे प्रमाण = २ : १.
Q5. मृत भागीदाराच्या भांडवल खात्यात जमा होणाऱ्या चार बाबी सांगा.
भांडवलाची शिल्लक, भांडवलावर व्याज, मृत्यूपर्यंतचा नफा हिस्सा, ख्याती व संचित नफ्याचा हिस्सा, पुनर्मूल्यांकन नफा, संयुक्त विमापत्राचा हिस्सा.
परीक्षेसाठी टीप
मृत्यूची तारीख वाचून नेमके महिने मोजा; आर्थिक वर्ष १ एप्रिलपासून सुरू होते हे विसरू नका.
भागीदारी संस्था पूर्णपणे बंद करणे म्हणजे संस्थेचे विसर्जन (प्रविलयन किंवा समाप्ती). त्या वेळी सर्व संपत्ती विकून (रोखीकरण) बाह्य देयता भरल्या जातात आणि उरलेली रक्कम भागीदारांना दिली जाते. यासाठी रोखीकरण खाते, भागीदारांची भांडवल खाती, भागीदारांचे कर्ज खाते आणि रोख/बँक खाते तयार करतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
भागीदारीचे विसर्जन (भागीदारांचे संबंध बदलतात, व्यवसाय चालू) आणि संस्थेचे विसर्जन (व्यवसाय पूर्ण बंद) यात फरक आहे.
संस्थेचे विसर्जन करारानुसार, सूचना देऊन, ठरावीक घटना घडल्यावर (उदा. व्यवसाय बेकायदेशीर होणे, सर्व किंवा एक सोडून सर्व भागीदार दिवाळखोर होणे) किंवा न्यायालयाच्या आदेशाने होऊ शकते.
रोखीकरण खाते: रोख/बँक सोडून सर्व संपत्ती पुस्तकी मूल्याने नावे बाजूस; सर्व बाह्य देयता जमा बाजूस हस्तांतरित करतात.
संपत्ती विकून मिळालेली रक्कम रोखीकरण खात्याच्या जमा; देयता भरलेली रक्कम व रोखीकरण खर्च नावे.
एखाद्या भागीदाराने संपत्ती घेतली तर त्याचे भांडवल खाते नावे; देयता स्वीकारली तर भांडवल खाते जमा.
रोखीकरण खात्याचा नफा/तोटा भागीदारांना नफा प्रमाणात वाटतात.
रक्कम देण्याचा क्रम: आधी बाह्य देयता, नंतर भागीदारांचे कर्ज, शेवटी भागीदारांचे भांडवल.
संचित नफा/राखीव निधी भागीदारांच्या भांडवल खात्यात जमा करतात.
महत्त्वाच्या संज्ञा
रोखीकरण – संपत्ती विकून रोख मिळवणे.
रोखीकरण खाते – विसर्जनाच्या वेळी संपत्ती विक्री व देयता शोधनाचा नफा-तोटा काढणारे खाते.
रोखीकरण खर्च – विसर्जनासाठी झालेला खर्च (उदा. लिलाव खर्च).
दिवाळखोर भागीदार – आपली देणी भरू न शकणारा भागीदार.
नमुने व सूत्रे
रोखीकरण खाते (नमुना):
नावे (Dr)
रक्कम
जमा (Cr)
रक्कम
विविध संपत्ती (पुस्तकी मूल्य)
xxx
विविध देयता (पुस्तकी मूल्य)
xxx
रोख/बँक – देयता भरल्या
xxx
रोख/बँक – संपत्ती विक्री
xxx
रोख/बँक – रोखीकरण खर्च
xxx
भागीदाराचे भांडवल – संपत्ती घेतली
xxx
भागीदारांचे भांडवल – रोखीकरण नफा
xxx
भागीदारांचे भांडवल – रोखीकरण तोटा
xxx
सर्व रक्कम दिल्यानंतर रोख/बँक खाते शून्य शिलकीने बंद होते.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. रोखीकरण खाते म्हणजे काय?
संस्थेच्या विसर्जनाच्या वेळी संपत्तीची विक्री व देयतांचे शोधन यातून होणारा नफा किंवा तोटा शोधण्यासाठी तयार केलेले नामधारी खाते.
Q2. विसर्जनाच्या वेळी रक्कम देण्याचा क्रम लिहा.
रोखीकरण खर्च व बाह्य देयता (धनको, देय विपत्र, बँक कर्ज).
भागीदारांनी दिलेले कर्ज.
भागीदारांचे भांडवल (अंतिम शिल्लक).
Q3. संपत्ती ₹२,००,००० (पुस्तकी) ₹१,८०,००० ला विकली; धनको ₹५०,००० ला ₹४८,००० देऊन मिटवले; रोखीकरण खर्च ₹२,०००. रोखीकरण नफा/तोटा काढा.
आदेशकासाठी ते प्राप्य विपत्र, आदेशितीसाठी देय विपत्र असते.
आदेशितीने स्वीकृती दिल्यावरच विपत्र वैध होते; स्वीकृती साधारण किंवा सशर्त असू शकते.
अनुग्रह दिवस: मुदतीनंतर ३ दिवस जोडून दातव्य दिनांक काढतात (दर्शनी/मागणीवर देय विपत्राला नाहीत). त्या दिवशी सार्वजनिक सुट्टी असल्यास आधीचा दिवस; आकस्मिक सुट्टी जाहीर झाल्यास लगतचा पुढचा दिवस.
धारकाचे पर्याय: मुदतीपर्यंत जवळ ठेवणे, धनकोला पृष्ठांकन करणे, बँकेत वटविणे, बँकेकडे संग्रहणासाठी पाठवणे.
अनादरण: स्वीकृती नाकारल्यास किंवा दातव्य दिनांकाला रक्कम न दिल्यास. अनादरणाची नोंदणी नोंदणी अधिकारी (Notary Public) करतो; नोंदणी खर्च शेवटी आदेशितीकडून वसूल होतो.
आदेशिती पैसे देऊ शकत नसल्यास जुने विपत्र रद्द करून व्याजासह नवीन विपत्र लिहिणे म्हणजे नवीकरण.
आदेशिती दिवाळखोर झाल्यास अंशतः रक्कम मिळते; उरलेली बुडीत कर्ज.
कंपनी (प्रमंडळ) आपले भांडवल लहान लहान समान भागांमध्ये विभागून जनतेकडून गोळा करते. या प्रकरणात भागांचे प्रकार, भाग भांडवलाचे प्रकार, भागांचे निर्गमन (सममूल्यावर व प्रव्याजीसह), अधिक व कमी अभिदान, थकीत याचना, पूर्वप्राप्त याचना, भागांची जप्ती आणि जप्त भागांचे पुनर्निर्गमन यांच्या किर्दनोंदी शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
भागांचे दोन मुख्य प्रकार: समभाग (Equity) व अग्रहक्क / पूर्वाधिकार भाग (Preference).
अग्रहक्क भागधारकांना लाभांश व भांडवल परत मिळण्यात प्राधान्य असते; प्रकार: संचयी-असंचयी, सहभागी-असहभागी, परिवर्तनीय-अपरिवर्तनीय, परतफेडीचे.
भाग भांडवलाचे प्रकार: अधिकृत (नोंदणीकृत), विक्रीस काढलेले, खपलेले (अभिदत्त), मागणी केलेले, वसूल झालेले, राखीव भांडवल.
Q4. वरील उदाहरणात १०० भागांवरील याचना (₹४) न मिळाल्याने भाग जप्त केले. जप्त भाग खात्यात किती रक्कम जाईल?
भरलेली रक्कम (प्रव्याजी सोडून भांडवलाची) = अर्ज ₹३ + आवंटन ₹३ = ₹६ प्रति भाग. १०० × ६ = ₹६०० जप्त भाग खात्यात जमा. (प्रव्याजी आधीच मिळाली असल्यामुळे ती रद्द करत नाहीत.)
Q5. अधिक अभिदान झाल्यास कंपनी काय करते?
जास्तीचे अर्ज पूर्णपणे नाकारून रक्कम परत करते, किंवा आनुपातिक प्रमाणात वाटप करून जादा अर्ज रक्कम आवंटनात समायोजित करते, किंवा दोन्ही पद्धती एकत्र वापरते.
परीक्षेसाठी टीप
प्रव्याजी मिळाली असल्यास जप्तीच्या वेळी ती रद्द होत नाही; प्रव्याजी न मिळाली असल्यास (आवंटनाबरोबर देय असून न भरल्यास) प्रतिभूती प्रव्याजी खाते नावे करावे लागते.
वित्तीय विवरणे म्हणजे उत्पन्नाचे विवरण (नफा-तोटा खाते) आणि स्थिती विवरण (ताळेबंद). त्यांतील आकड्यांचा अभ्यास करून व्यवसायाची नफाक्षमता व आर्थिक स्थिती समजून घेणे म्हणजे वित्तीय विवरणांचे विश्लेषण. या प्रकरणात विश्लेषणाची साधने — तुलनात्मक विवरण, सामान्य आकाराचे विवरण, रोख प्रवाह विवरण आणि अनुपात विश्लेषण — शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
विश्लेषणाचे उद्देश: नफाक्षमता, देणी फेडण्याची क्षमता (तरलता), आर्थिक स्थैर्य व भविष्यातील वाढ यांचा अंदाज घेणे.
मर्यादा: ऐतिहासिक आकडे, किंमत पातळीतील बदल दुर्लक्षित, गुणात्मक बाबी दिसत नाहीत, लेखांकन पद्धतीतील फरक.
तुलनात्मक विवरण: दोन वर्षांच्या आकड्यांची तुलना — निरपेक्ष बदल (रक्कम) व टक्केवारी बदल.
सामान्य आकाराचे विवरण: प्रत्येक बाब एकूण रकमेच्या टक्केवारीत (उत्पन्न विवरणात निव्वळ विक्री = १००, ताळेबंदात एकूण = १००).
रोख प्रवाह विवरण: परिचालन, गुंतवणूक व वित्तीय क्रियांमधून आलेला व गेलेला रोख पैसा दाखवते.
अनुपातांचे वर्गीकरण: ताळेबंद अनुपात (चल अनुपात, तरल अनुपात), उत्पन्न विवरण अनुपात (सकल लाभ, परिचालन लाभ, शुद्ध लाभ, परिचालन अनुपात), मिश्र / संयुक्त अनुपात (गुंतवणुकीवर परतावा).
चल अनुपाताचा आदर्श २ : १, तरल अनुपाताचा आदर्श १ : १.
महत्त्वाच्या संज्ञा
चालू संपत्ती – वर्षभरात रोखीत रूपांतरित होणारी संपत्ती (रोख, बँक, ऋणको, प्राप्य विपत्र, मालसाठा, आगाऊ खर्च).
चालू देयता – वर्षभरात फेडावी लागणारी देणी (धनको, देय विपत्र, थकीत खर्च, बँक अधिविकर्ष).
शुद्ध लाभ अनुपात = शुद्ध नफा ÷ निव्वळ विक्री × १००
परिचालन अनुपात = (विकलेल्या मालाची किंमत + परिचालन खर्च) ÷ निव्वळ विक्री × १००
परिचालन लाभ अनुपात = परिचालन नफा ÷ निव्वळ विक्री × १०० (= १०० − परिचालन अनुपात)
गुंतवणुकीवर परतावा = व्याज व करपूर्व नफा ÷ विनियोजित भांडवल × १००
तुलनात्मक विवरणातील टक्केवारी बदल = (या वर्षाची रक्कम − मागील वर्षाची रक्कम) ÷ मागील वर्षाची रक्कम × १००
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. सामान्य आकाराचे विवरण म्हणजे काय?
विवरणातील प्रत्येक बाब एका समान आधाराच्या (उदा. निव्वळ विक्री किंवा एकूण संपत्ती = १००) टक्केवारीत दाखवणारे विवरण; त्यामुळे वेगवेगळ्या वर्षांची किंवा संस्थांची तुलना सोपी होते.
Q2. चालू संपत्ती ₹२,४०,००० व चालू देयता ₹१,२०,००० आहेत. चल अनुपात काढा.
चल अनुपात = २,४०,००० ÷ १,२०,००० = २ : १ (आदर्श अनुपाताइतका).
Q3. वरील उदाहरणात मालसाठा ₹९०,००० व आगाऊ खर्च ₹१०,००० असल्यास तरल अनुपात काढा.
आज बहुतेक व्यवसाय हिशेब ठेवण्यासाठी संगणक वापरतात. संगणकीय लेखांकन प्रणाली म्हणजे आज्ञावलीच्या (Software) मदतीने व्यवहारांची नोंद करून खातेवही, तेरीज पत्रक, नफा-तोटा खाते व ताळेबंद आपोआप तयार करणारी व्यवस्था. या प्रकरणात तिची वैशिष्ट्ये, महत्त्व, घटक, हस्तलिखित लेखांकनाशी तुलना आणि लेखांकन आज्ञावलीचे प्रकार शिकतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
अहवाल तयार करताना सर्वमान्य लेखांकन तत्त्वे (GAAP) पाळली जातात.
वैशिष्ट्ये: एकात्मिक माहिती, अचूकता व गती, त्वरित निर्णयप्रक्रिया, हिशेब पुस्तकांची त्वरित उपलब्धता, सुरक्षितता व गोपनीयता, पारदर्शकता, खात्यांचे गटवार वर्गीकरण.
खात्यांचे मुख्य गट: संपत्ती, देयता, उत्पन्न, खर्च.
घटक: हार्डवेअर, आज्ञावली (Software) आणि व्यवसायातील कर्मचारी.
हस्तलिखित लेखांकनात बेरीज-वजाबाकी व खतावणी हाताने; संगणकीय लेखांकनात शिलकी, तेरीज पत्रक, अंतिम खाती आपोआप तयार होतात व मानवी चुका कमी होतात.
लेखांकन आज्ञावलीचे संच: (अ) वापरण्यास तयार, (ब) सानुकूलित, (क) तयार करून घेतलेले, (ड) खुल्या स्रोतांमधून उपलब्ध (उदा. GNU Khata).
कायदेशीर आज्ञावली नेहमी वापरावी; बनावट (Pirated) आज्ञावलीत माहिती नष्ट होण्याचा धोका असतो व कायद्यानुसार बदल (उदा. GST) मिळत नाहीत. प्रात्यक्षिकासाठी प्रात्यक्षिक आज्ञावली असते.
प्रचलित आज्ञावलींची उदाहरणे: Tally ERP9, Busy, Miracle इत्यादी. Tally मध्ये खाते निर्माण करण्याचा मार्ग: Gateway of Tally → Accounts Info → Ledgers → Create.