११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 1
स्वतंत्रतेचें स्तोत्र
थोडक्यात सारांश
'स्वतंत्रतेचें स्तोत्र' ही स्वातंत्र्यवीर वि. दा. सावरकर यांची प्रसिद्ध देशभक्तीपर रचना आहे. कवीने स्वातंत्र्याला देवता मानून तिचे स्तोत्र गायले आहे. स्वातंत्र्य हे राष्ट्राचे चैतन्य, श्वास आहे; त्यासाठी जगणे-मरणे हीच जीवनाची सार्थकता, असा संदेश कविता देते. पाठ्यपुस्तकात ही रचना काव्यानंदासाठी आहे.
Q2. 'तुजसाठिं मरण तें जनन, तुजवीण जनन तें मरण' – अर्थ स्पष्ट करा.
स्वातंत्र्यासाठी आलेले मरण हे खरे तर नवा, सार्थ जन्म आहे; उलट स्वातंत्र्याशिवाय, गुलामगिरीत जगणे हे मरणासमानच आहे. स्वातंत्र्य हेच जीवनाचे सार्थक, असा उत्कट विचार यात आहे.
स्वातंत्र्य हे राष्ट्राचे चैतन्य असून जगातील प्रत्येक उदात्त गोष्ट स्वातंत्र्याशी जोडलेली आहे. राष्ट्राच्या स्वातंत्र्यासाठी जगणे व प्रसंगी प्राण अर्पण करणे हीच देशवासीयांच्या जीवनाची सार्थकता आहे, असा भाव कवितेत आहे.
Q5. स्वमत: आजच्या काळात स्वातंत्र्याचे रक्षण आपण कसे करू शकतो?
संविधानाचा आदर, कायद्यांचे पालन, मतदानाचा जबाबदार वापर, सामाजिक एकता जपणे, भ्रष्टाचाराला विरोध आणि प्रामाणिकपणे कर्तव्य बजावणे – यांतून आपण स्वातंत्र्याचे रक्षण करू शकतो.
परीक्षेसाठी टीप
ही रचना काव्यानंदासाठी आहे; कवीची माहिती, स्वातंत्र्याची रूपे आणि 'मरण-जनन' या ओळीचा अर्थ लक्षात ठेवा.
११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 2
मामू
थोडक्यात सारांश
'मामू' हा शिवाजी सावंत यांचा व्यक्तिचित्रणात्मक पाठ आहे ('लाल माती रंगीत मने' मधून). कोल्हापूरच्या शंभर वर्षांहून जुन्या सरकारी हायस्कूलमध्ये चाळीस वर्षे घंटा देणारा शिपाई मामू प्रामाणिक, देशाभिमानी, नम्र, सेवाभावी आणि सहृदयी आहे. शाळेत शिपाई पण शाळेबाहेर बहुरूपी असलेल्या मामूच्या स्वभावाचे विविध पैलू लेखक चित्रदर्शी शैलीत उलगडतात – 'माणसापेक्षा माणुसकी फार फार मोठी आहे!'
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: शिवाजी सावंत (१९४०–२००२) – 'मृत्युंजय' (लेखनकर्तृत्वाचे शिखर), 'छावा', 'युगंधर', 'लढत'; 'अशी मने असे नमुने', 'मोरावळा', 'लाल माती रंगीत मने' व्यक्तिचित्रणे; ज्ञानपीठाचा 'मूर्तिदेवी' पुरस्कार; १९९० मध्ये नोबेलसाठी नामांकन.
'घण् घण् घण्' घंटेने 'चैतन्याचे छोटे कोंब' (विद्यार्थी) प्रार्थनेला जमतात; मामू दगडी खांबाला रेलून प्रार्थना ऐकतो; जनगणमनला सावधान.
राजाराम महाराजांच्या कारकिर्दीत नेमणूक; संस्थान व लोकशाही दोन्ही राज्ये पाहिली; पन्हाळ्यावर चौदा मैलांची पायपीट – 'अभिमानाची झालर'.
Q3. 'शाळेत तो शिपाई आहे; पण शाळेबाहेर तो बहुरूपी आहे' – स्पष्ट करा.
शाळेत मामू घंटा देणे, रेकॉर्ड शोधणे, परीक्षा व्यवस्था अशी शिपायाची कामे करतो. शाळेबाहेर तो बागवानाचे दुकान चालवतो, मुस्लिम अधिकाऱ्यांच्या मुलांना उर्दू शिकवतो, औषधी सल्ले देतो; त्यामुळे लोकांना तो मौलवी, व्यापारी, उस्ताद अशा अनेक रूपांत दिसतो.
Q4. मामूच्या संवेदनशीलतेची दोन उदाहरणे लिहा.
आईच्या आठवणी सांगताना त्याच्या डोळ्यांत पाणी आले; मुलाच्या लग्नात मान्यवर आल्याने आभार मानताना त्याचा कंठ दाटून आला. (तसेच चक्कर आलेल्या मुलाला मायेने धीर दिला.)
Q5. 'माणसापेक्षा माणुसकी फार फार मोठी आहे!' या विधानातील आशयसौंदर्य लिहा.
गरीब शिपायाच्या मुलाच्या लग्नाला धर्म, पद, प्रतिष्ठा विसरून आमदार, खासदार, लेखक आले, कारण मामूने आयुष्यभर प्रामाणिकपणे, प्रेमाने माणसे जोडली होती. धर्म, जात, पद यांपेक्षा माणूस आणि माणसापेक्षा त्याच्यातील माणुसकी श्रेष्ठ असते, हे लेखकाला जाणवले.
परीक्षेसाठी टीप
मामूची शालाबाह्य रूपे, गुण आणि उपसर्गघटित-प्रत्ययघटित-अभ्यस्त वर्गीकरण हे प्रश्न हमखास.
११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 3
प्राणसई
थोडक्यात सारांश
'प्राणसई' ही इंदिरा संत यांची अष्टाक्षरी छंदातील कविता आहे. उन्हाळ्याच्या असह्य तापाने सारे त्रस्त झाले असताना, पावसाळ्याची सर्व पूर्वतयारी करून बसलेली ग्रामीण स्त्री घनावळीला (मेघमालेला) आपली प्राणप्रिय सखी – 'प्राणसई' – मानून लवकर येण्याचे आर्जव करते. ग्रामीण घरातील पावसाळापूर्व तयारी आणि पावसाची आळवणी भावरम्य शब्दांत येथे आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवयित्री: इंदिरा संत (१९१४–२०००) – 'सहवास' पहिला संग्रह; 'शेला', 'मेंदी', 'मृगजळ', 'रंगबावरी', 'बाहुल्या', 'गर्भरेशीम' (साहित्य अकादमी पुरस्कार); 'श्यामली', 'चैतू' कथासंग्रह; 'मृद्गंध', 'मालनगाथा' ललितलेख.
(१) पाऊस नसल्याने बैल ठाणबंदी झाले, शेतीची कामे थांबली. (२) उन्हाच्या तीव्र झळा लागल्या.
Q3. 'विहिरीच्या तळीं खोल दिसूं लागलें ग भिंग' – अर्थ स्पष्ट करा.
उन्हाळ्याच्या तीव्रतेमुळे विहिरीचे पाणी आटले असून खोल तळाशी थोडेसेच, भिंगासारखे चकाकणारे पाणी दिसू लागले आहे; पाणीटंचाई तीव्र झाली आहे.
Q4. 'शेला हिरवा पांघर मालकांच्या स्वप्नांवर' यातील भावसौंदर्य स्पष्ट करा.
पाऊस पडल्यावर शेतात हिरवेगार पीक डोलेल, जणू हिरवा शेलाच पांघरला जाईल. भरघोस पीक हे शेतकऱ्याचे स्वप्न आहे; पावसाने ते स्वप्न पूर्ण व्हावे, अशी आर्त विनंती कवयित्री सुंदर रूपकातून करते.
Q5. 'कवयित्री आणि प्राणसई यांच्यातील नाते जिव्हाळ्याचे आहे' – स्पष्ट करा.
कवयित्री घनावळीला 'प्राणसई' म्हणते, पाखरांकरवी सांगावा धाडते, मैत्री आठवण्याचे आर्जव करते, तिचे भाचे तिच्या घोळाशी झोंबतील असे म्हणते, तिच्याशी दारात गप्पा मारण्याची इच्छा धरते आणि ती येत नाही म्हणून लडिवाळ रागही व्यक्त करते. यावरून दोघींचे नाते जिवलग मैत्रिणींसारखे आहे.
परीक्षेसाठी टीप
रसग्रहणासाठी: अष्टाक्षरी छंद, उपमा-रूपक-चेतनगुणोक्ती, ग्रामीण शब्दकळा आणि वात्सल्य-शृंगार मिश्र भाव लक्षात ठेवा.
११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 4
अशी पुस्तकं
थोडक्यात सारांश
'अशी पुस्तकं' हा डॉ. निर्मलकुमार फडकुले यांचा वैचारिक-ललित लेख आहे. काही पुस्तके आपल्याला झपाटून टाकतात, दीर्घकाळ सुगंधासारखी मनात दरवळतात. पैसा आणि माणसे दगा देतात, पण पुस्तके कधीच विश्वासघातकी नसतात. एका ग्रंथप्रेमी वाचकाचा अनुभव आणि मित्राच्या मृत्यूनंतर हेमिंग्वेच्या 'द ओल्ड मॅन अँड द सी' ने दिलेली नवी उमेद यांतून लेखक पुस्तके जगण्याचा अर्थ व हिंमत कशी देतात, हे सांगतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: डॉ. निर्मलकुमार फडकुले (१९३०–२००६) – संतसाहित्याचे अभ्यासक, समीक्षक, वक्ते; 'कल्लोळ अमृताचे', 'चिंतनाच्या वाटा', 'सुखाचा परिमळ', 'संतकवी तुकाराम : एक चिंतन', 'संतांचिया भेटी'; 'भैरू रतन दमाणी' पुरस्कार.
मॅकबेथ, किंग लियर यांतील संवाद प्रत्येक वाचनात अधिक उत्कट अनुभूती देतात – 'अशा वाचनाची नशा और असते'.
पैसा व माणसांप्रमाणे पुस्तके विश्वासघातकी नसतात; जणू म्हणतात 'जे आवडेल ते खुशाल घेऊन जा'.
ग्रंथप्रेमी वाचकाच्या अटी: पाने मुडपू नका, अधोरेखित करू नका, कव्हर काढू नका, तिसऱ्या दिवशी परत करा – लेखकाला त्या सयुक्तिक वाटल्या.
'पुस्तकशत्रू' – पुस्तकाला चोपडे मानणारे, 'भूक लागल्यावर शिजवून खाता येते का?' असे विचारणारे.
'मूर्खहस्ते न दातव्यम् एवं वदति पुस्तकम्' – मूर्खाच्या हाती मला देऊ नका, असे पुस्तक म्हणते.
ग्रंथप्रेमी: 'माझी पुस्तकं हीच माझी अपत्यं'; पुस्तके असल्यास जन्मठेपही सहन करीन, नसल्यास राजवाडाही स्मशान.
कलावंत मित्राच्या अपघाती मृत्यूने विमनस्क असताना 'द ओल्ड मॅन अँड द सी' वाचले – म्हाताऱ्या कोळ्याची देवमाशाशी झुंज, शार्कांनी मांस खाल्ले तरी पुन्हा प्रयत्नाचा निर्धार.
संदेश: क्रूर नियती व दुबळा पण महत्त्वाकांक्षी माणूस यांचे चिरंतन द्वंद्व; 'नियतीनं जाळं टाकलं तरी ते तोडून फेकून द्यायचं'.
पुस्तके जीवन कसे आहे एवढेच नव्हे, तर कसे असावे हे सांगतात; ती वेळ घालवण्यासाठी नसून घडवण्यासाठी आहेत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
झपाटून टाकणे – पूर्णपणे भारावून टाकणे.
ग्रंथप्रेमी – पुस्तकांवर प्रेम करणारा.
विमनस्क – उदास, खिन्न.
जयिष्णू वृत्ती – विजय मिळवण्याची वृत्ती.
गिळंकृत करणे – बळकावणे.
उद्विग्नता – मनाची अस्वस्थता.
भाषाभ्यास
म्हण: 'दुधानं तोंड पोळल्यामुळं ताक फुंकून पिणे' – एकदा फसल्यावर अति सावध राहणे.
उपमा: 'दीर्घकाळ टिकणाऱ्या सुगंधाप्रमाणे ती पुस्तकं मनात दरवळत राहतात.'
वाक्प्रचार: कानावर हात ठेवणे – माहीत नसल्याचे सोंग करणे; दंड थोपटणे – लढण्यास सज्ज होणे.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. पुस्तके विश्वासघातकी नसतात, असे लेखक का म्हणतात?
जवळचे मित्र दुरावतात, प्रेम केलेले लोक विसरून वैर धरतात, पैसा कसा नाहीसा होतो ते कळत नाही; पण पुस्तके नेहमी आपले अंतःकरण उघडे करून ज्ञान, विचार व आनंद देतात, कधी दगा देत नाहीत.
Q2. ग्रंथप्रेमी वाचकाने पुस्तक देताना घातलेल्या अटी लिहा.
पुस्तक काळजीपूर्वक वापरा, दुसऱ्याच्या हाती देऊ नका, पाने मुडपू नका, पेन्सिल/शाईने अधोरेखित करू नका, कव्हर काढू नका, तिसऱ्या दिवशी परत करा.
Q3. 'द ओल्ड मॅन अँड द सी' चा लेखकावर काय परिणाम झाला?
मित्राच्या मृत्यूने आलेले वैफल्य व उद्विग्नता पार धुऊन गेली; लेखक पुन्हा ताजातवाना झाला आणि नियतीने टाकलेले मरणाचे जाळे तोडून जीवनसागरात स्वैर संचार करण्याची उमेद त्याला मिळाली.
Q4. म्हाताऱ्या कोळ्याच्या व्यक्तिरेखेतून कोणता संदेश मिळतो?
उपाशी, थकलेला असूनही तो देवमाशाची शिकार करतो; शार्कांनी मांस खाल्ले तरी हसून पुन्हा प्रयत्न करण्याचे ठरवतो. माणसाने नियतीपुढे हार न मानता जिद्द, आशावाद आणि संघर्षशीलता जपावी, हा संदेश मिळतो.
Q5. स्वमत: 'पुस्तके वेळ घालवण्यासाठी नसतात', हे विधान स्पष्ट करा.
पुस्तके ज्ञान, विचार, संवेदना आणि मूल्ये देतात; जगण्याची दिशा व हिंमत देतात; माणुसकी व न्यायावरचा विश्वास वाढवतात. म्हणून ती केवळ करमणुकीचे साधन नसून व्यक्तिमत्त्व घडवणारी गुरू आहेत.
परीक्षेसाठी टीप
ग्रंथप्रेमी-पुस्तकशत्रू तुलना आणि हेमिंग्वेच्या कादंबरीचा आशय हे प्रश्न हमखास; पाठातील म्हणी-वाक्प्रचार लक्षात ठेवा.
११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 5
झाडांच्या मनात जाऊ
थोडक्यात सारांश
'झाडांच्या मनात जाऊ' ही निसर्गकवी नलेश पाटील यांची कविता 'हिरवं भान' या संग्रहातील आहे. झाडे, पाने, फुले, फुलपाखरे, झरे, पक्षी आणि ऊन-सावली यांच्या चैतन्यमय सोहळ्याशी कवी एकरूप होतो. निसर्गाचे सौंदर्य अनुभवता अनुभवता आपणही निसर्गाचाच एक भाग व्हावे आणि तो आनंद सगळ्यांना वाटावा, अशी कवीची इच्छा आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: नलेश पाटील (१९५४–२०१६) – निसर्गकवी व चित्रकार; 'हिरवं भान' हा प्रसिद्ध कवितासंग्रह; 'कवितेच्या गावा जावे' या काव्यगायन कार्यक्रमात सहभाग.
त्यांच्या कवितेची वैशिष्ट्ये: शब्द, नाद, लय यांची जाण, चित्रमय मांडणी आणि निसर्गाचे तरल दर्शन.
कवी झाडांच्या मनात शिरून 'पानांचे विचार' होऊ इच्छितो; पोपटी पालवीच्या उत्साहात कोकिळेसारखे गाऊ इच्छितो.
वसंतातील बहर पाहून फुले जणू स्वतःला समर्पित करून जगाला सुगंध (अत्तर) देतात – त्या सुगंधी वृत्तीचा 'फाया' कानी ठेवण्याची कल्पना.
रंगपंचमी खेळून भिजलेली फुलपाखरे म्हणजे फिरणारी पताका; हे 'भिरभिरणारे तोरण' दाराला लावून जीवन आनंदी करण्याची इच्छा.
झऱ्याचे पाणी म्हणजे निसर्गाच्या आनंदाचे उधाण किंवा देवाघरची गाणी; ऋतूच्या गाण्यात खळाळून वाहण्याची कल्पना.
ओंजळीत पाणी घेतले की त्यात आकाश आणि सूर्य दिसतात – 'हातात ऊन डुचमळते' अशी सुंदर चित्रकल्पना.
सावली उन्हावर नक्षी काढते, आणि त्या सावलीलाच पंख फुटून पक्षी झाले अशी अद्भुत कल्पना.
शेवटी कवी ईश्वराला विनवतो: मानवी स्पर्श नसलेल्या रानात मला टाक; तिथे मी झाड होऊन बाहू पसरीन.
मध्यवर्ती कल्पना: निसर्गाशी एकरूप होऊन सौंदर्यानुभूतीचे दान जगाला देणे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
स्पंदन – धडधड, सळसळ (येथे उत्साह).
फाया – अत्तरात भिजवलेला कापसाचा बोळा.
पताका – ध्वज, झेंडा.
तोरण – दाराला लावायची सजावटीची माळ.
तुषार – पाण्याचे बारीक थेंब.
ओटी भरणे – पदरात काही देणे (येथे पाण्यात आकाश भरणे).
काऊ – पक्षी (बालभाषेतील शब्द).
भाषाभ्यास
चित्रदर्शी शैली – फिरणारी पताका, भिरभिरणारे तोरण, उन्हावर सावलीची नक्षी अशा प्रतिमा डोळ्यांसमोर चित्र उभे करतात.
चेतनगुणोक्ती – 'थुई थुई नाचरे पाणी, मज दिसते रे हसताना' – पाण्याला मानवी भावना दिल्या आहेत.
रूपक/उत्प्रेक्षा – फुलपाखरांचा थवा म्हणजे 'पताकाच फिरणारी'.
प्रत्येक कडव्याचा शेवट '...ऊ' (जाऊ, ठेवू, लावू, वाहू, न्हाऊ, पोहू, काऊ, बाहू) – त्यामुळे गेयता येते.
शब्दसंपत्ती: एक अक्षर बदलून नवा शब्द – उदा., सुंदर → आदर → आदळ → आयाळ → घायाळ.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. योग्य पर्याय निवडा: 'जन्माला अत्तर घालत' म्हणजे –
स्वसमर्पणातून दुसऱ्याला आनंद देत. फुले स्वतः संपून जगाला सुगंध देतात, तसे जगणे.
Q2. 'मी झाड होऊनी तेथे, पसरीन आपुले बाहू' याचा अर्थ लिहा.
कवी निसर्गाचाच एक घटक होऊन सर्वांना प्रेमाने कवेत घेऊ इच्छितो; निसर्गाशी पूर्ण एकरूप होण्याची ही भावना आहे.
Q3. 'हातात ऊन डुचमळते नि सूर्य लागतो पोहू' – अर्थ स्पष्ट करा.
कवी ओंजळीत पाणी घेतो, तेव्हा त्या पाण्यात आकाशाचे आणि सूर्याचे प्रतिबिंब दिसते. पाणी हलले की ऊन हातात हलते आणि सूर्य जणू पोहत आहे असे वाटते. साध्या अनुभवातून कवीने निसर्गाचे अद्भुत चित्र उभे केले आहे.
Q4. ऊन आणि सावली यांच्या प्रतीकांतून सूचित होणारे आशयसौंदर्य लिहा.
झाडाखाली सावली उन्हावर नक्षी काढते; ऊन-सावली हे जीवनातील सुख-दुःखाचे, बदलत्या हंगामांचे प्रतीक आहे. फांदीवरील पक्षी या बदलांचे साक्षी आहेत. सावलीला पंख फुटून पक्षी होणे ही कल्पना निसर्गातील सतत चालणाऱ्या सर्जनाचे सौंदर्य दाखवते.
Q5. 'झाडांच्या मनात जाऊ' या कवितेचे रसग्रहण करा (मुद्दे).
कवी व संग्रह; विषय – निसर्गाशी एकरूपता; मध्यवर्ती कल्पना; प्रतिमा – फिरणारी पताका, भिरभिरणारे तोरण, हातात डुचमळणारे ऊन; भाषिक सौंदर्य – चित्रदर्शी, गेय रचना, '...ऊ' यमक; संदेश – निसर्गाचा आस्वाद घेऊन आनंद वाटत जगावे; कविता आवडण्याचे कारण.
परीक्षेसाठी टीप
रसग्रहणात दोन-तीन प्रतिमा (पताका, तोरण, ओंजळीतील आकाश) नेमक्या उदाहरणांसह लिहा; संपूर्ण कविता उतरवू नका.
११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 6
परिमळ
थोडक्यात सारांश
'परिमळ' हा पाठ म्हणजे आचार्य प्रल्हाद केशव अत्रे यांनी 'बहिणाबाईंची गाणी' या काव्यसंग्रहाला लिहिलेली प्रस्तावना आहे. शाळेत न गेलेल्या, लिहिता-वाचता न येणाऱ्या खानदेशातील शेतकरी स्त्रीच्या – बहिणाबाई चौधरी यांच्या – असामान्य काव्यप्रतिभेची ओळख अत्रे ओघवत्या, भावपूर्ण शब्दांत करून देतात. ग्रामीण जीवन, कृषिसंस्कृती, माणुसकी आणि जीवनाचे तत्त्वज्ञान हे बहिणाबाईंच्या कवितेचे सौंदर्य येथे उलगडते.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: प्र. के. अत्रे (१८९८–१९६९) – लेखक, कवी, नाटककार, विनोदकार, वक्ता; 'केशवकुमार' या टोपणनावाने काव्यलेखन; 'झेंडूची फुले' (विडंबन कविता); 'साष्टांग नमस्कार', 'तो मी नव्हेच', 'मोरूची मावशी' इत्यादी नाटके; 'कऱ्हेचें पाणी' आत्मचरित्र; 'श्यामची आई' चित्रपटाला पहिले सुवर्णकमळ; १९४२ च्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष.
बहिणाबाईंच्या काव्याचा शोध म्हणजे शेतात अचानक मोहरांचा हंडा सापडावा तसा; अत्रे त्याची तुलना लक्ष्मीबाई टिळकांच्या 'स्मृतिचित्रे'शी करतात.
बहिणाबाई कवी सोपानदेव चौधरी यांच्या आई; लाजाळू सोपानदेवांनी आईच्या कविता अनेक वर्षे दडवून ठेवल्या होत्या. वही पाहताच अत्रे म्हणाले, "हे बावनकशी सोने आहे!"
अत्रे यांचे मत: प्रतिभा ही निसर्गाची देणगी आहे; कोकिळेच्या गाण्यासारखी, प्राजक्ताच्या सुगंधासारखी ती सहज येते.
'गावातील मंदिरे ह्याच माझ्या शाळा' असे बहिणाबाई म्हणत; जात्यावर दळताना, चूल फुंकताना, शेतात काम करताना त्यांनी गाणी रचली.
त्यांच्या काव्यात कल्पनेची भरारी (कोंबातून दोन पाने जणू हात जोडून आली), करुणरस (वैधव्याचे दुःख), संसाराचे तत्त्वज्ञान ('आधी हाताले चटके, तव्हा मियते भाकर') आहे.
सुभाषितवजा रचना आणि उपरोधी विनोद हा त्यांच्या काव्याचा आत्मा; 'कशाला काय म्हणू नाही?' या कवितेत सुभाषितांचे शेतच पिकले आहे.
माणसाच्या स्वार्थाची व कृतघ्नतेची त्यांना चीड; 'मानसा मानसा, कधी व्हशीन मानूस!' ही मानवतेला केलेली आर्त हाक.
'हासवता हासवता शिकवते रे अक्कल' – माणसांना हसवून शहाणे करणे हा विनोदाचा हेतू.
रचना व भाषा अत्यंत आधुनिक: थोडक्या शब्दांत प्रभावी भावना, नाट्यमय आरंभ-शेवट, खानदेशी बोलीचा गोडवा.
शेतात अचानक मोहरांचा हंडा सापडावा, तसा हा शोध महाराष्ट्राला लागला अशी उपमा देतात.
Q2. 'गावातील मंदिरे ह्याच माझ्या शाळा' या उद्गारातून काय समजते?
बहिणाबाई शाळेत गेल्या नाहीत; कीर्तन, भजन, पोथी ऐकून आणि जीवनानुभवातूनच त्यांचे शिक्षण झाले.
Q3. 'प्रतिभा ही निसर्गाची देणगी आहे' हे अत्रे यांचे मत स्पष्ट करा.
कोकिळेने तोंड उघडले की संगीत वाहते, प्राजक्ताची कळी उमलली की सुगंध दरवळतो; तसे खऱ्या कवीचे काव्य हृदयातून झऱ्यासारखे उसळते. त्याचा शिक्षण किंवा प्रयत्नाशी संबंध नसतो. निरक्षर बहिणाबाईंचे श्रेष्ठ काव्य हा याचा पुरावा आहे.
Q4. बहिणाबाईंच्या काव्यातील जीवनविषयक तत्त्वज्ञान स्पष्ट करा.
संसार म्हणजे आधी कष्ट मग फळ; जीवनाचे रहस्य निःस्वार्थ प्रेम; शरीर नश्वर, उरते ते फक्त हृदयाचे देणेघेणे; स्वार्थी व कृतघ्न माणसावर टीका आणि 'माणसा, कधी होशील माणूस?' अशी मानवतेची हाक.
Q5. "रचनेच्या आणि भाषेच्या दृष्टीने बहिणाबाईंचे काव्य आधुनिक आहे" – विधान स्पष्ट करा.
प्रत्येक कवितेत एक पूर्ण घटना/विचार; आरंभ व शेवट नाट्यमय; शब्दांचा विस्तार न करता थोडक्यात प्रभावी भावना; खानदेशी बोलीचा गोडवा; सुभाषितासारखी नेमकी रचना – म्हणून ते 'जुन्यात चमकेल आणि नव्यात झळकेल' असे आहे.
परीक्षेसाठी टीप
बहिणाबाईंच्या ओळी उदाहरण म्हणून देताना एक-दोन ओळीच द्या आणि त्यातून दिसणारे वैशिष्ट्य (कल्पना, करुण, तत्त्वज्ञान, विनोद) स्पष्ट लिहा.
११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 7
दवांत आलिस भल्या पहाटीं
थोडक्यात सारांश
'दवांत आलिस भल्या पहाटीं' ही बा. सी. मर्ढेकर यांची कविता 'मर्ढेकरांची कविता' या संग्रहातील आहे. पहाटेच्या दवभरल्या वेळी प्रेयसी कवीच्या जवळून गेली, थोडी थांबली, हसली; पण अनोळख्यासारखी निघून गेली. ही भेट स्वप्नातील की प्रत्यक्षातील हे धूसर आहे. प्रेमातील आनंद आणि व्याकूळता अशा परस्परविरोधी भावनांचे तरल चित्रण या कवितेत आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: बा. सी. मर्ढेकर (१९०९–१९५६) – कवी, कादंबरीकार, समीक्षक, सौंदर्यमीमांसक; 'नवकवितेचे' प्रणेते; 'दुसरे केशवसुत' असे म्हटले जाते.
विरोधाभास: 'अनोळख्याने ओळख कैशी' – ओळख आणि अनोळख एकत्र.
पुनरावृत्ती: पहिले आणि शेवटचे कडवे जवळजवळ सारखे – त्यामुळे आठवणीचे वर्तुळ पूर्ण होते.
शब्दसिद्धी: 'पहाटीं', 'कांहीं' असे जुने अनुस्वारयुक्त लेखन मर्ढेकरांच्या कवितेत आढळते.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. योग्य पर्याय निवडा: 'हिरवे धागे' म्हणजे –
ताजा प्रेमभाव.
Q2. 'शुक्राच्या तोऱ्यांत' या शब्दसमूहाचा अर्थ लिहा.
शुक्रताऱ्याप्रमाणे कवीचे मन उजळून टाकणाऱ्या तेजस्वी डौलात प्रेयसी आली.
Q3. 'डोळ्यांमधल्या डाळिंबांचा सांग धरावा कैसा पारा!' – अर्थ स्पष्ट करा.
प्रेयसीचे डोळे डाळिंबाच्या दाण्यांसारखे तेजस्वी आणि पाऱ्यासारखे चंचल आहेत. पारा जसा हातात धरता येत नाही, तशी तिची चंचल नजर पकडता येत नाही; तिच्या मनाचा थांग लागत नाही, अशी कवीची हतबलता येथे व्यक्त होते.
Q4. कवितेतील कवीची भावावस्था स्पष्ट करा.
प्रेयसीच्या आगमनाने कवी उल्हसित होतो; ती हसली म्हणून आशा वाटते; पण तिने मागे वळून पाहिले नाही आणि अनोळख्यासारखी वागली म्हणून तो व्याकूळ होतो. आनंद, आशा, खंत आणि ओढ अशा परस्परविरोधी भावना कवितेत गुंफल्या आहेत.
Q5. पहिल्या आणि शेवटच्या कडव्यातील साम्य-भेद स्पष्ट करा.
साम्य – 'दवांत आलिस भल्या पहाटीं...जवळुनि गेलिस पेरित अपुल्या' या ओळी सारख्या. भेद – पहिल्यात 'शुक्राच्या तोऱ्यांत' आणि 'तरल पावलांमधली शोभा'; शेवटी 'अभ्रांच्या शोभेंत' आणि 'मंद पावलांमधल्या गंधा'. सुरुवातीला दिसणारे सौंदर्य शेवटी केवळ आठवणीचा मंद गंध बनून उरले.
परीक्षेसाठी टीप
मर्ढेकरांच्या कवितेत प्रतीके महत्त्वाची: प्रश्नात प्रतीक आले की त्याचा शब्दशः अर्थ आणि सूचित अर्थ दोन्ही लिहा.
११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 8
‘माणूस’ बांधूया!
थोडक्यात सारांश
'‘माणूस’ बांधूया!' हा प्रवीण दवणे यांचा वैचारिक लेख 'प्रश्नपर्व' या संग्रहातील आहे. पैशालाच सर्वस्व मानणाऱ्या आजच्या जीवनशैलीमुळे घरातला, समाजातला प्रत्यक्ष संवाद तुटत चालला आहे, याची खंत लेखक व्यक्त करतात. मोबाइल-इंटरनेटवरील 'यंत्रसंवादा'पेक्षा मने जोडणारा 'हृदयसंवाद' हवा, असा आग्रह धरून इमारती बांधण्याऐवजी 'माणूस' बांधूया, असे आवाहन ते करतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: प्रवीण दवणे (जन्म १९५९) – लेखक, कवी, गीतकार, वक्ते; 'दिलखुलास', 'थेंबातलं आभाळ', 'सावर रे' इत्यादी ललित लेखसंग्रह; 'प्रश्नपर्व' वैचारिक लेखसंग्रह; सर्वोत्कृष्ट वाङ्मयाचा महाराष्ट्र राज्य पुरस्कार पाच वेळा.
पूर्वी न बोलताही संवाद होत असे; आता खूप बोलूनही काळीज ओलावत नाही.
मुख्य कारण: 'माणूस मिथ्या सोनं सत्य' हे तत्त्वज्ञान; गरिबी दूर करताना 'आंतरिक दारिद्र्य' निर्माण झाले.
प्रसारमाध्यमे आणि उद्योगांनी जगाचा भव्य 'मॉल' केला – जिथे पैसा बोलतो, मन मुके राहते.
पैसा हाच उद्देश झाल्यावर शिक्षण, कला, श्रद्धा यांचीही दुकाने होतात; तिथे संवाद नाही, फक्त खरेदी-विक्रीचा व्यवहार.
घरे अबोल झाली: वात्सल्याचे ऊबदार घर पाडून नात्याचा 'चकचकीत काचमहाल' उभा राहिला – माणूस 'दिसतो' पण 'जाणवत' नाही.
वृद्ध पिढी काठावर फेकली गेली; घर म्हणजे फक्त थकून टेकायला एक 'लॉज'.
घरात ऐकू येणारी वाक्ये फी, हॉटेल, टक्के यांविषयीच – 'आत्म्याची साद असते तोच संवाद, ती नसेल तर तो गोंगाट'.
ई-मेल, चॅटिंग, एसएमएस म्हणजे 'बोटांनी बटणांचा खेळ' – त्यातून सोबत, साथ मिळत नाही; उरते ते एकाकीपण.
संवाद हा माणूसपणाचा पायाभूत धर्म; नवनिर्मितीची प्रेरणा विचार करायला लावते, भूतकाळाशी धागा जोडते, भविष्याची स्वप्ने रंगवते.
पालक, लेखक, कलावंत, नेतृत्व, माध्यमे यांनी 'मनजागरण' करावे; केशवसुतांच्या 'उठा उठा बांधा कमरा' या ओळींचे स्मरण.
महत्त्वाच्या संज्ञा
संवाद – मनापासून होणारे बोलणे, विचारांची देवाणघेवाण.
सुसंवाद – मने जोडणारा चांगला संवाद.
आंतरिक दारिद्र्य – मनाची, भावनांची गरिबी.
हव्यास – अति लोभ.
मिथ्या – खोटे.
कातर – व्याकूळ, हळवे.
मनजागरण – मनाला जागे करणे.
भाषाभ्यास
वाक्प्रचार: भुईसपाट होणे – पूर्ण नष्ट होणे; पाय पाठीला लावून पळणे – खूप घाईने धावणे; झडझडून जागे होणे – खडबडून सावध होणे; कोडकौतुक करणे – लाड करणे.
प्रतीकात्मक भाषा: 'मॉल' – बाजारू जग; 'काचमहाल' – दिखाऊ नाती; 'बुलडोझर' – आर्थिक हव्यास; 'लॉज' – फक्त निवारा उरलेले घर.
विरोधाभास: 'माणूस दिसत होता; पण जाणवत नव्हता', 'ओठ हलत होते; पण साद पोहोचत नव्हती'.
इंग्रजी शब्दांचा वापर (मार्केटिंग, मॉल, चॅटिंग) – आजच्या जीवनशैलीचे वास्तव दाखवण्यासाठी.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. लेखकाच्या मते संवाद कमी होण्याचे मुख्य कारण कोणते?
'माणूस मिथ्या सोनं सत्य' हे तत्त्वज्ञान मनावर बिंबले; पैसा हेच सुख असे मानले गेले.
Q2. 'बोटांनी बटणांचा खेळ म्हणजे संवाद नव्हे' – स्पष्ट करा.
ई-मेल, चॅटिंग, एसएमएस हे बिनचेहऱ्याचे बोलणे आहे; त्यातून प्रत्यक्ष सहवास, आपुलकी, साथ मिळत नाही, म्हणून तो खरा संवाद नाही.
Q3. 'पैशानेच जगता येते' हा उद्देश झाल्यावर मानवी व्यवहारांचे स्वरूप कसे होते?
शिक्षण पैशासाठी होते; प्रेम, कला, श्रद्धा, भक्ती, मंदिरे यांचीही दुकाने होतात; भाषा खरेदी-विक्रीची होते; घरे अबोल होतात; नात्यांचा दिखाऊ काचमहाल उभा राहतो आणि वृद्ध पिढी एकाकी पडते.
Q4. नवनिर्मितीच्या प्रेरणेची कार्ये लिहा.
विचार करायला लावणे; भूतकाळाशी धागा जोडणे; भविष्याचे स्वप्न रंगवणे; निजलेली ऊर्जा जागवून वर्तमान सुसह्य करण्यासाठी नवे प्रयोग करायला लावणे.
Q5. 'इमारती बांधणं पुरं झालं, चला माणूस बांधूया!' या विधानाचा तुम्हांला समजलेला अर्थ लिहा.
भौतिक प्रगती खूप झाली; पण माणसाचे मन, नाती, संवेदना कोसळत आहेत. म्हणून आता प्रत्यक्ष, जिव्हाळ्याच्या संवादाने माणसे जोडणे, माणुसकी जपणे आणि माणसाचे मन घडवणे हे खरे बांधकाम आहे, असे लेखक सुचवतात.
परीक्षेसाठी टीप
स्वमत प्रश्नात आपल्या घरातील किंवा परिसरातील एखादे उदाहरण (मोबाइलमुळे कमी झालेला संवाद) जोडल्यास उत्तर प्रभावी होते.
११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 9
ऐसीं अक्षरें रसिकें
थोडक्यात सारांश
'ऐसीं अक्षरें रसिकें' या ओव्या संत ज्ञानेश्वरांच्या 'श्रीज्ञानेश्वरी'च्या सहाव्या अध्यायातील (ओवी १४ ते २४) आहेत. मराठी भाषेविषयीचा अभिमान आणि आपल्या शब्दसामर्थ्यावरील सार्थ विश्वास त्यांनी येथे व्यक्त केला आहे. माझी मराठी अमृतालाही पैजेत जिंकेल अशी रसाळ अक्षरे मी रचेन, असे ते सांगतात. रसाळ शब्दांचा सर्व इंद्रियांवर होणारा परिणाम आणि शब्दांना दिलेली सूर्याची उपमा हे या ओव्यांचे सौंदर्य आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
संतकवी: संत ज्ञानेश्वर (१२७५–१२९६) – श्रेष्ठ संत, तत्त्वज्ञ, प्रतिभावंत कवी; 'ज्ञानेश्वरी', 'अमृतानुभव', 'चांगदेवपासष्टी', 'अभंगगाथा' हे ग्रंथ.
मराठी बोली इतकी गोड की ती अमृतालाही पैजेत हरवेल – मराठीचा गौरव.
शब्दांच्या कोमलतेपुढे संगीताचे रंग फिके वाटतात आणि सुगंधाचा अभिमानही मोडतो.
रसाळपणाच्या लोभाने कानांनाच जिभा फुटतात; शब्दांमुळे इंद्रियांमध्ये आपापसांत भांडण लागते.
शब्द हा कानांचा विषय असला तरी जीभ म्हणते 'हा रस आमचा', नाक म्हणते 'हा सुगंध आमचा', डोळे म्हणतात 'ही तर रूपाची खाण उघडली'.
संपूर्ण पद उभे राहिले की मन बाहेर धावते आणि भुजा त्या शब्दांना आलिंगन द्यायला पुढे सरसावतात.
सूर्याची उपमा: एकटा सहस्रकिरण सूर्य सर्व जगाला एकाच वेळी जागवतो, तसे हे शब्द सर्व इंद्रियांना समान समाधान देतात.
शब्दांचे व्यापकपण असाधारण; जाणकारांना त्यात चिंतामणी रत्नाचे गुण मिळतात.
या शब्दांची ताटे कैवल्यरसाने वाढलेली आहेत; ती मेजवानी निष्काम (मोक्षाची इच्छा असलेल्या) श्रोत्यांसाठी आहे.
हे ज्ञान कानांवर अवलंबून न राहता मनाने भोगायचे आहे; इंद्रियांच्या पलीकडे जाणाऱ्यालाच ते मिळते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
पैज – शर्यत.
रसिकें – रसपूर्ण, गोड.
बीक मोडणे – अभिमान (गर्व) नाहीसा होणे.
कळंभा – कलह, भांडण.
रसना – जीभ; घ्राण – नाक.
सहस्रकरु – हजारो किरणांचा सूर्य.
चिंतामणी – इच्छिलेले देणारे रत्न.
कैवल्य – मोक्ष; वोगरिलीं – वाढलेली.
भाषाभ्यास
ओवी हा छंद; प्राचीन मराठी शब्दरूपे – 'मराठाचि' (मराठीच), 'जिये' (जिच्या), 'मियां' (मी).
माझी मराठी भाषा इतकी गोड आणि रसाळ आहे की ती गोडीच्या पैजेत अमृतालाही हरवेल. अशी रसपूर्ण अक्षरे मी माझ्या रचनेत गुंफेन. यातून मराठीविषयीचा अभिमान आणि स्वतःच्या काव्यसामर्थ्यावरील विश्वास व्यक्त होतो.
Q5. रसाळ बोल आणि सूर्य यांच्या कार्यातील साम्य स्पष्ट करा.
एकटा सूर्य आपल्या हजारो किरणांनी संपूर्ण जगाला एकाच वेळी जागे करतो; तसे रसाळ बोल एकाच वेळी सर्व इंद्रियांना आणि मनाला समाधान देतात व त्यांचे भांडण मिटवतात. दोघांचेही कार्य व्यापक आणि सर्वांना समान लाभ देणारे आहे.
परीक्षेसाठी टीप
संतकाव्याचा भावार्थ लिहिताना जुने शब्द आधुनिक मराठीत सांगा आणि अलंकार (सूर्याची उपमा) आवर्जून नमूद करा.
११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 10
वहिनींचा ‘सुसाट’ सल्ला
थोडक्यात सारांश
'वहिनींचा ‘सुसाट’ सल्ला' ही शोभा बोंद्रे यांची विनोदी अंगाने लिहिलेली हलकीफुलकी कथा 'एका फांदीवरची पाखरं' या पुस्तकातील आहे. वीस वर्षे दूरदर्शनवर 'जोडा, जुळवा, जमवून घ्या' असे गोड सल्ले देणाऱ्या उषावहिनींच्या शेवटच्या कार्यक्रमाआधीच त्यांचा पाय मोडतो. त्यांची धाकटी बहीण निशा त्यांच्या रूपात कार्यक्रम करते आणि स्त्रियांना आत्मसन्मान जपण्याचे स्पष्ट, धाडसी सल्ले देते. स्त्रीला समान हक्क आणि मानाचे स्थान मिळावे, तिने स्वतःला सिद्ध करावे, हा कथेचा संदेश आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखिका: शोभा बोंद्रे (जन्म १९४६) – कथाकार, कादंबरीकार, सूत्रसंचालक; 'मुंबईचा अन्नदाता', 'एका फांदीवरची पाखरं' इत्यादी पुस्तके; 'सातासमुद्रापार' कादंबरीला महाराष्ट्र राज्य पुरस्कार; 'आभाळमाया', 'ऊनपाऊस' मालिकांचे संवादलेखन.
उषावहिनी ५८ वर्षांच्या; 'वहिनींचा सल्ला' हा कार्यक्रम वीस वर्षे चालला; शेवटचा कार्यक्रम शिवाजी मंदिरात थेट प्रक्षेपणासह व सत्कारासह होणार होता.
त्यांचे सल्ले म्हणजे 'आला प्रॉब्लेम, लाव चिकटपट्टी' – समस्या फक्त वरवर जोडणारे 'पोकळ बुडबुडे'.
दांडीवरचा रुमाल काढताना स्टुलावरून पडून उषावहिनींचा डावा पाय मोडतो; निशा त्यांना हॉस्पिटलला नेते.
दिसायला सारख्या असल्याने उषावहिनी निशाला आपली भूमिका करायला लावतात. निशा कामगार युनियनची कार्यकर्ती – गोड सल्ले देणे तिला जमणारे नव्हते.
सुचरिता नवरे (नोकरी करणारी स्त्री) हिला निशा 'असहकार अंजन' वापरायला सांगते – घरकामात नवऱ्यानेही समान वाटा उचलावा.
निलंजना बॅनर्जी (गृहिणी, पाहुण्यांच्या त्रासाने हैराण) हिला 'उलटी छत्री' – भीड, संकोच सोडून स्वतःचे वेळापत्रक सांभाळा, असा सल्ला.
'कीड मुळापासून उपटली तरच झाड जगेल' – समस्यांवर निशाचे सडेतोड उपाय; प्रेक्षक आधी अवाक, मग टाळ्या.
ड्रायव्हरच्या तक्रारीवरून पोलीस इन्स्पेक्टरचा फोन येतो; निशा प्रामाणिकपणे खरे सांगते आणि माफी मागते.
शेवटी उषावहिनीच फोन करून म्हणतात: मी साखरेच्या गोळ्या दिल्या, तू कडू क्विनाईनचा डोस दिलास – 'निशावहिनी' असा गौरव.
महत्त्वाच्या संज्ञा
सुसाट – अतिशय वेगवान; येथे बिनधास्त, धाडसी.
असहकार – सहकार्य न करणे.
नेत्रांजन – डोळ्यांत घालायचे अंजन.
कायापालट – पूर्ण बदल.
सडेतोड – स्पष्ट, परखड.
थेट प्रक्षेपण – कार्यक्रम घडत असतानाच दाखवणे (लाइव्ह).
भाषाभ्यास
वाक्प्रचार: डोळ्यांसमोर काजवे चमकणे – मार लागल्याने चक्कर येणे; वेळ मारून नेणे – कशीतरी परिस्थिती सांभाळणे; कडेलोट होणे – अतिरेक होणे; खुर्चीला खिळणे – एकाग्र होऊन बसणे; टाचणी पडेल अशी शांतता – पूर्ण शांतता.
'आला प्रॉब्लेम समोर, की लाव त्याला चिकटपट्टी' – म्हणजे जोडा, जुळवा, जमवून घ्या असे सल्ले.
Q2. निशाने सुचरिता नवरे यांना कोणते 'अंजन' दिले?
'असहकार' अंजन – घरकामात नवऱ्याने हात न लावल्यास त्याची कामे न करणे, स्वतःच्या आत्मसन्मानाचा विचार करणे.
Q3. उषावहिनी आणि निशा यांच्या सल्ल्यांतील फरक स्पष्ट करा.
उषावहिनी तडजोडीचे, सौम्य, वरवर जुळवून घेणारे सल्ले देत; त्यात स्त्रीनेच जास्त भार उचलावा असा सूर होता. निशाचे सल्ले परखड, आत्मसन्मान जपणारे, रूढी-परंपरेला आव्हान देणारे आणि समस्या मुळापासून सोडवणारे होते.
Q4. 'मी साखरेच्या गोळ्या दिल्या, तू कडू क्विनाईनचा डोस दिलास' – विधानाचा अर्थ लिहा.
उषावहिनींचे सल्ले गोड पण परिणामशून्य होते; निशाचे सल्ले ऐकायला कडू वाटले तरी खरे आणि उपयोगी होते. आपले चुकले हे मान्य करण्याचा मोठेपणा उषावहिनी दाखवतात.
Q5. कथेतील विनोदनिर्मितीची स्थळे व कथेचा संदेश लिहा.
विनोद: आरशात वारंवार पाहणे, फेविकॉल-चिकटपट्ट्यांचा हिशेब, ड्रायव्हरचा प्रश्न, उलटी छत्री, पोलिसांचा फोन. संदेश: स्त्रीला समाजात समान हक्क व मान मिळावा; तिने स्वतःचे महत्त्व स्वतः पटवून द्यावे.
परीक्षेसाठी टीप
पात्रांची नावे (उषावहिनी, निशा वागळे, सुचरिता नवरे, निलंजना बॅनर्जी) अचूक लिहा; व्यक्तिचित्रणाच्या प्रश्नात प्रत्येक गुणाला कथेतील प्रसंग जोडा.
११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 11
शब्द
थोडक्यात सारांश
'शब्द' ही यशवंत मनोहर यांची कविता 'स्वप्नसंहिता' या संग्रहातील आहे. भोवतालच्या विषमतेने, संकटांनी आणि एकाकीपणाने कवी होरपळतो, तेव्हा प्रत्येक प्रसंगी 'शब्द'च त्याच्या मदतीला धावून येतात. आईसारखी माया, उजेड, सावली, किनारा आणि आश्रय देणाऱ्या शब्दांविषयीची कृतज्ञता या कवितेत व्यक्त झाली आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवी: यशवंत मनोहर (जन्म १९४३) – कवी, समीक्षक; डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या प्रेरणेतून समाजवास्तवावर प्रखर भाष्य; 'उत्थानगुंफा', 'काव्यभीमायन', 'स्वप्नसंहिता' इत्यादी कवितासंग्रह; 'स्वप्नसंहिता'ला 'कवी केशवसुत' पुरस्कार.
कवीने आकांताने हाका मारल्या तेव्हा शब्द धावून आले आणि 'निरुत्तर निखाऱ्यांना' (उत्तर नसलेल्या बिकट संकटांना) आईसारखे पोटाशी घेतले.
डोळ्यांपुढे अंधार आला तेव्हा शब्दांच्या उजेडाने (मार्गदर्शनाने) हात दिला; दुःखद आठवणींचा हल्ला शब्दांनी झेलला.
चिडून सांडणाऱ्या उन्हात (तापदायक प्रसंगी) शब्दांनी सावली धरली; दिवसाही अंधार दाटला तेव्हा हातात 'बिजली' (आशेचा प्रकाश) दिली.
विसरायच्या गोष्टींनी तोल ढळत होता तेव्हा शब्दांनी तोल सावरला; मरणाच्या धारेत सापडलो तेव्हा शब्दांनी किनारा जवळ आणला.
हाती काही नसताना शब्दांनी पाठीवर हात ठेवला; वारा-निवारा टाळत असताना शब्दांनी उरात आश्रय दिला.
शेवटी कवी स्वतःला शब्दांचा 'भिकारी' आणि 'कर्जदार' म्हणतो – शब्दांचे उपकार फेडता येणार नाहीत.
'जहर मी प्यालो आणि शब्दांनी ते पचविले' – दुःख कवीने भोगले, पण शब्दांनी (कवितेने) ते सहन करण्याची शक्ती दिली.
मध्यवर्ती कल्पना: संकटांत जगण्याचे बळ देणारे शब्द आणि त्यांच्याविषयीची कृतज्ञता.
जीवनात इतकी संकटे आली की जगणे अशक्य वाटले, जणू मरणाच्या प्रवाहात कवी वाहत होता. अशा वेळी शब्दांनी त्याला जगण्याचा आधार दिला; किनारा जवळ आणून वाचवले. कविता, विचार आणि साहित्य यांमुळे तो तरला.
Q4. कवीच्या जीवनातील शब्दांची भूमिका स्पष्ट करा.
आईसारखी माया दिली; अंधारात उजेड दिला; आठवणींचा हल्ला झेलला; उन्हात सावली धरली; तोल सावरला; संकटातून किनारा दिला; पाठीवर हात ठेवून धीर दिला; आश्रय दिला; दुःखाचे विष पचवले.
Q5. 'मी भिकारी : मी शब्दांना काय देऊ? मी कर्जदार : शब्दांचा कसा उतराई होऊ?' – भावसौंदर्य स्पष्ट करा.
शब्दांनी कवीला सर्व काही दिले, पण त्याच्याकडे परत देण्यासारखे काहीच नाही, म्हणून तो स्वतःला भिकारी म्हणतो. शब्दांचे उपकार इतके मोठे आहेत की ते कधीच फेडता येणार नाहीत, म्हणून तो कर्जदार आहे. यातून कवीची नम्रता आणि शब्दांविषयीची गाढ कृतज्ञता व्यक्त होते.
परीक्षेसाठी टीप
प्रतीकांचे अर्थ (ऊन, सावली, अंधार, बिजली, किनारा) तक्त्यात लिहायला शिका; कृतीपत्रिकेत असे प्रश्न हमखास येतात.
११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 12
वाङ्मयीन लेण्याचा शिल्पकार
थोडक्यात सारांश
'वाङ्मयीन लेण्याचा शिल्पकार' हा सुमती देवस्थळे यांच्या 'टॉलस्टॉय एक माणूस' या चरित्रग्रंथातील चरित्रपर पाठ आहे. महान रशियन लेखक लिओ टॉलस्टॉय यांचे बालपण, त्यांची तल्लख संवेदनशीलता, वाचन, आत्मपरीक्षण आणि 'वॉर ॲण्ड पीस' (युद्ध आणि शांती) या महान कादंबरीची निर्मितीप्रक्रिया येथे चित्रित झाली आहे. अपार अभ्यास, कष्ट आणि पुनःपुन्हा केलेले लेखन यांमुळे ही कादंबरी जागतिक साहित्यातील 'वाङ्मयीन लेणे' ठरली.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखिका: सुमती देवस्थळे (१९२७–१९८२) – चरित्रकार; 'टॉलस्टॉय एक माणूस', 'मॅक्झिम गॉर्की', 'डॉ. अल्बर्ट श्वाइट्झर', 'छाया आणि ज्योती' इत्यादी चरित्रे.
टॉलस्टॉय – सत्य, शांती, त्याग, सेवा यांचे उपासक; सत्याग्रह आणि असहकार या शांततामय प्रतिकाराचे तत्त्वज्ञान मांडले.
दोन वर्षांचा असताना आई गेली; यास्नाया पोल्यानातील घरात आत्याने आईची जागा भरून काढली.
तान्हेपणीच्या दोन आठवणी: दुपट्यात घट्ट गुंडाळल्याने रडणे; सुगंधी साबणाने टबमध्ये अंघोळ – यातून त्याच्या सर्व ज्ञानेंद्रियांची तल्लख संवेदनशीलता दिसते.
अमूर्त विचार, सतत आत्मशोधन; 'मी कसला विचार करतोय याचा विचार करतोय' – आत्मपरीक्षणासाठी रोज दैनंदिनी लिहिण्याचा परिपाठ.
पुष्किन, टर्जिनिव्ह, डिकन्स, व्हॉल्टेअर, रूसो यांचे वाचन; प्रत्येक पुस्तकावर अभिप्राय; 'शुद्ध आदर्शाचा अट्टहास'.
शेतीकामात रस – कापणी, खुरपणी; शेतकऱ्यांबरोबर न्याहारी व गप्पा.
'वॉर ॲण्ड पीस'साठी रशियन-फ्रेंच इतिहास, नेपोलियनविषयक लेखन यांचा सखोल अभ्यास; १८६३ ते १८६९ ही सहा वर्षे तो मनाने नेपोलियनच्या काळात जगत होता.
बोरोडिनोच्या युद्धभूमीला भेट, वृद्धांच्या मुलाखती, वेड्यांच्या इस्पितळातील युद्ध पाहिलेल्या म्हाताऱ्याकडूनही माहिती.
कादंबरीची सुरुवात बारा-पंधरा वेळा केली; 'साहित्यनिर्मिती म्हणजे एक प्रकारची प्रसूतीच' असे तो म्हणे.
पत्नी सोन्या रोज रात्री त्याच्या लेखनाची सुवाच्य नक्कल करी; २००० पृष्ठांची कादंबरी तिने जवळजवळ सात वेळा लिहून काढली.
५०० हून अधिक व्यक्तिरेखा, प्रत्येकीचे स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्व; निसर्गवर्णने कथानकाशी एकरूप.
डिसेंबर १८६९ अखेरीस कादंबरी पूर्ण; टर्जिनिव्ह म्हणाले, "रशियन भाषा जिवंत असेपर्यंत ही कादंबरी वाचली जाईल."
आत्मपरीक्षण – स्वतःच्या वागण्याचा, विचारांचा तपास.
परिष्करण – सुधारणा, संस्करण.
शोभादर्शक – कॅलिडोस्कोप.
अट्टहास – हट्ट, आग्रह.
कृतकृत्य – कृतार्थ, धन्य.
भाषाभ्यास
वाक्प्रचार: अवाक होणे – आश्चर्याने बोलता न येणे; डोंगर पेलणे – प्रचंड कष्ट करणे; घुसळून काढणे – सखोल अभ्यास करणे; हातात हात घालणे – बरोबरीने वाटचाल करणे.
रूपक: 'तपशिलांचा महासागर', 'समुद्रमंथन करून तत्त्वज्ञानाचा अमृतकुंभ काढणे'.
'माझ्या अस्तित्वाचा एक अंश शाईच्या समुद्रात टाकून आलो' – लेखनात स्वतःला ओतणे.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. टॉलस्टॉयने दैनंदिनी का लिहिली?
आत्मनिरीक्षण व आत्मपरीक्षणाची गरज आणि आपल्या सुप्त शक्तींचा वेध घेण्यासाठी.
Q2. 'वॉर ॲण्ड पीस'विषयी टर्जिनिव्ह काय म्हणाले?
"रशियन भाषा जिवंत असेपर्यंत ही कादंबरी वाचली जाईल."
Q3. टॉलस्टॉयच्या तान्हेपणीच्या आठवणींतून त्याचे कोणते वैशिष्ट्य दिसते?
टबमधील अंघोळीच्या आठवणीत त्याला दाईचे हात दिसतात, साबणाचा सुगंध येतो, पाण्याची उष्णता जाणवते, पाण्याचा आवाज ऐकू येतो आणि टबचा गुळगुळीत स्पर्श कळतो. यावरून त्याची पाचही ज्ञानेंद्रिये लहानपणापासूनच अत्यंत तल्लख होती हे दिसते.
इतिहास व नेपोलियनविषयक ग्रंथांचा अभ्यास; बोरोडिनो युद्धभूमीला भेट; वृद्धांच्या व इस्पितळातील म्हाताऱ्याच्या मुलाखती; बारा-पंधरा वेळा सुरुवात; रोज लेखन-सुधारणा; सोन्याने सात वेळा नक्कल करणे; सहा वर्षे अखंड मेहनत.
Q5. 'साहित्यनिर्मिती म्हणजे एक प्रकारची प्रसूतीच असते' – विधान स्पष्ट करा.
प्रसूतीत जसे वेदना, कष्ट आणि शेवटी नवजीवनाचा आनंद असतो, तसे साहित्यनिर्मितीत लेखकाला मानसिक ताण, अपार परिश्रम सोसावे लागतात आणि कलाकृती पूर्ण झाल्यावर कृतार्थतेचा आनंद मिळतो. टॉलस्टॉयने हे स्वतः अनुभवले.
परीक्षेसाठी टीप
वर्षे (१८६३–१८६९), आकडे (२००० पृष्ठे, सात वेळा, ५०० व्यक्तिरेखा) आणि नावे (सोन्या, बोरोडिनो, टर्जिनिव्ह) अचूक लक्षात ठेवा.
११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 13
पैंजण
थोडक्यात सारांश
'पैंजण' ही नीलम माणगावे यांची मुक्तछंदातील कविता 'जाग' या संग्रहातील आहे. आजी, आई, 'मी' आणि मुलगी अशा चार पिढ्यांतील स्त्रियांच्या पायांतील दागिन्यांच्या (पैंजण, तोरड्या, चपला-बूट) प्रतीकांतून कवयित्रीने स्त्रीचा बंधनांतून स्वातंत्र्याकडे होणारा संघर्षमय प्रवास दाखवला आहे. शेवटी मुलगी काटे मोडणारे 'पोलादी पाय' मागते – म्हणजे स्त्रीने स्वतःच सक्षम व्हावे, हा दृढनिर्धार कवितेत आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कवयित्री: नीलम माणगावे (जन्म १९५४) – कवयित्री, लेखिका, संपादक, बालसाहित्यिक; 'स्त्रीवादी जाणीव' हे वैशिष्ट्य; 'गुलदस्ता', 'शतकाच्या उंबरठ्यावर', 'जाग' कवितासंग्रह; 'डायरी', 'जिद्द' कादंबऱ्या; महाराष्ट्र राज्य साहित्य पुरस्कार.
आजी: दोन-दोन किलोचे पैंजण घालून स्वयंपाकघर-माजघर एवढ्यातच सम्राज्ञीसारखी फिरायची; पाय दुखायचे, जखमा व्हायच्या, तरी नादाच्या भूलभुलैयातून बाहेर पडली नाही – जड रूढी, परंपरा मानाने स्वीकारणे.
आई: पैंजण सोडून हलक्या तोरड्या घातल्या; घर, अंगण, माडी, गच्ची सगळीकडे फिरली; कधी तोरड्या टोचल्या, साडीचे काठ फाटले तरी राजराणीसारखी भिरभिरली – बंधने कमी झाली पण संपली नाहीत.
मी: पैंजण आणि तोरड्या दोन्ही हद्दपार; चपला, बूट, सँडल घालून घराबाहेर पाऊल टाकले – शिक्षण, नोकरी; कधी चपला घसरतात, बूट चावतात, पण स्वातंत्र्यासाठी सहन करते.
मुलगी: पैंजण, तोरड्या, चपला काहीच नको; पायाखालचे काटे मोडणारे घट्ट, मजबूत, पोलादी पायच हवेत – बाह्य आधार नको, आत्मबळ हवे.
प्रतीके: पैंजण – जड रूढी-बंधने; तोरड्या – कमी झालेली बंधने; चपला-बूट – आधुनिक स्वातंत्र्य पण त्याचेही त्रास; पोलादी पाय – स्त्रीची स्वतःची ताकद.
'पुढल्या का होईना शतकाआधी' – हे परिवर्तन लवकर घडावे ही आस.
मध्यवर्ती कल्पना: स्त्रीचा पिढ्यान्‌पिढ्या चाललेला आत्मविकासाचा प्रवास आणि आत्मनिर्भरतेचा निर्धार.
महत्त्वाच्या संज्ञा
पैंजण – पायात घालायचा जड चांदीचा दागिना.
तोरड्या – पायातील हलका दागिना.
माजघर – घराच्या मधली खोली.
सोपा – ओसरी.
हद्दपार करणे – बाहेर काढून टाकणे.
भूलभुलैया – चकवा; मोह पाडणारा गुंतागुंतीचा मार्ग.
पोलादी – लोखंडासारखे मजबूत.
भाषाभ्यास
मुक्तछंद रचना; बोलीसारखी सहज, अनलंकृत भाषा.
उपमा: 'एखाद्या सम्राज्ञीसारखी', 'राजराणीसारखी'.
प्रतीकात्मकता: चार पिढ्यांच्या पादत्राणांतून/दागिन्यांतून स्त्रीचा इतिहास.
Q1. योग्य पर्याय निवडा: 'आजी जखमांना ऊब देऊन राज करायची!' म्हणजे –
जखमारूपी संकटांना सहन करून आनंदात राहायची.
Q2. कवितेतील चार पिढ्यांतील स्त्रियांनी वापरलेल्या वस्तू लिहा.
आजी – पैंजण; आई – तोरड्या; मी – चपला, बूट, सँडल; मुलगी – काहीच नको, पोलादी पाय.
Q3. आजी आणि आई यांच्या जगण्यातील फरक स्पष्ट करा.
आजी जड पैंजणांचे दुःख सोसत फक्त स्वयंपाकघर-माजघरात वावरली; रूढींचे ओझे तिने मानाने वाहिले. आईने जड पैंजण सोडून हलक्या तोरड्या घातल्या आणि घर, अंगण, गच्ची सगळीकडे मोकळेपणाने फिरली. बंधने कमी झाली, वावराचे क्षेत्र वाढले, तरी थोडा त्रास होताच.
Q4. 'पायच होऊ देत आता... घट्ट, मजबूत, पोलादी' – अर्थ स्पष्ट करा.
मुलीला कोणताही बाह्य आधार किंवा सजावट नको; पायाखाली येणारे काटे (संकटे, अन्याय) मोडून टाकण्याइतकी ताकद तिला स्वतःमध्ये हवी आहे. स्त्रीने शारीरिक, मानसिक आणि आर्थिकदृष्ट्या आत्मनिर्भर व्हावे, हा संदेश यातून मिळतो.
Q5. 'पैंजण' कवितेचे रसग्रहण करा (मुद्दे).
कवयित्री व संग्रह; विषय – स्त्रीचा बंधनमुक्तीचा प्रवास; मध्यवर्ती कल्पना; प्रतीके – पैंजण, तोरड्या, चपला, पोलादी पाय; भाषा – मुक्तछंद, सहज बोली, उपमा; संदेश – स्त्रीने आत्मबळाने उभे राहावे; कविता आवडण्याचे कारण.
परीक्षेसाठी टीप
चार पिढ्यांचा तक्ता (पिढी – वस्तू – अर्थ) तयार ठेवा; रसग्रहणात प्रतीकांचा अर्थ स्पष्ट केल्यास पूर्ण गुण मिळतात.
११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 14
कवितेचे रसग्रहण
थोडक्यात सारांश
'कवितेचे रसग्रहण' हा भाग कवितेचा आस्वाद चिकित्सकपणे, सौंदर्यदृष्टीने कसा घ्यावा हे शिकवतो. कवितेतील विचार, भावना, शब्दयोजना, लय, वृत्त, अलंकार, रस, प्रतिमा, प्रतीके यांच्या सौंदर्याचा आस्वाद घेऊन तो शब्दांत व्यक्त करणे म्हणजे रसग्रहण. पाठ्यपुस्तक रसग्रहणासाठी पाच मुद्द्यांचा आराखडा देते; बोर्ड परीक्षेत याच मुद्द्यांवर रसग्रहण लिहायचे असते.
महत्त्वाचे मुद्दे
काव्याचा आस्वाद ही प्रत्येकाची मानसिक भूक आहे; तो चिकित्सकपणे घेता यावा म्हणून रसग्रहणाचा अभ्यास.
रसग्रहणाचे काटेकोर नियम नसले तरी एक शास्त्र विकसित झाले आहे; त्याला कलात्मकतेची जोड हवी.
स्थायी भावनांचा परिपोष झाला की रसनिष्पत्ती होते. नऊ रस: शृंगार, वीर, करुण, हास्य, भयानक, रौद्र, बीभत्स, अद्भुत, शांत.
काव्याची वैशिष्ट्ये: भाषा हे माध्यम व अनुभवाची कलात्मक अभिव्यक्ती; अर्थछटा व्यक्त करणारी शब्दयोजना; रचनाकौशल्य (छंद, वृत्त, मुक्तछंद); श्रवणसुभगता व स्मरणसुलभता; कधी व्याकरणाचे नियम गौण; अल्पाक्षरत्व (कमी शब्दांत मोठा आशय); अभिधा, लक्षणा, व्यंजना या शब्दशक्तींचा वापर.
शब्दालंकार (यमक, अनुप्रास, श्लेष) आणि अर्थालंकार (उपमा, रूपक, चेतनगुणोक्ती इत्यादी) कवितेला सौंदर्य देतात.
प्रतिमा – दोन वस्तूंमधील साम्य/वेगळेपण दाखवणारे शब्दचित्र; प्रतीक – एखादी वस्तू दुसऱ्या अर्थाचे सूचन करते.
कवितेत प्रसाद, माधुर्य, ओज हे काव्यगुण; मध्यवर्ती कल्पना एखाद्या विषयाभोवती (निसर्गवर्णन, व्यक्तिचित्र, विडंबन, उपदेश इत्यादी) गुंफलेली असते.
भाषा हे माध्यम व अनुभवाची कलात्मक अभिव्यक्ती; सौंदर्यनिर्मिती करणारी शब्दयोजना; श्रवणसुभगता व स्मरणसुलभता; अल्पाक्षरत्व; शब्दशक्तींचा प्रभावी वापर.
Q4. प्रतिमा आणि प्रतीक यांतील फरक उदाहरणासह स्पष्ट करा.
प्रतिमा म्हणजे शब्दांनी डोळ्यांसमोर उभे राहणारे चित्र, उदा., 'हातात ऊन डुचमळते'. प्रतीक म्हणजे एखादी वस्तू दुसऱ्या अर्थाचे सूचन करते, उदा., 'पैंजण' म्हणजे स्त्रीवरील रूढींचे बंधन.
विषय व मध्यवर्ती कल्पना; प्रतिमा-प्रतीके-अर्थालंकार; काव्यगुण, शब्दशक्ती, भाषाशैली; शब्दालंकार, लय, छंद/वृत्त; संदेश, मूल्ये व कविता आवडण्याचे कारण – हे पाच मुद्दे क्रमाने लिहावेत.
परीक्षेसाठी टीप
रसग्रहण परिच्छेदरूपात लिहा, प्रत्येक मुद्द्याला कवितेतील एखादी ओळ उदाहरण म्हणून द्या आणि शेवटी 'कविता का आवडली' हे स्वतःच्या शब्दांत सांगा.
११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 15
नाटक- साहित्यप्रकार-परिचय
थोडक्यात सारांश
'नाटक- साहित्यप्रकार-परिचय' हा भाग 'नाटक' या दृकश्राव्य साहित्यप्रकाराची ओळख करून देतो. नाट्य म्हणजे काय, नाटक म्हणजे काय, मराठी नाटकाचा प्रारंभ, संगीत, प्रायोगिक व व्यावसायिक नाटकांचे स्वरूप व वैशिष्ट्ये, तसेच संहिता, संवाद, संघर्ष, नेपथ्य, प्रकाशयोजना यांसारख्या घटकांचे महत्त्व येथे स्पष्ट केले आहे. नाटक हा अनेक कलांचा संगम असलेला सांघिक कलाविष्कार आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
कालिदास: भिन्न रुचीच्या लोकांचे एकाच वेळी समाधान करणारा श्रेष्ठ वाङ्मयप्रकार म्हणजे नाटक.
लोकसंवाद आणि लोकरंजन या नाटकाच्या महत्त्वाच्या बाजू; नाटक समाजाचे यथायोग्य दर्शन घडवणारा प्रयोगक्षम साहित्यप्रकार.
नाट्य हा नाटकाचा प्राण: प्रसंगात कल्पनेपलीकडील बदल आकस्मिकपणे घडतो तेव्हा नाट्य निर्माण होते आणि प्रेक्षकाला अनपेक्षित धक्का बसतो.
नाटक दृकश्राव्य आहे – ते पाहता, ऐकता आणि वाचता येते; लेखक, दिग्दर्शक, कलाकार, तंत्रज्ञ व प्रेक्षक यांच्या समन्वयावर प्रयोगाचे यश अवलंबून.
भरतमुनी – 'भारतीय नाट्यकलेचे जनक'; 'नाट्यशास्त्र' हा ग्रंथ.
मराठी नाटकाचा प्रारंभ: विष्णुदास भावे यांनी १८४३ साली 'सीतास्वयंवर' नाटकाचा प्रयोग केला; १८५५ साली महात्मा फुले यांचे 'तृतीय रत्न' ही लिखित स्वरूपातील पहिली नाट्यसंहिता.
लळीत, गोंधळ, कीर्तन, पोवाडे, दशावतार, तमाशा या कला नाटकाच्या उदयास पूरक ठरल्या.
संगीत नाटक: अण्णासाहेब किर्लोस्करांचे 'संगीत शाकुंतल', 'संगीत सौभद्र'; खाडिलकरांचे 'संगीत मानापमान' (सुमारे १९११) – गोविंदराव टेंबे यांचे संगीत; बालगंधर्वांच्या स्त्री भूमिका अजरामर.
प्रायोगिक नाटक: विषय व सादरीकरणात प्रयोग; १९६० नंतर प्रायोगिकता; चौकट मोडणे, आकृतिबंधात नावीन्य, प्रतीकात्मकता, बोलीभाषेसारखे संवाद; उदा., 'रिंगणनाट्य' (अतुल पेठे, राजू इनामदार).
व्यावसायिक नाटक: लोकाश्रयावर उभी राहिलेली मराठी रंगभूमी; प्रेक्षकांचे मनोरंजन व आर्थिक यश हे हेतू; कौटुंबिक, सामाजिक विषयांवर भर.
Q1. चुकीचे विधान दुरुस्त करा: 'नाटकात संहितेला फारसे महत्त्व नसते.'
नाटकात संहिता महत्त्वाची असते; ती परिपूर्ण व दर्जेदार असावी लागते.
Q2. मराठी रंगभूमीवर पहिला नाट्यप्रयोग कोणी व केव्हा केला?
विष्णुदास भावे यांनी १८४३ साली 'सीतास्वयंवर' नाटकाचा प्रयोग केला.
Q3. नाटक ही दृकश्राव्य कला आहे, हे स्पष्ट करा.
नाटक डोळ्यांनी पाहता आणि कानांनी ऐकता येते. कलाकारांचा अभिनय, नेपथ्य, प्रकाशयोजना दिसतात; संवाद, संगीत ऐकू येतात. त्याची संहिता वाचताही येते. म्हणून नाटक हा दृकश्राव्य साहित्यप्रकार आहे.
Q4. प्रायोगिक नाटक आणि व्यावसायिक नाटक यांतील फरक लिहा.
प्रायोगिक नाटकात विषय, आकृतिबंध, नेपथ्य, भाषा यांत जाणीवपूर्वक प्रयोग, प्रतीकात्मकता आणि 'आपल्याला वाटणारे आपल्या पद्धतीने' मांडण्याचे धाडस असते. व्यावसायिक नाटक लोकाश्रयावर चालते; प्रेक्षकांची आवड, मनोरंजन आणि आर्थिक यश हे त्याचे हेतू असतात.
Q5. 'नाटक म्हणजे अनेक कलांचा संगम' – स्पष्ट करा.
नाटकात लेखन (संहिता), अभिनय, संगीत, नृत्य, नेपथ्य (चित्र-शिल्प), प्रकाशयोजना, वेशभूषा, रंगभूषा आणि दिग्दर्शन अशा अनेक कला एकत्र येतात; सर्वांच्या समन्वयातून नाट्यप्रयोग साकार होतो. म्हणून नाटक सांघिक कलाविष्कार आहे.
परीक्षेसाठी टीप
वर्षे आणि नावे (१८४३ – भावे – सीतास्वयंवर; १८५५ – फुले – तृतीय रत्न; मानापमान – खाडिलकर) अचूक लिहा; फरकाच्या प्रश्नासाठी तक्ता वापरा.
११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 16
हसवाफसवी
थोडक्यात सारांश
'हसवाफसवी' हा दिलीप प्रभावळकर यांच्या नाट्यसंहितेतील उतारा आहे. जुन्या बालगोविंद नाटक मंडळीतील वृद्ध गायक-नट कृष्णराव हेरंबकर यांचा घरगुती सत्कार समारंभ हा प्रसंग आहे. संयोजक मोनिका त्यांना भूमिकांविषयी विचारते, पण कृष्णराव प्रवासखर्च, चाहत्यांचे किस्से, आहार-दिनक्रम अशा भलत्याच गोष्टी सांगत राहतात. अफलातून कल्पना, विसंगती आणि शाब्दिक कोट्या यांतून निखळ विनोद निर्माण होतो; त्याचबरोबर विस्मृतीत गेलेल्या कलावंताविषयी अंतर्मुख करणारी करुणाही जाणवते.
महत्त्वाचे मुद्दे
लेखक: दिलीप प्रभावळकर (जन्म १९४४) – मराठी-हिंदी चित्रपट अभिनेते, लेखक; 'झपाटलेला', 'चौकट राजा' चित्रपट; 'बोक्या सातबंडे', 'अवतीभवती', 'कागदी बाण', 'गुगली' लेखन; बालसाहित्य पुरस्कार व संगीत नाटक अकादमीचा राष्ट्रीय पुरस्कार.
मूळ नाटकातील पात्रे: कृष्णराव हेरंबकर, धांदरट संयोजक वाघमारे, स्मार्ट साहाय्यक मोनिका, चिमणराव, प्रिन्स, नाना, दीप्ती. उताऱ्यात फोटोग्राफर संजयही येतो.
कृष्णरावांचा सरकारतर्फे उद्या मानपत्र देऊन सत्कार; त्याआधी हा घरगुती समारंभ; ते अंबुर्डी गावाहून पत्नीसह आले.
चाहत्याच्या कर्जतच्या बंगल्यावर ओवाळणी, भेट म्हणून एकवीस जुड्या कोथिंबीर – ती कोंबड्यांच्या गाडीत कोंबड्यांनी खाल्ली.
पत्नी पशुपक्ष्यांशी गप्पा मारते; ती स्टेजवर येत नाही कारण तिला प्रखर दिव्यांची भीती.
गाजलेली भूमिका 'सौभद्र'मधील कृष्ण; त्यावरून 'कृष्णराव' नाव आगरकरांनी दिले असा दावा (टिळकांनी बालगंधर्व नाव दिल्याच्या स्पर्धेत) – अतिशयोक्ती व विसंगतीतून विनोद.
आत्मचरित्राचे नाव 'एक झाड दोन कावळे'; 'प्रकृती कशी?' – 'कुणाची, कावळ्यांची?'
प्रकृतीचे रहस्य: माफक आहार आणि चालणे – दिनक्रमाचे लांबलचक वर्णन; भूमिकांविषयी मात्र काहीच सांगत नाहीत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
नाट्यसंहिता – नाटकाचे लिखित रूप.
मानपत्र – सन्मानार्थ दिलेले पत्र.
श्रीफळ – नारळ.
थैली – मानधनाची रक्कम.
शाब्दिक कोटी – शब्दांच्या दुहेरी अर्थातून होणारा विनोद.
Q3. उताऱ्यातील शाब्दिक विनोदाची दोन उदाहरणे स्पष्ट करा.
कृष्णराव मोनिकाला 'मनुका' म्हणतात आणि 'दोन्हींचा अर्थ तोच' असे सांगतात. आत्मचरित्राचे नाव 'एक झाड दोन कावळे' सांगितल्यावर मोनिका प्रकृतीविषयी विचारते तेव्हा ते 'कुणाची, कावळ्यांची?' असे विचारतात. शब्दांच्या गोंधळातून हसू येते.
Q4. कृष्णराव हेरंबकर यांचे व्यक्तिचित्रण करा.
वृद्ध, विसरभोळे, बडबडे; पैशांच्या हिशेबात चोख; जुन्या नाटकांच्या आठवणीत रमणारे; अतिशयोक्तीने स्वतःचे मोठेपण सांगणारे; प्रकृतीविषयी जागरूक; प्रश्नाचे उत्तर सोडून भलतेच बोलणारे – पण साधे, निरागस व प्रेमळ.
Q5. हा नाट्यउतारा हसवता हसवता अंतर्मुख कसा करतो?
कृष्णरावांचे विसंगत बोलणे, कोंबड्यांची गाडी, कोथिंबीर यामुळे हसू येते; पण एकेकाळचा नामवंत कलाकार वृद्धपणी उपेक्षित, प्रवासखर्चासाठी विनवणारा आणि आठवणीत हरवलेला दिसतो, तेव्हा कलावंताच्या उतारवयातील स्थितीविषयी विचार करायला लावतो.
परीक्षेसाठी टीप
नाट्यउताऱ्यावरील प्रश्नांत पात्रांची नावे, रंगसूचना आणि विनोदाचे प्रकार यांवर भर द्या; व्यक्तिचित्रणात प्रत्येक गुणाला संवादातील उदाहरण द्या.
११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 17
ध्यानीमनी
थोडक्यात सारांश
'ध्यानीमनी' हा प्रशांत दळवी यांच्या व्यावसायिक रंगभूमीवरील दर्जेदार नाटकातील उतारा आहे. मूल नसलेली शालू (शालन) 'मोहित' नावाच्या काल्पनिक मुलाला आपल्या मनात आणि घरात जिवंत ठेवते. डॉ. समीर हा खेळ धोकादायक आहे हे पटवून देण्याचा प्रयत्न करतो, तर पती सदा (सदानंद) आपली चौदा वर्षांची घुसमट व्यक्त करतो. अपत्यहीनतेकडे पाहण्याचा समाजाचा दूषित दृष्टिकोन आणि त्यातून निर्माण होणाऱ्या मानसिक आंदोलनांचा कलात्मक, मानसशास्त्रीय वेध हे या नाटकाचे बलस्थान आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
नाटककार: प्रशांत दळवी (जन्म १९६१) – 'चारचौघी', 'ध्यानीमनी', 'चाहूल', 'सेलिब्रेशन', 'गेट वेल सून' नाटके; 'खिडक्या' कथासंग्रह; बालगंधर्व पुरस्कार, जयवंत दळवी पुरस्कार, 'दगड का माती'साठी नाट्यदर्पण पुरस्कार.
प्रमुख पात्रे: सदानंद-शालन (सदा-शालू) आणि डॉ. समीर-अपर्णा (समीर हा सदाच्या 'सरां'चा मुलगा).
समीरने रात्री शालूला एकटीच खुर्चीशी बोलताना पाहिले; तो सांगतो – 'नसलेल्या मोहितचा ध्यास घेणं बरं नाही', जगात लाखो जोडप्यांना मूल होत नाही.
शालू ठामपणे सांगते: सगळी वस्ती म्हणते मोहित आहे, तर तो आहेच – जसे समीरचे कपडे, बूट, डायरी, घड्याळ त्याचे अस्तित्व सांगतात तसे मोहितचे कपडे, बूट, मोजे, डबा, वह्या, खेळणी त्याचे अस्तित्व सांगतात.
'तुम्ही आहात कारण मी म्हणते म्हणून' – शालूचे उलटे तर्कशास्त्र; ती मोहितला हवेत वाकवून 'डॉक्टरकाकांच्या पाया पड' म्हणते तेव्हा समीरही क्षणभर चपापतो.
सदाची व्यथा: चौदा वर्षे हे प्रश्न; घरचे, मित्र, शेजारी बोलू लागले म्हणून सर्वांपासून दूर गेला; घुमा, एकाकी झाला; दत्तक घेऊ असे सुचवले; शेजाऱ्यांनी बारशाला बोलावणे बंद केल्यावर शालू मोहितला 'घेऊन' आली.
शालू उपाशी राहिली म्हणून मोहितला दूध मिळाले नाही असे रडणे – मनोविकृतीचे टोक.
संदेश: 'मूल असल्याशिवाय आयुष्य परिपूर्ण नाही' ही खुळी समजूत सोडून समाजाने निकोप दृष्टिकोन ठेवावा.
महत्त्वाच्या संज्ञा
अपत्यहीनता – मूल नसणे.
ध्यास – सतत एकाच गोष्टीचा विचार.
मनोविकृती – मनाचा आजार.
घुमा – कमी बोलणारा, मनात कुढणारा.
वात्सल्य – मुलावरील मायेची भावना.
चपापणे – दचकणे, गोंधळणे.
भाषाभ्यास
रंगसूचना: (सदानंद आणि शालन चपापून एकमेकांकडे बघतात) – पात्रांच्या भावना दाखवतात.
घरच्यांच्या टोमण्यांमुळे घर सोडले, मित्र तोडले, वस्ती सोडून दूरच्या क्वार्टरमध्ये राहायला आला, सरांनाही टाळू लागला; तो घुमा, एकाकी झाला. शालूच्या कल्पनाविश्वाचा धक्का सहन केला आणि तिच्यासाठी तो खेळ स्वीकारला.
Q4. शालूच्या व्यक्तिरेखेचे वैशिष्ट्य लिहा.
शिकलेली, हुशार (होमसायन्समध्ये चाइल्ड सायकॉलॉजीचा अभ्यास); मातृत्वासाठी आसुसलेली; समाजाच्या टोमण्यांनी दुखावलेली; काल्पनिक मुलात रमणारी; वात्सल्याने भरलेली पण मनोविकृतीच्या टोकाला पोहोचलेली.
Q5. अपत्यहीनतेविषयी समाजाचा दृष्टिकोन आणि नाटकाचा संदेश स्वमत लिहा.
समाज निपुत्रिक स्त्रीला अशुभ मानतो, बारशाला बोलावत नाही, टोमणे मारतो. अशा दबावामुळे शालूसारखी व्यक्ती मानसिक आजारी होऊ शकते. मूल नसणे हा दोष नाही; दत्तक घेणे, समाजकार्य असे पर्याय आहेत. समाजाने संवेदनशील व निकोप दृष्टिकोन ठेवावा, असा संदेश नाटक देते.
परीक्षेसाठी टीप
नाट्यउताऱ्यावरील स्वमत प्रश्नात सामाजिक समस्येवर संतुलित, संवेदनशील मत मांडा; पात्रांची नावे अचूक लिहा.
११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 18
सुंदर मी होणार
थोडक्यात सारांश
'सुंदर मी होणार' हा पु. ल. देशपांडे यांच्या नाटकातील उतारा आहे. खालसा झालेल्या नंदनवाडी संस्थानचे महाराज संस्थान गेले तरी आपला सत्ताधीशाचा तोरा सोडत नाहीत. त्यांच्या कडक, प्रेमशून्य वागण्यामुळे मुले – दिदी (हेमलतादेवी), बेबी, राजेंद्र, प्रताप – मनाने दुरावली आहेत. इंग्लंडला जाण्याच्या पत्रावरून, बेबीच्या लग्नावरून आणि डॉक्टरांच्या त्यागाच्या कहाणीवरून बाप आणि मुले यांच्यातील संघर्ष या उताऱ्यात प्रकट होतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
नाटककार: पु. ल. देशपांडे (१९१९–२०००) – विनोदी लेखक, नाटककार, प्रवासवर्णनकार; 'तुझे आहे तुजपाशी', 'ती फुलराणी', 'बटाट्याची चाळ', 'असा मी असामी', 'अपूर्वाई', 'व्यक्ती आणि वल्ली' (साहित्य अकादमी पुरस्कार); पद्मभूषण.
नाटकाला ब्राऊनिंग पती-पत्नींचे चरित्र, व्हर्जिनिया वूल्फचे 'फ्लश' आणि 'बॅरेट्स ऑफ विंपोल स्ट्रीट' नाटक यांचा आधार; पण पात्रांना स्वतःचा बाज.
उताऱ्यातील पात्रे: महाराज, दिदी, बेबी, राजेंद्र, प्रताप आणि कुटुंबाचे डॉक्टर.
महाराजांचे पत्र: दिदीच्या प्रकृतीसाठी पुढल्या महिन्यात सर्वांनी इंग्लंडला जायचे, किमान दोन वर्षे राहायचे – 'आनंदाची बातमी'. बेबी चिडून पत्र चोळामोळा करून फेकते.
बेबी बंडखोर: 'बंडाचं निशाण उभं करायला हवं होतं' असे भावांना सुनावते; भाऊ पपांच्या आधाराशिवाय कोलमडतील असे म्हणते.
डॉक्टरांची कहाणी: स्वित्झर्लंडची नर्स फ्लाविया त्यांच्याशी लग्न करणार होती; महाराजांनी 'नोकरीवरून जा आणि लग्न करा' असे दोन ओळींचे पत्र पाठवले; पण मरणशय्येवरील ममींच्या अश्रूंसाठी डॉक्टर थांबले आणि मुलांची 'आई' म्हणून जगले.
डॉक्टरांचा सल्ला: खरा निर्णय घेण्याचा प्रसंग एखाद्याच वेळी येतो; तो चुकला तर आयुष्य 'ब्रेक तुटलेल्या गाडीसारखं' खड्ड्यात जाते.
बेबी महाराजांना सांगते की तिने बंडूशी (ती ज्याच्यावर प्रेम करते त्याच्याशी) मनाने लग्न केले आहे; 'तुम्हांला फक्त अमर्याद सत्तेची आवश्यकता आहे', 'बाभळीलाही फुले येतात, पण तुम्ही दुसऱ्यांच्या आयुष्यात काटेच पसरले' असे सुनावून ती घर सोडते.
दिदी पपांना विनवते: बेबीला परत बोलवा, थाटात लग्न लावू, राजा-प्रजेतील अंतर तुटू दे; पण महाराज म्हणतात, 'बेबी गेली हे चांगलं झालं!'
महत्त्वाच्या संज्ञा
संस्थान खालसा होणे – संस्थानाची सत्ता संपून ते देशात विलीन होणे.
संस्थानिक – संस्थानचा राजा.
तोरा – ऐट, गर्व.
बंडाचे निशाण – विरोधाचा झेंडा.
दरबारी रीतिरिवाज – राजदरबारातील औपचारिक पद्धती.
चीज करणे – कदर करणे.
भाषाभ्यास
वाक्प्रचार: चेहरा उतरणे – निराश होणे; धडा शिकवणे – अद्दल घडवणे; फटाके उडवल्यासारखे बोलणे – तडफडून, जोरात बोलणे; मनाला लावून घेणे – दुःख करून घेणे.
उपमा: 'ब्रेक तुटलेल्या गाडीसारखं' आयुष्य.
विरोधाभास/उपरोध: इंग्लंडला जाणे म्हणजे 'आनंदाची बातमी' – बेबीचा उपरोध.
संवादांतील डॅश (–) आणि रंगसूचना पात्रांच्या भावनांचा वेग दाखवतात.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. महाराजांच्या पत्रात कोणती बातमी होती?
दिदीच्या उपचारासाठी पुढल्या महिन्यात सर्वांनी इंग्लंडला जायचे आणि किमान दोन वर्षे तिथे राहायचे.
Q2. डॉक्टरांनी महाराजांचे नव्हे तर कोणाचे ऐकले?
रुग्णशय्येवर असलेल्या मुलांच्या ममींचे; त्यांच्या अश्रूंसाठी ते मुलांचे संगोपन करायला थांबले.
Q3. बेबीचे व्यक्तिचित्रण करा.
धाडसी, स्पष्टवक्ती, बंडखोर; अन्याय सहन न करणारी; भावांना विरोध करायला सांगणारी; स्वतःच्या प्रेमासाठी पपांना ठामपणे उत्तर देणारी; दिदीवर आईसारखे प्रेम करणारी; डॉक्टरांच्या त्यागाची कदर करणारी.
Q4. 'आयुष्यात खरा निर्णय घ्यायचा प्रसंग एखाद्याच वेळी येतो' – डॉक्टरांच्या या विधानाचा अर्थ स्पष्ट करा.
जीवनाला वळण देणारा निर्णय क्वचितच घ्यावा लागतो. त्या वेळी भीती किंवा दडपणाखाली चुकीचा निर्णय घेतला तर संपूर्ण आयुष्य दिशाहीन होते, जसे ब्रेक तुटलेली गाडी खड्ड्यात पडते. म्हणून अशा वेळी धैर्याने, विचारपूर्वक निर्णय घ्यावा, असे डॉक्टर दिदीला सुचवतात.
Q5. महाराज आणि मुले यांच्यातील संघर्षाची कारणे लिहा.
संस्थान खालसा होऊनही महाराजांचा सत्ताधीशी तोरा; मुलांच्या मनाचा विचार न करता निर्णय लादणे; प्रेमाचा अभाव; डॉक्टरांच्या त्यागाची कदर नाही; बेबीच्या लग्नाला विरोध. त्यामुळे मुले मनाने दुरावली आणि बेबीने घर सोडले.
परीक्षेसाठी टीप
पात्रांची नावे आणि नाती (दिदी = हेमलतादेवी, डॉक्टर = कुटुंबाचे डॉक्टर) नीट लक्षात ठेवा; संघर्षाच्या प्रश्नात महाराजांची मनोवृत्ती आणि मुलांची प्रतिक्रिया दोन्ही लिहा.
११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 19
सूत्रसंचालन
थोडक्यात सारांश
'सूत्रसंचालन' हा उपयोजित मराठीतील घटक आहे. कार्यक्रमपत्रिकेतील नियोजनानुसार प्रारंभ करून प्रत्येक टप्प्यावर क्रमबद्ध निवेदन करत कार्यक्रमाची यशस्वी सांगता करणे म्हणजे सूत्रसंचालन. सूत्रसंचालक हा कार्यक्रमाचे सर्व भाग एका सूत्रात बांधणारा, कार्यक्रम चैतन्यमय करणारा 'सूत्रधार' असतो. सूत्रसंचालन ही कला आणि शास्त्र दोन्ही आहे, तसेच ते आज एक वलयांकित व्यवसायही आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
चांगल्या सूत्रसंचालनामुळे कार्यक्रम देखणा, बहारदार होतो; 'कार्यक्रम नेटका झाला' ही सूत्रसंचालकाला मिळालेली अप्रत्यक्ष दाद असते.
सूत्रसंचालक दोन भागांतील केवळ दुवा नसतो; तो कार्यक्रमाला गती व रंग देतो.
निवेदनात कवितेच्या ओळी, सुविचार, किस्से समर्पकपणे वापरावेत; पण ते मूळ विषयाला धरून असावेत.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. सूत्रसंचालन म्हणजे काय?
कार्यक्रमपत्रिकेतील नियोजनानुसार प्रारंभ करून प्रत्येक टप्प्यावर क्रमबद्ध निवेदन करत कार्यक्रमाची यशस्वी सांगता करणे म्हणजे सूत्रसंचालन.
Q2. सूत्रसंचालन करताना टाळावयाच्या दोन गोष्टी लिहा.
निवेदन वाचून दाखवू नये; निवेदन पाल्हाळीक होऊ नये (स्वतःबद्दल बोलणे टाळावे).
Q3. सूत्रसंचालन ही कला आणि शास्त्र आहे, हे स्पष्ट करा.
नियोजन, क्रमनिश्चिती, शिष्टाचार, सभाशास्त्र, श्रोत्यांचे मानसशास्त्र यांचे ज्ञान लागते म्हणून ते शास्त्र आहे. आवाजाच्या चढउतारांतून भाव व्यक्त करणे, कार्यक्रमात रंग भरणे, श्रोत्यांना खिळवून ठेवणे यासाठी सर्जनशीलता लागते म्हणून ती कला आहे.
Q4. सूत्रसंचालकाने करावयाची पूर्वतयारी लिहा.
कार्यक्रमाचे स्वरूप व कार्यक्रमपत्रिका समजून घेणे; पाहुणे, वक्ते यांची तपशीलवार माहिती मिळवणे; विषयानुरूप कविता, सुविचार, किस्से निवडणे; भाषा व शैलीचा सराव; अचानक बदलांसाठी तयार राहणे.
Q5. तुमच्या महाविद्यालयातील 'वार्षिक पारितोषिक वितरण समारंभा'ची कार्यक्रमपत्रिका तयार करा.
११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 20
मुद्रितशोधन
थोडक्यात सारांश
'मुद्रितशोधन' (Proof Reading) हा उपयोजित मराठीतील घटक आहे. छपाईपूर्वी काढलेल्या प्रतीतील (मुद्रितातील) भाषिक, व्याकरणिक, तांत्रिक चुका ठरावीक खुणा वापरून दुरुस्त करणे आणि मजकूर निर्दोष करणे म्हणजे मुद्रितशोधन. पुस्तके, वृत्तपत्रे, नियतकालिके यांची भाषा शुद्ध ठेवण्याची जबाबदारी मुद्रितशोधकाची असते. संगणकाच्या स्पेलचेकवर पूर्णपणे विसंबता येत नाही, म्हणून मुद्रितशोधकाचे महत्त्व आजही कायम आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
छोटीशी चूकही अर्थाचा अनर्थ करू शकते (उदा., 'दिन' चे 'दीन' झाले तर?), म्हणून मुद्रितशोधनाची गरज.
मुद्रितशोधक लेखकाचा आशय अचूकपणे वाचकांपर्यंत पोहोचवण्याची जबाबदारी पार पाडतो; तो भाषेचाही रक्षक असतो.
आवश्यक ज्ञान व कौशल्ये: भाषेची उत्तम जाण, शुद्धलेखन व व्याकरणाचे नियम, प्रमाणभाषेची नियमावली, अद्ययावत ज्ञान, एकाग्रता, संयम, अनेक विषयांची आवड.
तंत्र: मूळ प्रत आणि मुद्रित समोर ठेवून काळजीपूर्वक वाचन; चूक असलेल्या ठिकाणी खूण करून दुरुस्ती समासात (मोकळ्या जागेत) लिहावी आणि प्रत्येक खुणेनंतर तिरकी रेषा (/) करावी.
मुद्रित अनेक वेळा तपासून निर्दोष झाल्यावरच मुद्रणासाठी पाठवले जाते.
स्पेलचेकर शब्दाचे स्पेलिंग तपासतो, पण संदर्भानुसार चुकीचा पण 'अस्तित्वात असलेला' शब्द ओळखत नाही; म्हणून मानवी मुद्रितशोधक आवश्यक.
ऱ्हस्व-दीर्घ बदलाने अर्थ बदलतो: दिन (दिवस) – दीन (गरीब); सुत (मुलगा) – सूत (धागा); पाणी – पाणि (हात).
अनुस्वार, रफार, विरामचिन्हे यांच्या चुका वाक्याचा अर्थ बदलतात; उदा., स्वल्पविरामाच्या जागेमुळे 'थांबा, जाऊ नका' आणि 'थांबा जाऊ, नका' यांचे अर्थ वेगळे.
प्रमाणलेखनाच्या नियमांनुसार शब्दलेखन करणे हा मुद्रितशोधनाचा पाया.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. मुद्रितशोधन म्हणजे काय?
छपाईपूर्वी तपासणीसाठी काढलेल्या प्रतीतील चुका ठरावीक खुणांच्या साहाय्याने दुरुस्त करून मजकूर निर्दोष करण्याची प्रक्रिया म्हणजे मुद्रितशोधन (Proof Reading).
Q2. मुद्रितशोधकाच्या साधनसामग्रीतील कोणत्याही चार गोष्टी लिहा.
Q3. संगणकावर स्पेलचेक असताना मुद्रितशोधकाची गरज का आहे?
स्पेलचेकर फक्त शब्दकोशात नसलेले शब्द ओळखतो. संदर्भानुसार चुकीचा पण अर्थपूर्ण शब्द (उदा., 'दिन' ऐवजी 'दीन'), चुकीची विरामचिन्हे, वाक्यरचनेच्या चुका तो ओळखत नाही. आशय समजून चुका दुरुस्त करण्यासाठी भाषेची जाण असलेला मुद्रितशोधक लागतोच.
Q4. मुद्रितशोधकाकडे कोणती कौशल्ये असावीत?
भाषेची व व्याकरणाची उत्तम जाण; प्रमाणलेखनाचे नियम; एकाग्रता व संयम; बारकाईने वाचण्याची सवय; अद्ययावत ज्ञान; विविध विषयांची समज; खुणांचा अचूक वापर.
Q5. मुद्रितशोधनाचे तंत्र स्पष्ट करा.
मूळ प्रत व मुद्रित एकत्र वाचावे; चुकीच्या ठिकाणी ठरलेली खूण करावी; दुरुस्ती समासात लिहून प्रत्येक दुरुस्तीनंतर तिरकी रेषा करावी; दुरुस्त्या झाल्यावर पुन्हा तपासावे; अशा फेऱ्यांनंतर निर्दोष प्रत मुद्रणासाठी पाठवावी.
परीक्षेसाठी टीप
परीक्षेत उतारा देऊन चुका दुरुस्त करायला सांगितल्या जातात – ऱ्हस्व-दीर्घ, अनुस्वार आणि विरामचिन्हे यांकडे विशेष लक्ष द्या.
११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 21
अनुवाद
थोडक्यात सारांश
'अनुवाद' हा उपयोजित मराठीतील घटक आहे. एका भाषेत व्यक्त झालेला आशय दुसऱ्या भाषेत (किंवा त्याच भाषेत) पुन्हा व्यक्त करणे म्हणजे अनुवाद. विज्ञान-तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीमुळे जग जवळ आले, ज्ञानाचा विस्फोट झाला आणि माहितीच्या देवाणघेवाणीची गरज वाढली; त्यामुळे अनुवादाचे महत्त्व आणि अनुवादकांसाठी संधी वाढल्या आहेत. अनुवाद ही दोन भाषांबरोबरच दोन संस्कृतींमधील आंतरक्रिया आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
'अनु' म्हणजे मागाहून आणि 'वाद' हे 'वद्' (बोलणे) धातूचे रूप – म्हणजे 'मागाहून सांगितलेले'.
प्र. ना. परांजपे यांची व्याख्या: मौखिक किंवा लिखित भाषेतून एकदा व्यक्त झालेल्या आशयाची त्याच किंवा दुसऱ्या भाषेतून पुन्हा केलेली मौखिक/लिखित अभिव्यक्ती म्हणजे अनुवाद.
स्रोत भाषा (Source Language) – ज्या भाषेतील मजकुराचा अनुवाद करायचा; लक्ष्य भाषा (Target Language) – ज्या भाषेत अनुवाद करायचा.
अनुवाद म्हणजे शब्दशः भाषांतर नव्हे; मूळ कृतीतील सांस्कृतिक, सामाजिक वातावरण, विचार आणि भावभावना लक्ष्य भाषेत उतरवणे.
भाषांतर, रूपांतर, भावानुवाद अशा संज्ञा अनुवादाशी संबंधित आहेत; भावानुवादात मूळ आशय व भाव जपले जातात, रूपांतरात मूळ कथानक नव्या परिसरात व संस्कृतीत बसवले जाते.
क्षेत्रे: साहित्य, वृत्तपत्रे व प्रसारमाध्यमे, जाहिरात, शासकीय कार्यालये, न्यायालये, विज्ञान-तंत्रज्ञान, पर्यटन, चित्रपट (उपशीर्षके, डबिंग), संकेतस्थळे.
चांगल्या अनुवादकाचे गुण: स्रोत व लक्ष्य दोन्ही भाषांवर प्रभुत्व, दोन्ही संस्कृतींची जाण, विषयाचे ज्ञान, शब्दकोश-परिभाषा कोश वापरण्याची सवय, मूळ आशयाशी प्रामाणिकपणा, सहज ओघवती भाषा.
अनुवाद वाचताना तो अनुवाद आहे असे न वाटता मूळ कृतीसारखा वाटला पाहिजे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
अनुवाद – एका भाषेतील आशय दुसऱ्या भाषेत मांडणे.
स्रोत भाषा – मूळ भाषा.
लक्ष्य भाषा – जिच्यात अनुवाद होतो ती भाषा.
भावानुवाद – भावार्थ जपणारा अनुवाद.
रूपांतर – मूळ कलाकृती नव्या संदर्भात बसवणे.
परिभाषा – विशिष्ट विषयातील पारिभाषिक शब्द.
भाषाभ्यास
शब्दशः अनुवादाने अर्थ बिघडू शकतो: 'It is raining cats and dogs' चा अर्थ 'मुसळधार पाऊस पडतोय', 'मांजरे-कुत्री पडत आहेत' नव्हे.
म्हणी-वाक्प्रचार यांचा अनुवाद लक्ष्य भाषेतील समानार्थी म्हणीने करावा.
पारिभाषिक शब्द: Proof Reading – मुद्रितशोधन; Source Language – स्रोत भाषा.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. 'अनुवाद' शब्दाचा अर्थ लिहा.
'अनु' म्हणजे मागाहून आणि 'वाद' म्हणजे बोलणे; म्हणून अनुवाद म्हणजे 'मागाहून सांगितलेले'.
Q2. स्रोत भाषा आणि लक्ष्य भाषा म्हणजे काय?
ज्या भाषेतील मजकुराचा अनुवाद करायचा ती स्रोत भाषा आणि ज्या भाषेत अनुवाद करायचा ती लक्ष्य भाषा.
Q3. आजच्या काळात अनुवादाचे महत्त्व का वाढले आहे?
विज्ञान-तंत्रज्ञानामुळे जग जवळ आले; ज्ञानाचा विस्फोट झाला; विविध क्षेत्रांतील माहितीची देवाणघेवाण वाढली; जागतिक व्यापार, पर्यटन, प्रसारमाध्यमे यांत अनेक भाषांची गरज भासते. त्यामुळे अनुवादाला महत्त्व आले आणि अनुवादकांना रोजगाराच्या संधी वाढल्या.
Q4. अनुवाद म्हणजे केवळ शब्दशः भाषांतर नव्हे, हे स्पष्ट करा.
प्रत्येक भाषेला स्वतःची परंपरा, संस्कृती आणि म्हणी-वाक्प्रचार असतात. शब्दशः भाषांतरात हे संदर्भ हरवतात आणि अर्थ बिघडतो. म्हणून अनुवादकाला मूळ कृतीतील विचार, भावना आणि सांस्कृतिक वातावरण लक्ष्य भाषेत नैसर्गिकपणे उतरवावे लागते.
Q5. चांगल्या अनुवादकाचे गुण लिहा.
दोन्ही भाषांवर प्रभुत्व; दोन्ही संस्कृतींची जाण; विषयाचे ज्ञान; शब्दकोशांचा वापर; मूळ आशयाशी प्रामाणिकपणा; ओघवती, सहज भाषा; संयम व अभ्यासूपणा.
परीक्षेसाठी टीप
परीक्षेत इंग्रजी उताऱ्याचा मराठी अनुवाद येतो – आधी आशय समजून घ्या, मग सहज मराठी वाक्यरचनेत लिहा; शब्दाला शब्द लावू नका.
११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 22
अनुदिनी (ब्लॉग) लेखन
थोडक्यात सारांश
'अनुदिनी (ब्लॉग) लेखन' हा उपयोजित मराठीतील घटक आहे. 'ब्लॉग' हे 'वेबलॉग' (Web = आंतरजाल, Log = नोंद) या शब्दाचे लघुरूप आहे. आपले विचार, अनुभव, माहिती समाजापर्यंत पोहोचवण्यासाठी व्यक्तीने निर्माण केलेले संकेतस्थळ म्हणजे ब्लॉग. पूर्वीची खाजगी डायरी आता आंतरजालावर सर्वांसाठी खुली झाली आहे; त्यामुळे विचारांची देवाणघेवाण आणि संवादाचे पूल बांधले जातात. ब्लॉगला 'अनुदिनी', 'जालपत्रिका', 'जालनिशी' अशीही नावे आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
WhatsApp, Facebook, Twitter, Instagram यांच्याप्रमाणे ब्लॉग हेही एक सामाजिक माध्यम आहे.
वेबसाइट आणि लॉग बुक यांचे मिश्रण म्हणजे ब्लॉग; अनुदिनी लेखनाचे इलेक्ट्रॉनिक रूप.
डायरी खाजगी असते; ब्लॉग सार्वजनिक असतो, त्यावर वाचकांच्या प्रतिक्रिया येतात आणि संवाद घडतो.
ब्लॉगचे विषय: प्रवास, पाककला, साहित्य, आरोग्य, शिक्षण, तंत्रज्ञान, पर्यावरण, छंद, सामाजिक प्रश्न इत्यादी.
ब्लॉग लेखनाची वैशिष्ट्ये: विषयाची स्पष्टता, आकर्षक शीर्षक, सोपी व संवादी भाषा, छोटे परिच्छेद, छायाचित्रे-दृक्श्राव्य साहित्याचा योग्य वापर, नियमित लेखन, अद्ययावत माहिती.
ब्लॉग लिहिताना पथ्ये: खरी व विश्वासार्ह माहिती; इतरांचे लेखन/छायाचित्रे परवानगीशिवाय वापरू नयेत; कोणाच्याही भावना दुखावणारे, बदनामीकारक लेखन टाळावे; सभ्य भाषा.
ब्लॉगचे फायदे: अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य, जगभर वाचकवर्ग, लेखनकौशल्याचा विकास, माहितीचा प्रसार; काही वेळा उत्पन्नाचे साधनही.
महत्त्वाच्या संज्ञा
अनुदिनी – ब्लॉग; रोजच्या नोंदी.
जालनिशी / जालपत्रिका – ब्लॉगसाठी वापरलेले मराठी शब्द.
संकेतस्थळ – वेबसाइट.
आंतरजाल – इंटरनेट.
ब्लॉगर – ब्लॉग लिहिणारा.
पोस्ट – ब्लॉगवर प्रसिद्ध केलेला एक लेख.
भाषाभ्यास
ब्लॉगची भाषा संवादी, अनौपचारिक पण शुद्ध असावी; वाचकाला थेट संबोधणे ('तुम्ही कधी अनुभवलंय का?') परिणामकारक ठरते.
इंग्रजी तांत्रिक शब्दांसाठी मराठी प्रतिशब्द: Blog – अनुदिनी, Website – संकेतस्थळ, Internet – आंतरजाल, Comment – प्रतिक्रिया, Post – नोंद.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. 'ब्लॉग' हा शब्द कसा तयार झाला?
'वेबलॉग' या शब्दाचे लघुरूप – Web म्हणजे आंतरजाल आणि Log म्हणजे नोंद.
Q2. ब्लॉगसाठी वापरली जाणारी इतर मराठी नावे लिहा.
अनुदिनी, जालपत्रिका, जालनिशी.
Q3. डायरी लेखन आणि ब्लॉग लेखन यांतील फरक स्पष्ट करा.
डायरी व्यक्तीपुरती खाजगी असते; तिच्यातील विचार इतरांपर्यंत पोहोचत नाहीत. ब्लॉग आंतरजालावर सार्वजनिक असतो; जगभरातील वाचक तो वाचू शकतात, प्रतिक्रिया देऊ शकतात आणि विचारांची देवाणघेवाण होते.
Q4. ब्लॉग लेखन करताना कोणती पथ्ये पाळावीत?
विश्वासार्ह माहिती द्यावी; इतरांचे साहित्य परवानगीशिवाय वापरू नये; बदनामीकारक, भावना दुखावणारे लेखन टाळावे; सभ्य, शुद्ध भाषा वापरावी; नियमित व अद्ययावत लेखन करावे.
Q5. 'माझा आवडता छंद' या विषयावर ब्लॉग लेखनाचे मुद्दे लिहा.
आकर्षक शीर्षक; छंद कसा लागला याचा अनुभव; छंदातून मिळणारा आनंद व शिकवण; त्यासाठी लागणारे साहित्य; वाचकांना छंद जोपासण्याचे आवाहन; छायाचित्र; शेवटी वाचकांना प्रश्न विचारून प्रतिक्रिया मागवणे.
परीक्षेसाठी टीप
ब्लॉग लेखनाच्या उत्तरात शीर्षक, संवादी सुरुवात, मुख्य मजकूर आणि वाचकांना आवाहन असा आराखडा ठेवा.
११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 23
रेडिओजॉकी
थोडक्यात सारांश
'रेडिओजॉकी' हा उपयोजित मराठीतील घटक आहे. आकाशवाणीवरील पारंपरिक निवेदकाचे नवे, अद्ययावत रूप म्हणजे रेडिओजॉकी (RJ). एफ. एम. वाहिन्यांवर गाणी, गप्पा, माहिती, श्रोत्यांचे फोन यांच्या साहाय्याने कार्यक्रम रंगवणारा, श्रोत्यांशी मित्रासारखा संवाद साधणारा निवेदक म्हणजे रेडिओजॉकी. हा आजचा एक आकर्षक व्यवसायही आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
समूहसंपर्क माध्यमे: वृत्तपत्रे, आकाशवाणी, दूरचित्रवाणी, चित्रपट, संगणक, इंटरनेट इत्यादी; त्यांचा हेतू मनोरंजन, उद्बोधन, मार्गदर्शन आणि माहितीचे वितरण.
१९२७ मध्ये 'इंडियन ब्रॉडकास्टिंग कंपनी'ने मुंबई आणि कोलकाता येथे आकाशवाणी केंद्रे सुरू केली.
म्हैसूर संस्थानने १९३५ मध्ये स्थापन केलेल्या रेडिओ केंद्राला 'आकाशवाणी' हे नाव दिले; पुढे भारत सरकारने तेच नाव स्वीकारले.
२३ जुलै १९७७ रोजी चेन्नई येथे एफ. एम. प्रसारण सुरू झाले; खाजगी एफ. एम. वाहिन्यांमुळे रेडिओजॉकी ही संकल्पना लोकप्रिय झाली.
रेडिओजॉकीचे गुण: स्पष्ट, आकर्षक आवाज व उच्चार; भाषेवर प्रभुत्व; उत्स्फूर्तता व हजरजबाबीपणा; विनोदबुद्धी; संगीताची जाण; चालू घडामोडी व सामान्यज्ञान; श्रोत्यांच्या आवडीचे भान; आत्मविश्वास.
रेडिओजॉकीची जबाबदारी: वेळेचे काटेकोर पालन, अचूक व विश्वासार्ह माहिती, कोणाच्याही भावना न दुखावणारी भाषा, जाहिराती-गाणी-संवाद यांची सुसंगत गुंफण.
महत्त्वाच्या संज्ञा
आकाशवाणी – रेडिओ.
रेडिओजॉकी (RJ) – एफ. एम. वाहिनीवरील निवेदक.
नभोनाट्य – रेडिओवर सादर होणारे नाटक.
श्रुतिका – रेडिओवरील छोटे संवादात्मक नाट्य.
समालोचन – घटनेचे थेट वर्णन (उदा., क्रिकेट सामना).
ब्रीदवाक्य – संस्थेचे मार्गदर्शक वचन.
भाषाभ्यास
रेडिओवर फक्त आवाज पोहोचतो, म्हणून शब्दांतूनच चित्र उभे करावे लागते; भाषा चित्रदर्शी, सोपी आणि संवादी हवी.
आवाजातील आरोह-अवरोह, विराम आणि गती यांना महत्त्व.
श्रोत्यांना थेट संबोधणे ('मित्रांनो', 'तुम्ही ऐकताय...') आपुलकी निर्माण करते.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. आकाशवाणीचे ब्रीदवाक्य कोणते?
'बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय'.
Q2. भारतात एफ. एम. प्रसारण केव्हा व कोठे सुरू झाले?
२३ जुलै १९७७ रोजी चेन्नई येथे.
Q3. 'आकाशवाणी' हे नाव कसे प्रचलित झाले?
म्हैसूर संस्थानने १९३५ मध्ये स्थापन केलेल्या रेडिओ केंद्राला 'आकाशवाणी' हे नाव दिले; पुढे भारत सरकारने हेच नाव या माध्यमासाठी स्वीकारले.
Q4. रेडिओजॉकीकडे कोणते गुण असावेत?
स्पष्ट व आकर्षक आवाज; शुद्ध उच्चार; भाषेवर प्रभुत्व; हजरजबाबीपणा व विनोदबुद्धी; संगीत व चालू घडामोडींचे ज्ञान; श्रोत्यांशी मैत्रीपूर्ण संवाद साधण्याची हातोटी; वेळेचे भान.
Q5. रेडिओजॉकी हे करिअरचे क्षेत्र म्हणून स्पष्ट करा.
खाजगी एफ. एम. वाहिन्या वाढल्याने रेडिओजॉकीची मागणी वाढली आहे. आवाज, भाषा, सर्जनशीलता आणि माहिती यांच्या जोरावर या क्षेत्रात नाव व उत्पन्न मिळते; जाहिरात, डबिंग, सूत्रसंचालन अशा संलग्न क्षेत्रांतही संधी मिळतात.
परीक्षेसाठी टीप
तारखा (१९२७, १९३५, २३ जुलै १९७७) आणि ब्रीदवाक्य पाठ करा; रेडिओजॉकीचे निवेदन लिहायला सांगितले तर संवादी, उत्साही भाषा वापरा.
११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 24
शब्दशक्ती
थोडक्यात सारांश
शब्दाच्या अंगी मूळ अर्थाबरोबरच संदर्भानुसार वेगळा अर्थ प्रकट करण्याचे जे सामर्थ्य असते, त्याला शब्दशक्ती म्हणतात. शब्दशक्ती तीन प्रकारच्या आहेत – अभिधा, लक्षणा आणि व्यंजना. चित्रकाराचा अनुभव रंगांतून, गायकाचा सुरांतून तसा लेखकाचा अनुभव शब्दांतून व्यक्त होतो; म्हणून योग्य शब्दांची निवड आणि त्यांच्या शक्तींची ओळख आवश्यक आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
पाठ्यपुस्तकातील उदाहरणे: (१) मी आज मोठा दगड पाहिला. (२) त्यांचे बोलणे म्हणजे काळ्या दगडावरची रेघ. (३) माझ्या मना बन दगड. – तिन्ही वाक्यांत 'दगड' शब्द, पण अर्थ वेगवेगळे.
अभिधा – शब्दाचा मूळ, शब्दशः, कोशातील अर्थ सांगणारी शक्ती. उदा., 'मी आज मोठा दगड पाहिला' – दगड म्हणजे ठरावीक आकाराची जड वस्तू.
लक्षणा – शब्दाचा मूळ अर्थ बाजूला ठेवून त्याच्याशी संबंधित दुसरा अर्थ घ्यावा लागतो. उदा., 'काळ्या दगडावरची रेघ' – कधीही न बदलणारे, खात्रीचे बोलणे. दुसरे उदाहरण: 'आम्ही बाजरी खातो' – बाजरीची भाकरी.
व्यंजना – शब्दाच्या मूळ व लक्षित अर्थापलीकडचा सूचित (गर्भित) अर्थ व्यक्त करणारी शक्ती. उदा., 'माझ्या मना बन दगड' – मन कठोर, भावनाशून्य करून दुःख सहन कर, असे सूचित.
व्यंजनेतून काव्याला सूचकता आणि सौंदर्य येते; म्हणून कवितेत व्यंजना प्रकर्षाने आढळते.
एकच शब्द संदर्भानुसार तिन्ही शक्तींनी वापरता येतो.
महत्त्वाच्या संज्ञा
शब्दशक्ती – शब्दातील अर्थ व्यक्त करण्याचे सामर्थ्य.
वाच्यार्थ – अभिधेतून मिळणारा अर्थ.
लक्ष्यार्थ – लक्षणेतून मिळणारा अर्थ.
व्यंग्यार्थ – व्यंजनेतून सूचित होणारा अर्थ.
भाषाभ्यास
शब्दशक्ती
अर्थ
उदाहरण
अभिधा
मूळ, शब्दशः अर्थ
मी आज मोठा दगड पाहिला.
लक्षणा
मूळ अर्थाशी संबंधित दुसरा अर्थ
काळ्या दगडावरची रेघ.
व्यंजना
सूचित, गर्भित अर्थ
माझ्या मना बन दगड.
अधिक उदाहरणे: 'सूर्य मावळला' – अभिधा; 'गावावर शोककळा पसरली' – लक्षणा (गावातील लोक दुःखी); 'घड्याळात दहा वाजले' (शाळेची वेळ झाली, असे सूचित) – व्यंजना.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. शब्दशक्ती म्हणजे काय?
शब्दाच्या अंगी मूळ अर्थाव्यतिरिक्त संदर्भानुसार वेगळा अर्थ प्रकट करण्याचे जे सामर्थ्य असते, त्याला शब्दशक्ती म्हणतात.
Q2. शब्दशक्तीचे प्रकार लिहा.
अभिधा, लक्षणा आणि व्यंजना.
Q3. शब्दशक्ती ओळखा: 'त्यांचे बोलणे म्हणजे काळ्या दगडावरची रेघ.'
लक्षणा – येथे 'दगडावरची रेघ' याचा मूळ अर्थ न घेता 'कधीही न बदलणारे, खात्रीचे बोलणे' असा संबंधित अर्थ घ्यावा लागतो.
Q4. अभिधा आणि व्यंजना यांतील फरक उदाहरणासह स्पष्ट करा.
अभिधेत शब्दाचा थेट कोशातील अर्थ असतो – 'मी मोठा दगड पाहिला'. व्यंजनेत शब्दाच्या अर्थापलीकडचा सूचित अर्थ असतो – 'माझ्या मना बन दगड' म्हणजे मन कठोर कर, दुःखाने खचू नकोस.
Q5. कवितेत व्यंजना शब्दशक्तीचे महत्त्व स्पष्ट करा.
कवितेत कमी शब्दांत मोठा आशय सांगायचा असतो. व्यंजनेमुळे शब्द सूचक बनतात, वाचकाला विचार करायला लावतात आणि भावनांचे सूक्ष्म पदर उलगडतात; त्यामुळे कविता अधिक प्रभावी व सुंदर होते.
परीक्षेसाठी टीप
शब्दशक्ती ओळखताना आधी शब्दशः अर्थ लागतो का ते पाहा (अभिधा); नाही लागला तर संबंधित अर्थ (लक्षणा) की सूचित भाव (व्यंजना) ते ठरवा.
११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 25
काव्यगुण
थोडक्यात सारांश
व्यक्तीमध्ये पराक्रम, उदारता, करुणा असे गुण असतात, तसे काव्यातही गुण असतात; त्यांना काव्यगुण म्हणतात. काव्यगुणांमुळे काव्य उठावदार, सुंदर व प्रभावी होते. काव्यरचनेतील अनेक गुणांपैकी प्रसाद, माधुर्य आणि ओज हे तीन गुण महत्त्वाचे आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
व्यक्ती आणि काव्य यांची तुलना: गुणांमुळे व्यक्तीचे चरित्र खुलते, तसे गुणांमुळे काव्य सुंदर व उठून दिसते.
काव्यगुणातील शब्दांची वैशिष्ट्ये: सोपे, सुटसुटीत, उच्चारण्यास सहज शब्द; नादमधुरता; गेयता व अर्थाचा आंतरिक गोडवा; काव्यपंक्तीतून व्यक्त होणारा भाव.
प्रसाद – शब्द सोपे, अर्थ वाचताक्षणी किंवा ऐकताक्षणी मनात उतरतो; रचना सहज, सुबोध. पाणी जसे स्वच्छ, नितळ तसा अर्थ स्पष्ट. संतकाव्य, बालकविता यांत हा गुण विशेष आढळतो.
काव्याला सौंदर्य व प्रभाव देणाऱ्या गुणांना काव्यगुण म्हणतात.
Q2. महत्त्वाचे तीन काव्यगुण कोणते?
प्रसाद, माधुर्य आणि ओज.
Q3. प्रसाद गुणाची वैशिष्ट्ये लिहा.
सोपे, सुटसुटीत शब्द; रचना सहज; अर्थ वाचताक्षणी कळतो; कविता सर्वसामान्यांनाही समजते; संतकाव्य, बालकवितांत हा गुण आढळतो.
Q4. माधुर्य आणि ओज गुणांतील फरक स्पष्ट करा.
माधुर्यात कोमल, नादमधुर शब्द असून कठोर जोडाक्षरे कमी असतात; त्यातून मन प्रसन्न होते, शृंगार-करुण भाव व्यक्त होतात. ओजात जोरकस, जोडाक्षरयुक्त शब्द असतात; त्यातून आवेश, स्फूर्ती, वीरश्री निर्माण होते.
Q5. 'स्वतंत्रतेचें स्तोत्र' या कवितेत कोणता काव्यगुण प्रामुख्याने आढळतो? स्पष्ट करा.
ओज गुण – कवितेत जोरकस, तेजस्वी शब्दयोजना आहे; स्वातंत्र्यदेवतेचे गौरवगान वीरश्री आणि स्फूर्ती निर्माण करते.
परीक्षेसाठी टीप
काव्यगुण ओळखताना शब्दांचे स्वरूप (सोपे/कोमल/जोरकस) आणि मनावर होणारा परिणाम (स्पष्टता/प्रसन्नता/स्फूर्ती) हे दोन निकष वापरा.
११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 26
वाक्यसंश्लेषण
थोडक्यात सारांश
दोन किंवा अधिक वाक्ये जोडून एक वाक्य तयार करणे म्हणजे वाक्यसंश्लेषण. त्यासाठी आधी वाक्यांचे प्रकार – केवल वाक्य, मिश्र वाक्य आणि संयुक्त वाक्य – आणि उद्देश्य-विधेय यांची ओळख आवश्यक आहे. केवल वाक्यांचे संश्लेषण करून मिश्र किंवा संयुक्त वाक्य बनवता येते.
महत्त्वाचे मुद्दे
उद्देश्य – ज्याच्याविषयी सांगितले जाते ते; विधेय – उद्देश्याविषयी जे सांगितले जाते ते (मुख्यतः क्रियापद). इतर शब्द उद्देश्यविस्तार किंवा विधेयविस्तार.
केवल वाक्य: एकच उद्देश्य व एकच विधेय; उभयान्वयी अव्यय नसते; विधानार्थी, आज्ञार्थी, प्रश्नार्थी, होकारार्थी, नकारार्थी असू शकते. उदा., 'विद्यार्थ्यांनो, पाहुण्यांच्या सत्कारासाठी गुलाबाची फुले आणा.' (उद्देश्य – विद्यार्थी, विधेय – आणा)
मिश्र वाक्य: एक प्रधान वाक्य आणि त्यावर अवलंबून असलेले एक किंवा अधिक गौण वाक्य; ती गौणत्वसूचक उभयान्वयी अव्ययांनी जोडली जातात – की, म्हणून, कारण, जर...तर, जेव्हा...तेव्हा, जो...तो, जे...ते, जरी...तरी. उदा., 'आकाशात जेव्हा काळे ढग जमतात, तेव्हा पाऊस पडतो.'
संयुक्त वाक्य: दोन किंवा अधिक स्वतंत्र (प्रधान) वाक्ये प्रधानत्वसूचक उभयान्वयी अव्ययांनी जोडलेली – आणि, व, पण, परंतु, किंवा, अथवा, म्हणून, सबब. उदा., 'तो खूप धावला, पण त्याला गाडी मिळाली नाही.'
संश्लेषण करताना अर्थ बदलू नये; अनावश्यक पुनरुक्ती टाळावी.
महत्त्वाच्या संज्ञा
संश्लेषण – जोडणी, एकत्र करणे.
प्रधान वाक्य – स्वतंत्र अर्थ असलेले मुख्य वाक्य.
गौण वाक्य – प्रधान वाक्यावर अवलंबून असलेले वाक्य.
उभयान्वयी अव्यय – दोन वाक्ये/शब्द जोडणारे अव्यय.
भाषाभ्यास
केवल वाक्ये
संश्लेषित वाक्य
प्रकार
पाऊस आला. आम्ही घरी थांबलो.
पाऊस आला म्हणून आम्ही घरी थांबलो.
संयुक्त
पाऊस आला. आम्ही घरी थांबलो.
पाऊस आल्यामुळे आम्ही घरी थांबलो.
केवल
तू अभ्यास करशील. तू उत्तीर्ण होशील.
जर तू अभ्यास करशील, तर तू उत्तीर्ण होशील.
मिश्र
राम हुशार आहे. तो मेहनतीही आहे.
राम हुशार आणि मेहनती आहे.
केवल
लक्षात ठेवा: 'म्हणून' हे प्रधानत्वसूचक (परिणामबोधक) अव्यय मानले जाते; 'की', 'कारण', 'जर...तर' ही गौणत्वसूचक.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. केवल वाक्य म्हणजे काय?
ज्या वाक्यात एकच उद्देश्य आणि एकच विधेय असते, त्याला केवल वाक्य म्हणतात.
Q2. वाक्यप्रकार ओळखा: 'गुरुजी म्हणाले, की प्रत्येकाने नियमित अभ्यास करावा.'
मिश्र वाक्य ('की' या गौणत्वसूचक अव्ययाने गौण वाक्य जोडले आहे).
Q3. संयुक्त वाक्य करा: 'सुधा हुशार आहे. ती अभ्यास करत नाही.'
सुधा हुशार आहे, पण ती अभ्यास करत नाही.
Q4. मिश्र वाक्य करा: 'मेहनत करा. यश मिळेल.'
जर तुम्ही मेहनत कराल, तर तुम्हांला यश मिळेल.
Q5. मिश्र वाक्य आणि संयुक्त वाक्य यांतील फरक स्पष्ट करा.
मिश्र वाक्यात एक प्रधान आणि एक/अधिक गौण वाक्ये असतात; ती गौणत्वसूचक अव्ययांनी (की, जर...तर, जेव्हा...तेव्हा) जोडलेली असतात. संयुक्त वाक्यात सर्व वाक्ये स्वतंत्र (प्रधान) असतात; ती प्रधानत्वसूचक अव्ययांनी (आणि, पण, किंवा, म्हणून) जोडलेली असतात.
परीक्षेसाठी टीप
वाक्यप्रकार ओळखताना जोडणारे अव्यय शोधा – गौणत्वसूचक असेल तर मिश्र, प्रधानत्वसूचक असेल तर संयुक्त, अव्ययच नसेल व एकच विधेय असेल तर केवल.
११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 27
काळ
थोडक्यात सारांश
वाक्यातील क्रियापदावरून क्रिया कोणत्या वेळी घडते याचा जो बोध होतो, त्याला काळ म्हणतात. काळाचे मुख्य तीन प्रकार आहेत – वर्तमानकाळ, भूतकाळ आणि भविष्यकाळ. प्रत्येक काळाचे क्रिया पूर्ण झाली की चालू आहे, की ती सवयीने वारंवार घडते, यानुसार उपप्रकार पडतात: साधा (सामान्य), अपूर्ण (चालू), पूर्ण आणि रीती.
महत्त्वाचे मुद्दे
वर्तमानकाळ – क्रिया आता घडते. भूतकाळ – क्रिया पूर्वी घडून गेली. भविष्यकाळ – क्रिया पुढे घडेल.
साधा काळ – क्रिया केवळ त्या काळात घडते असे सांगणारा.
अपूर्ण (चालू) काळ – क्रिया चालू आहे/होती/असेल, पूर्ण झाली नाही.
पूर्ण काळ – क्रिया पूर्ण झाली आहे/होती/असेल.
रीती काळ – क्रिया सवयीने, नेहमी, वारंवार घडते/घडत असे/घडत जाईल. उदा., 'समीर पुस्तक वाचत असतो' (रीती वर्तमान), 'समीर पुस्तक वाचत असे' (रीती भूत), 'समीर पुस्तक वाचत जाईल' (रीती भविष्य).
काळ ओळखताना मुख्य क्रियापद आणि सहायक क्रियापद (आहे, होता, असेल, असतो, असे) यांकडे लक्ष द्यावे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
काळ – क्रिया घडण्याच्या वेळेचा बोध.
सहायक क्रियापद – मुख्य क्रियापदाला काळाचा अर्थ देणारे क्रियापद (आहे, होता, असेल).
रीती – सवय, नेहमीचा क्रम.
भाषाभ्यास
काळ
साधा
अपूर्ण (चालू)
पूर्ण
रीती
वर्तमान
मी गाणे गातो.
मी गाणे गात आहे.
मी गाणे गायले आहे.
मी गाणे गात असतो.
भूत
मी गाणे गायले.
मी गाणे गात होतो.
मी गाणे गायले होते.
मी गाणे गात असे.
भविष्य
मी गाणे गाईन.
मी गाणे गात असेन.
मी गाणे गायले असेल.
मी गाणे गात जाईन.
'हसणे हा मनुष्यस्वभाव आहे' – सार्वकालिक सत्य साध्या वर्तमानकाळात सांगतात.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. काळ म्हणजे काय?
क्रियापदावरून क्रिया कोणत्या वेळी घडते याचा जो बोध होतो, त्याला काळ म्हणतात.
Q4. 'मुले मैदानात खेळतात.' हे वाक्य अपूर्ण भूतकाळ आणि पूर्ण भविष्यकाळ यांत बदला.
अपूर्ण भूतकाळ – मुले मैदानात खेळत होती. पूर्ण भविष्यकाळ – मुले मैदानात खेळली असतील.
Q5. रीती काळ म्हणजे काय? तिन्ही काळांतील उदाहरणे द्या.
सवयीने, नेहमी किंवा वारंवार घडणारी क्रिया दाखवणारा काळ म्हणजे रीती काळ. वर्तमान – आजोबा रोज फिरायला जात असतात; भूत – आजोबा रोज फिरायला जात असत; भविष्य – आजोबा रोज फिरायला जात जातील.
परीक्षेसाठी टीप
वाक्य बदलताना फक्त क्रियापदाचे रूप बदला; कर्ता, कर्म आणि अर्थ तसाच ठेवा. लिंग-वचनानुसार क्रियापदाचे रूप तपासा.
११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · मराठी युवकभारती · पाठ 28
शब्दभेद
थोडक्यात सारांश
शब्दांच्या उच्चारात किंवा लेखनात सूक्ष्म फरक असला तरी अर्थात मोठा फरक पडतो, तेव्हा तिथे शब्दभेद असतो. उदा., 'पुस्तकाच्या पाच प्रती मिळाल्या' आणि 'आई-वडिलांप्रति आदर असतो' – 'प्रत' आणि 'प्रति' या शब्दांचे अर्थ वेगळे आहेत. शब्दभेद नीट न समजल्यास अर्थभेद, अर्थहानी आणि अर्थविसंगती होते; म्हणून शब्दांचे अचूक लेखन व संदर्भ समजून घेणे गरजेचे आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
शब्दांचे संचित पिढ्यान्‌पिढ्या पुढे जाते, पण शब्दांचे लेखन, व्युत्पत्ती, संदर्भ आणि अर्थच्छटा यांचा गांभीर्याने विचार न झाल्यास भाषेची हेळसांड होते.
उच्चार साधर्म्यामुळे; शब्दलेखनातील सूक्ष्म बदलामुळे; संदर्भांची अचूक जाण नसल्यामुळे; लेखनात एखाद्या अक्षराचा फरक असल्यामुळे.
Q5. शब्दभेद समजून घेणे का आवश्यक आहे?
चुकीच्या शब्दामुळे अर्थभेद, अर्थहानी आणि अर्थविसंगती होते; लेखन हास्यास्पद ठरते; भाषेची हेळसांड होते. अचूक, प्रभावी आणि शुद्ध लेखनासाठी शब्दभेद समजणे आवश्यक आहे.
परीक्षेसाठी टीप
ऱ्हस्व-दीर्घ जोड्या (दिन-दीन, सुत-सूत, पाणी-पाणि) तक्त्याने पाठ करा आणि प्रत्येक शब्दाचे एक वाक्य तयार ठेवा.