थोडक्यात सारांश
समाजशास्त्र हे समाजाचे शास्त्र आहे; यात सामाजिक संबंध, सामाजिक समूह, संरचना, दर्जा, नियमने, सामाजिक समस्या आणि समाजातील बदल यांचा शास्त्रीय अभ्यास केला जातो. या पाठात समाजशास्त्राची व्याख्या व स्वरूप, युरोपमधील त्याचा उगम, त्याची व्याप्ती आणि महत्त्व समजून घेतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
- 'Sociology' हा शब्द लॅटिन 'Socius' (सोबती/समाज) आणि ग्रीक 'Logos' (शास्त्र, अभ्यास) यांपासून बनला आहे.
- ऑगस्ट कॉम्त यांना हा शब्द प्रथम वापरण्याचे श्रेय (१८३९) दिले जाते; त्यांच्या 'Positive Philosophy' या ग्रंथात ही संज्ञा आली. म्हणून त्यांना समाजशास्त्राचे जनक मानले जाते.
- व्याख्या: ऑगस्ट कॉम्त – सामाजिक व्यवस्था आणि प्रगतीचा अभ्यास करणारे शास्त्र; जॉर्ज सिमेल – मानवी आंतरसंबंधांच्या स्वरूपाचे अध्ययन; ऑक्सफर्ड डिक्शनरी – मानवी समाजाचा विकास, संरचना आणि कार्य यांचा अभ्यास.
- सी. राईट मिल्स यांनी १९५९ मध्ये 'The Sociological Imagination' हे पुस्तक लिहिले – वैयक्तिक अनुभवांचा व्यापक समाजाशी संबंध जोडणारी दृष्टी म्हणजे समाजशास्त्रीय कल्पनाविस्तार.
- स्वरूप: समाजशास्त्र हे अनुभवाधिष्ठित विज्ञान आहे; सैद्धांतिक आणि उपयोजित विज्ञान आहे; तथ्यांवर आधारित आहे; समग्र विज्ञान आहे (समाजाचा एकत्रित अभ्यास).
- उगमावर प्रभाव टाकणारे घटक (युरोप): व्यापारी क्रांती (इ.स. १४५०–१८००), वैज्ञानिक क्रांती, फ्रेंच राज्यक्रांती (राजेशाहीऐवजी लोकशाही, धर्माचे महत्त्व कमी), औद्योगिक क्रांती (१७६०–१८३०; कारखाने, भांडवलशाही, नोकरशाही) आणि नागरीकरण (ग्रामीण-नागरी स्थलांतर). या काळाला 'प्रबोधनाचा कालखंड' म्हणतात.
- व्याप्ती: समाजशास्त्राचे क्षेत्र खूप व्यापक आहे. नवीन अभ्यास क्षेत्रे – जैव समाजशास्त्र, डायस्पोरा अध्ययन, कलेचे समाजशास्त्र, विपणन/बाजार संशोधनाचे समाजशास्त्र, संस्कृती अध्ययन इत्यादी.
- डायस्पोरा – ग्रीक अर्थ 'विखुरणे'; आपल्या मूळ स्थानापासून स्थलांतरित होऊन विखुरलेला समूह.
- महत्त्व: समाजाचा शास्त्रशुद्ध अभ्यास, समाजातील विविधतेचे ज्ञान, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, व्यवसायाभिमुखता (समुपदेशन, संशोधन, प्रशासन, NGO), सामाजिक समस्यांवर उपाय, काळानुरूप ज्ञान.
- समाजशास्त्रामुळे व्यक्ती वस्तुनिष्ठ, विवेकवादी, चिकित्सक आणि पूर्वग्रहमुक्त विचार करू लागते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
- समाजशास्त्र – मानवी समाज व सामाजिक संबंधांचा शास्त्रीय अभ्यास.
- अनुभवाधिष्ठित – निरीक्षण व अनुभवातून मिळालेल्या पुराव्यावर आधारित.
- उपयोजित विज्ञान – ज्ञानाचा प्रत्यक्ष समस्यांसाठी वापर करणारे शास्त्र.
- डायस्पोरा – मूळ प्रदेशापासून जगभर विखुरलेला लोकसमूह.
- समाजशास्त्रीय कल्पनाविस्तार – वैयक्तिक जीवन आणि समाज यांतील संबंध पाहण्याची दृष्टी.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
| वर्ष / व्यक्ती | माहिती |
|---|---|
| ऑगस्ट कॉम्त, १८३९ | 'Sociology' शब्द; Positive Philosophy |
| जॉर्ज सिमेल | आंतरसंबंधांच्या स्वरूपाचा अभ्यास – व्याख्या |
| इ.स. १४५०–१८०० | व्यापारी क्रांती |
| १७६०–१८३० | औद्योगिक क्रांती |
| सी. राईट मिल्स, १९५९ | The Sociological Imagination |
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. समाजशास्त्राची व्याख्या द्या.
ऑगस्ट कॉम्त: "सामाजिक व्यवस्था आणि प्रगतीचा अभ्यास करणारे शास्त्र म्हणजे समाजशास्त्र." ऑक्सफर्ड डिक्शनरी: "मानवी समाजाचा विकास, संरचना आणि कार्य यांचा अभ्यास म्हणजे समाजशास्त्र."
Q2. समाजशास्त्राचे स्वरूप स्पष्ट करा.
समाजशास्त्र अनुभवाधिष्ठित विज्ञान आहे, ते सैद्धांतिक तसेच उपयोजित आहे, तथ्यांवर आधारित आहे आणि समाजाचा समग्र (एकत्रित) अभ्यास करणारे शास्त्र आहे.
Q3. समाजशास्त्राच्या उगमावर प्रभाव टाकणारे घटक लिहा.
व्यापारी क्रांतीने अर्थव्यवस्था बदलली; वैज्ञानिक क्रांतीने विचारपद्धती बदलली; फ्रेंच राज्यक्रांतीने राजेशाही जाऊन लोकशाही आली आणि धर्माचे महत्त्व कमी झाले; औद्योगिक क्रांती व नागरीकरणामुळे कारखाने, स्थलांतर व नवे वर्ग निर्माण झाले. या प्रचंड बदलांतून समाजशास्त्राचा उदय झाला.
Q4. संकल्पना स्पष्ट करा – डायस्पोरा.
डायस्पोरा हा ग्रीक शब्द असून त्याचा अर्थ 'विखुरणे' असा आहे. आपल्या मूळ निवासस्थानापासून स्थलांतरित होऊन विविध देशांत विखुरलेला समूह म्हणजे डायस्पोरा. उदा. परदेशात स्थायिक झालेले भारतीय.
Q5. समाजशास्त्राचे महत्त्व लिहा.
समाजाचा शास्त्रशुद्ध अभ्यास करते, विविधतेची समज देते, वैज्ञानिक दृष्टिकोन विकसित करते, व्यवसायाच्या संधी देते आणि दारिद्र्य, बेकारी, व्यसनाधीनता यांसारख्या सामाजिक समस्यांवर उपाय शोधण्यास मदत करते.
परीक्षेसाठी टीप
व्याख्या लिहिताना समाजशास्त्रज्ञाचे नाव अवश्य लिहा; "समाजशास्त्राचे जनक – ऑगस्ट कॉम्त" हा एका गुणाचा प्रश्न हमखास येतो.
११ वी कला · समाजशास्त्र · पाठ 4
सामाजिक संस्था
Social Institutions
थोडक्यात सारांश
समाजाच्या मूलभूत गरजा भागवणाऱ्या, नियम व कार्यपद्धतींच्या स्थिर व्यवस्थेला सामाजिक संस्था म्हणतात. या पाठात सामाजिक संस्थांची व्याख्या व वैशिष्ट्ये, प्रकार्यवादी व संघर्षवादी दृष्टिकोन आणि कुटुंब, विवाह, अर्थव्यवस्था व काम आणि शिक्षण या प्रमुख संस्थांचा अभ्यास आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
महत्त्वाच्या संज्ञा
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. सामाजिक संस्थांची वैशिष्ट्ये लिहा.
सामाजिक संस्था म्हणजे स्थिर व सुस्पष्ट वर्तनपद्धतींची व्यवस्था; त्या सामूहिक क्रियांवर आधारित असतात, नियम व नियंत्रणाची व्यवस्था पुरवतात, व्यक्तींच्या वर्तनावर नियंत्रण ठेवतात आणि मानवी गरजा भागवण्यासाठी निर्माण होतात.
Q2. कुटुंबाची कार्ये स्पष्ट करा.
मुलांचे प्राथमिक सामाजीकरण, लैंगिक वर्तनाचे नियमन, सदस्यांना भावनिक आधार व संरक्षण, आर्थिक स्थैर्य आणि व्यक्तीला सामाजिक ओळख देणे.
Q3. संयुक्त कुटुंब आणि विभक्त कुटुंब यांतील फरक लिहा.
संयुक्त कुटुंबात दोन किंवा अधिक पिढ्या एकाच छताखाली, सामाईक स्वयंपाकघर व मालमत्तेसह राहतात; ग्रामीण भागात जास्त. विभक्त कुटुंबात फक्त आई-वडील व मुले असतात; शहरी भागात जास्त.
Q4. संकल्पना स्पष्ट करा – किबुत्झ पद्धती.
दुसऱ्या महायुद्धानंतर इस्राईलमध्ये निर्माण झालेली पद्धती. यात सामूहिक जीवन, सामूहिक मालमत्ता आणि मुलांचे संगोपन संपूर्ण समूहाची जबाबदारी असते. जोडप्यांच्या कामाचा मोबदला समूहासाठी असतो. कुटुंबाच्या सार्वत्रिकतेला हा अपवाद मानला जातो.
Q5. शिक्षणाचे प्रकार स्पष्ट करा.
औपचारिक शिक्षण – शाळा-महाविद्यालयांतून निश्चित उद्दिष्ट, अभ्यासक्रम व कालमर्यादा असलेले; अनौपचारिक शिक्षण – औपचारिक व्यवस्थेबाहेरचे पण विशिष्ट गटाच्या गरजांसाठी जाणीवपूर्वक राबवलेले लवचिक उपक्रम (उदा. प्रौढ साक्षरता वर्ग); सहज शिक्षण – कुटुंब, मित्र व अनुभवांतून आपोआप मिळणारे शिक्षण.
परीक्षेसाठी टीप
"फरक स्पष्ट करा" साठी संयुक्त–विभक्त कुटुंब, एकविवाह–बहुविवाह आणि औपचारिक–अनौपचारिक शिक्षण यांचे तक्ते तयार ठेवा.
📘 अधिकृत पाठ्यपुस्तक PDF
मराठी माध्यम · मोफत PDF, ebalbharati.inसर्व पाठ · WhatsApp वर पाठवा