MH State Board All Notes Free5th to 12th & BA, BSc, B.Com 🔍

भूगोल Geography

११ वी कला · १० पाठ · १० पाठांच्या नोट्स तयार

📘 अधिकृत पाठ्यपुस्तक PDF

मराठी माध्यम · मोफत PDF, ebalbharati.in

पाठ

  1. 1भू-हालचालीEarth Movementsनोट्स
  2. 2विदारण आणि विस्तृत झीजWeathering and Mass Wastingनोट्स
  3. 3अपक्षरणाची कारकेAgents of Erosionनोट्स
  4. 4हवामान प्रदेशClimatic Regionsनोट्स
  5. 5जागतिक हवामान बदलGlobal Climate Changeनोट्स
  6. 6महासागर साधनसंपत्तीOcean Resourcesनोट्स
  7. 7हिंदी महासागर - तळरचना आणि सामरिक महत्त्वIndian Ocean - Relief and Strategic Importanceनोट्स
  8. 8जीवसंहतीBiomesनोट्स
  9. 9आपत्ती व्यवस्थापनDisaster Managementनोट्स
  10. 10प्रात्यक्षिकPracticalsनोट्स

११ वी कला · भूगोल · पाठ 1

भू-हालचाली

Earth Movements

थोडक्यात सारांश

पृथ्वीपृष्ठावरील भूरूपे अंतर्गत व बाह्य शक्तींमुळे तयार होतात व बदलतात. या पाठात अंतर्गत शक्तींमुळे होणाऱ्या संथ भू-हालचाली (ऊर्ध्वगामी व क्षितिजसमांतर), वली व विभंग आणि शीघ्र हालचाली — भूकंप व ज्वालामुखी — यांचा अभ्यास करतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • अंतर्गत शक्तींमुळे होणाऱ्या हालचालींचे संथ (पर्वतनिर्मिती, खंडांचे वितरण) व शीघ्र (भूकंप, ज्वालामुखी) असे प्रकार आहेत.
  • भू-हालचालींचे पुरावे: २००४ च्या त्सुनामीनंतर सुमात्राचा किनारा काही सेंमीने उंचावला; हिमालयाच्या तीन रांगा; १९६३ मध्ये आइसलँडजवळ ज्वालामुखीमुळे नवे बेट; मुंबईत माझगाव गोदीजवळ बुडालेल्या जंगलाचे अवशेष. १८१९ च्या कच्छ भूकंपात उंचावलेला सुमारे १५५० चौ. किमी भाग 'अल्लाहचा बांध' म्हणून ओळखला जातो.
  • ऊर्ध्वगामी (खंडनिर्माणकारी) हालचाली: भूकवचाचा मोठा भाग उंचावतो किंवा खचतो; खंड व विस्तीर्ण पठारे तयार होतात; संथ पण विस्तृत क्षेत्रावर परिणाम.
  • क्षितिजसमांतर (पर्वतनिर्माणकारी) हालचाली: ताण निर्माणकारी बल — खडकांना भेगा व विभंग; खचदरी व गट पर्वत. दाब निर्माणकारी बल — खडकांना वळ्या; वली पर्वत (हिमालय, आल्प्स, रॉकी, अँडीज).
  • वली: दोन्ही बाजू — भुजा; अक्षीय प्रतल. मध्यभाग उंचावलेला — अपनती; मध्यभाग खोलगट — अभिनती. प्रकार: सममित, असममित, उलथलेली, शयान (अक्षीय प्रतल जवळजवळ क्षितिजसमांतर), समनत.
  • वली पर्वत: तरुण (१–२.५ कोटी वर्षे; हिमालय, रॉकी — माउंट एव्हरेस्ट ८८४८ मी) व प्राचीन (अरवली इत्यादी).
  • विभंगांचे प्रकार: सामान्य विभंग (भाग विभंग प्रतलावरून खाली घसरतो), व्युत्क्रम विभंग (भाग वर ढकलला जातो), नतिलंब/सरक विभंग (क्षितिजसमांतर सरकणे), क्षेप विभंग (४५° पेक्षा कमी कोन).
  • भूकंप: भूगर्भात ऊर्जा मुक्त होणारे ठिकाण — भूकंप नाभी; त्याच्या थेट वर पृष्ठभागावरील बिंदू — अपिकेंद्र (तीव्रता सर्वाधिक). भूकंपलहरी भूकंपलेखक यंत्राने नोंदतात. रिश्टर प्रमाण महत्ता मोजते (लघुगणकीय; ५ तीव्रतेचा भूकंप ४ पेक्षा सुमारे ३२ पट अधिक ऊर्जा), मर्कली प्रमाण परिणामांवरून तीव्रता.
  • ज्वालामुखी: उच्च प्रावरणातून वायू, लाव्हा व घनपदार्थ बाहेर फेकणारे छिद्र. भूरूपे: राख-शंकू (उदा. माउंट नुओवो), मिश्र शंकू (उदा. माउंट सेंट हेलेन्स), लाव्हा पठार (दख्खनचे पठार), काल्डेरा (मोठे खोलगट विवर), ज्वालामुखी गुठळी.
  • ज्वालामुखीचे पट्टे: पॅसिफिकचे अग्निकंकण (कोटोपॅक्सी, फुजियामा, सेंट हेलेन्स), मध्य-अटलांटिक पट्टा, भूमध्य पट्टा.

महत्त्वाच्या संज्ञा

  • अपनती / अभिनती – वलीचा उंचावलेला / खोलगट भाग.
  • विभंग – ताणामुळे खडकांना पडलेली भेग व सरकलेला भाग.
  • भूकंप नाभी – भूगर्भात भूकंपाचे उगमस्थान.
  • अपिकेंद्र – नाभीच्या थेट वरचा पृष्ठभागावरील बिंदू.
  • काल्डेरा – उद्रेकानंतर तयार झालेले मोठे खोलगट विवर.

महत्त्वाची माहिती

हालचालबलभूरूप
ऊर्ध्वगामीउंचावणे/खचणेखंड, पठारे
क्षितिजसमांतर – ताणविरुद्ध दिशेनेविभंग, खचदरी, गट पर्वत
क्षितिजसमांतर – दाबएकमेकांकडेवली पर्वत
शीघ्रअचानक ऊर्जा मुक्तभूकंप, ज्वालामुखी

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. ऊर्ध्वगामी व क्षितिजसमांतर भू-हालचालींतील फरक स्पष्ट करा.

ऊर्ध्वगामी हालचाली भूकवच उंचावतात किंवा खचवतात व खंड-पठारे निर्माण करतात; त्या विस्तृत भागावर होतात. क्षितिजसमांतर हालचाली ताण किंवा दाब निर्माण करून विभंग व वली तयार करतात आणि पर्वतनिर्मिती करतात.

Q2. अपनती व अभिनती म्हणजे काय?

वलीचा मध्यभाग उंचावलेला व भुजा खाली उतरत्या असतील तर ती अपनती; मध्यभाग खोलगट व भुजा एकमेकांकडे उतरत्या असतील तर अभिनती.

Q3. भूकंप नाभी व अपिकेंद्र यांतील फरक सांगा.

भूगर्भात ऊर्जा जिथे मुक्त होते ते ठिकाण भूकंप नाभी; नाभीच्या थेट वरचा पृष्ठभागावरील बिंदू अपिकेंद्र, जिथे भूकंपाची तीव्रता सर्वाधिक असते.

Q4. भौगोलिक कारणे द्या: पॅसिफिक महासागराच्या किनाऱ्यांना 'अग्निकंकण' म्हणतात.

पॅसिफिकच्या पूर्व व पश्चिम किनाऱ्यांलगत भूपट्ट्यांच्या सीमा असल्याने तेथे अनेक जागृत ज्वालामुखी (कोटोपॅक्सी, फुजियामा, सेंट हेलेन्स) आहेत; ते कड्याप्रमाणे पसरलेले आहेत.

Q5. ज्वालामुखीमुळे तयार होणारी भूरूपे लिहा.

राख-शंकू, मिश्र शंकू, लाव्हा पठार (दख्खन पठार), काल्डेरा आणि ज्वालामुखी गुठळी.

परीक्षेसाठी टीप

वली व विभंगांच्या प्रकारांच्या आकृत्या काढण्याचा सराव करा.

Read in English

Quick summary

Landforms on the earth's surface are made and changed by internal and external forces. This chapter studies slow earth movements caused by internal forces (vertical and horizontal), folds and faults, and sudden movements — earthquakes and volcanoes.

Key points

  • Movements caused by internal (tectonic) forces are slow (mountain building, distribution of continents) or sudden (earthquakes, volcanoes).
  • Evidence of earth movements: after the 2004 tsunami the Sumatra coast rose a few centimetres; the three Himalayan ranges; a new island near Iceland in 1963; drowned forest remains near Mazgaon Dockyard, Mumbai. The Kachchh earthquake of 1819 raised about 1550 sq km of land, called "Allah's Bund".
  • Vertical (epeirogenic) movements: large parts of the crust rise or sink; continents and extensive plateaus form; slow but affect huge areas — continent-building.
  • Horizontal (orogenic) movements: tensional forces pull apart, creating cracks and faults — rift valleys and block mountains; compressional forces push together, creating folds — fold mountains (Himalayas, Alps, Rockies, Andes) — mountain-building.
  • Folds: the sides are limbs, divided by the axial plane. Raised centre — anticline; lowered centre — syncline. Types: symmetrical, asymmetrical, overturned, recumbent (axial plane almost horizontal), isoclinal.
  • Fold mountains are young (10–25 million years; Himalayas, Rockies — Mt Everest 8848 m) or old (Aravallis etc.).
  • Types of faults: normal (block slides down the fault plane), reverse (block thrust upward), tear/strike-slip (horizontal sliding), thrust (fault plane at less than 45°).
  • Earthquakes: the point inside the earth where energy is released is the focus; the point directly above it on the surface is the epicentre (maximum intensity). Seismographs record seismic waves. The Richter scale measures magnitude (logarithmic; a magnitude 5 quake releases about 32 times more energy than magnitude 4); the Mercalli scale measures intensity from effects.
  • Volcanoes: openings through which gases, lava and solid material are ejected from the upper mantle. Landforms: cinder cone (Mt Nuovo), composite cone (Mt St Helens), lava plateau (Deccan Trap), caldera (large deep depression), volcanic plug.
  • Volcanic belts: the Pacific "Ring of Fire" (Cotopaxi, Fujiyama, Mt St Helens), the Mid-Atlantic belt, the Mediterranean belt.

Important terms

  • Anticline / syncline – upfold / downfold of a fold.
  • Fault – a fracture in rocks along which blocks have moved.
  • Focus – point of origin of an earthquake inside the earth.
  • Epicentre – point on the surface directly above the focus.
  • Caldera – large depression left after a volcanic eruption.

Key facts

MovementForceLandform
VerticalUplift/subsidenceContinents, plateaus
Horizontal – tensionPulling apartFaults, rift valleys, block mountains
Horizontal – compressionPushing togetherFold mountains
SuddenSudden energy releaseEarthquakes, volcanoes

5 important questions

Q1. Distinguish between vertical and horizontal earth movements.

Vertical movements raise or lower the crust over large areas, forming continents and plateaus. Horizontal movements create tension or compression, producing faults and folds, and build mountains.

Q2. What are anticline and syncline?

In an anticline the centre of the fold is raised and the limbs slope down; in a syncline the centre is lower and the limbs slope towards each other.

Q3. Distinguish between focus and epicentre.

The focus is the point inside the earth where energy is released; the epicentre is the point on the surface directly above it, where intensity is greatest.

Q4. Give reasons: the Pacific coasts are called the "Ring of Fire".

Plate boundaries lie along the eastern and western Pacific coasts, so many active volcanoes (Cotopaxi, Fujiyama, Mt St Helens) are found there in a ring.

Q5. Name the landforms produced by volcanoes.

Cinder cone, composite cone, lava plateau (Deccan Trap), caldera and volcanic plug.

Exam tip

Practise drawing diagrams of the types of folds and faults.

📘 अधिकृत पाठ्यपुस्तक PDF

मराठी माध्यम · मोफत PDF, ebalbharati.in
विदारण आणि विस्तृत झीज →

११ वी कला · भूगोल · पाठ 2

विदारण आणि विस्तृत झीज

Weathering and Mass Wasting

थोडक्यात सारांश

पृथ्वीपृष्ठावरील खडक हवामानाच्या प्रभावामुळे जागेवरच फुटतात किंवा कुजतात — याला विदारण म्हणतात. गुरुत्वाकर्षणामुळे सैल पदार्थ उतारावरून खाली सरकतात — याला विस्तृत झीज म्हणतात. या पाठात विदारणाचे प्रकार, त्यावर परिणाम करणारे घटक आणि विस्तृत झीजेचे प्रकार अभ्यासतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • विदारण म्हणजे तापमान, पाणी, वनस्पती-प्राणी इत्यादींमुळे खडकांचे जागेवरच विघटन किंवा अपघटन; पदार्थ वाहून नेले जात नाहीत.
  • कणीय विदारण — तापमानातील फरकामुळे खडकातील खनिजे वेगवेगळी प्रसरण-आकुंचन पावून कण सुटतात.
  • खंड विदारण — सांधे असलेल्या ग्रॅनाइटसारख्या खडकांचे सांध्यांलगत ठोकळे होतात; दैनिक तापमानकक्षा जास्त असलेल्या प्रदेशात.
  • खडक फुटणे — उष्ण वाळवंटात उष्णतेने खडक फुटताना पिस्तुलासारखा आवाज होतो.
  • गोठण-वितळण विदारण — भेगांतील पाणी गोठून प्रसरण पावते व खडक फुटतो (थंड प्रदेश).
  • क्षार विदारण — खडकांतील क्षारांचे स्फटिक प्रसरण पावून खडक फुटतात.
  • अपपत्रण — खडकांचे कांद्याच्या सालीप्रमाणे थर निघणे.
  • कायिक (भौतिक) विदारण — खडकांचे लहान तुकडे होतात, रासायनिक रचना बदलत नाही:
  • रासायनिक विदारण — खनिजांची रासायनिक अभिक्रिया होऊन नवीन संयुगे; दमट हवामानात परिणामकारक व जलद. प्रक्रिया: जलीय अपघटन (पाण्याशी अभिक्रिया), विद्राव्यता (क्षार पाण्यात विरघळणे), ऑक्सिडीकरण (लोहयुक्त खडक गंजणे — उदा. कोकणातील जांभा), कार्बनीकरण (कार्बन डायऑक्साइडमुळे चुनखडी विरघळणे).
  • जैविक विदारण — झाडांची मुळे भेगांत वाढून दाब देतात; बिळे करणारे प्राणी; खाणकाम व दगड फोडणे यांसारख्या मानवी कृती.
  • विदारणावर परिणाम करणारे घटक: खडकाचा प्रकार व रचना, हवामान (तापमान व पर्जन्य), उतार, वनस्पती. शुष्क प्रदेशात कायिक व दमट प्रदेशात रासायनिक विदारण अधिक.
  • विस्तृत झीज — माती, खडक व डबरीचे गुरुत्वाकर्षणामुळे उतारावरून खाली सरकणे; पाणी, बर्फ किंवा वारा यांसारख्या वहनाच्या माध्यमाशिवाय. उतार, पाऊस, वनस्पतींचा अभाव व मानवी हस्तक्षेप यांवर अवलंबून.
  • प्रकार: सरपटणे (वर्षानुवर्षे चालणारी अतिशय मंद हालचाल), मृदा प्रवाह (पाण्याने संपृक्त माती; दमट प्रदेशातील डोंगरउतार), चिखल प्रवाह, खडक पतन (कड्यावरून खडकांचे जलद पडणे), भूस्खलन (मध्यम ते तीव्र उतारावर माती-खडकांचे घसरणे; उदा. २०१४ मधील माळीण दुर्घटना).

महत्त्वाच्या संज्ञा

  • विदारण – खडकांचे जागेवरच फुटणे किंवा कुजणे.
  • कायिक विदारण – रासायनिक बदलाशिवाय खडकांचे तुकडे होणे.
  • रासायनिक विदारण – रासायनिक अभिक्रियेने खडकांचे अपघटन.
  • विस्तृत झीज – गुरुत्वाकर्षणामुळे सैल पदार्थांचे उतारावरून खाली सरकणे.
  • भूस्खलन – उतारावरून माती-खडकांचे अचानक घसरणे.

महत्त्वाची माहिती

हवामानप्रमुख विदारण
उष्ण वाळवंटकणीय व खंड विदारण, खडक फुटणे
थंड प्रदेशगोठण-वितळण विदारण
उष्ण व दमटरासायनिक विदारण
जंगल प्रदेशजैविक विदारण

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. कायिक व रासायनिक विदारण यांतील फरक सांगा.

कायिक विदारणात खडकांचे फक्त लहान तुकडे होतात, रासायनिक रचना बदलत नाही; ते शुष्क प्रदेशात अधिक होते. रासायनिक विदारणात खनिजांची अभिक्रिया होऊन नवीन संयुगे तयार होतात; ते दमट प्रदेशात अधिक होते.

Q2. भौगोलिक कारणे द्या: कणीय विदारणाचे मुख्य कारण तापमान आहे.

खडकातील वेगवेगळी खनिजे उष्णतेने वेगवेगळ्या प्रमाणात प्रसरण व आकुंचन पावतात; दिवस-रात्रीच्या तापमानातील मोठ्या फरकामुळे हे सतत घडून खडकाचे कण सुटे होतात.

Q3. जैविक विदारण कसे होते?

झाडांची मुळे खडकांच्या भेगांत शिरून वाढतात व दाब देऊन भेगा रुंदावतात; बिळे करणारे प्राणी खडक भुसभुशीत करतात; खाणकाम व दगड फोडण्यासारख्या मानवी कृतींमुळेही विदारण होते.

Q4. विस्तृत झीज म्हणजे काय? त्याचे प्रकार लिहा.

वहनाच्या माध्यमाशिवाय गुरुत्वाकर्षणामुळे माती, खडक व डबरी उतारावरून खाली सरकणे. प्रकार: सरपटणे, मृदा प्रवाह, चिखल प्रवाह, खडक पतन व भूस्खलन.

Q5. कोकणात कोणत्या प्रकारचे विदारण अधिक होते? का?

कोकणात जास्त पाऊस व उष्ण-दमट हवामान असल्याने रासायनिक विदारण (विशेषतः ऑक्सिडीकरण) अधिक होते; त्यामुळे जांभा खडक व तांबडी माती तयार होते.

परीक्षेसाठी टीप

विदारणाच्या प्रकारांची हवामानाशी सांगड घालून उदाहरणे लिहा.

Read in English

Quick summary

Rocks on the earth's surface break up or decay in place because of weather — this is weathering. Loose material then moves down slopes under gravity — this is mass wasting. This chapter covers the types of weathering, the factors affecting it, and the types of mass wasting.

Key points

  • Weathering is the breaking down (disintegration) or decay (decomposition) of rocks in place by temperature, water, plants and animals; the material is not carried away.
  • Granular weathering — minerals expand and contract at different rates with temperature, so grains come loose.
  • Block disintegration — jointed rocks like granite break along joints into blocks; common where the daily temperature range is high.
  • Shattering — in hot deserts rocks burst with a pistol-like sound.
  • Freeze–thaw weathering — water in cracks freezes, expands and splits rocks (cold regions).
  • Salt weathering — salt crystals in rocks expand and break them.
  • Exfoliation — rock layers peel off like onion skins.
  • Physical (mechanical) weathering — rocks break into smaller pieces without chemical change:
  • Chemical weathering — minerals react to form new compounds; effective and fast in humid climates. Processes: hydrolysis (reaction with water), solution (salts dissolve), oxidation (iron-bearing rocks rust — e.g. laterite in Konkan), carbonation (carbon dioxide dissolves limestone).
  • Biological weathering — plant roots grow in cracks and widen them; burrowing animals; human actions such as mining and quarrying.
  • Factors affecting weathering: rock type and structure, climate (temperature and rainfall), slope, vegetation. Physical weathering dominates in dry areas, chemical in humid areas.
  • Mass wasting — down-slope movement of soil, rock and debris under gravity, without a transporting medium like water, ice or wind. It depends on slope, rainfall, lack of vegetation and human interference.
  • Types: creep (very slow movement over years), earth flow (water-saturated soil on humid hillsides), mudflow, rock fall (rapid fall of rocks from a cliff), landslide (sliding of soil and rock on moderate to steep slopes; e.g. the Malin disaster, 2014).

Important terms

  • Weathering – breaking or decay of rocks in place.
  • Physical weathering – breaking of rocks without chemical change.
  • Chemical weathering – decomposition of rocks by chemical reactions.
  • Mass wasting – down-slope movement of loose material under gravity.
  • Landslide – sudden sliding of soil and rock down a slope.

Key facts

ClimateMain weathering
Hot desertGranular, block disintegration, shattering
Cold regionsFreeze–thaw
Hot and humidChemical weathering
Forested areasBiological weathering

5 important questions

Q1. Distinguish between physical and chemical weathering.

In physical weathering rocks only break into pieces with no chemical change; it is common in dry areas. In chemical weathering minerals react to form new compounds; it is common in humid areas.

Q2. Give reasons: temperature is the main factor behind granular weathering.

Different minerals in a rock expand and contract by different amounts with heat; large day–night temperature changes repeat this constantly, so grains come loose.

Q3. How does biological weathering take place?

Plant roots enter cracks, grow and push them wider; burrowing animals loosen rocks; human actions like mining and quarrying also break rocks.

Q4. What is mass wasting? Name its types.

Down-slope movement of soil, rock and debris by gravity without a transporting medium. Types: creep, earth flow, mudflow, rock fall and landslide.

Q5. Which type of weathering is common in Konkan, and why?

Konkan has heavy rain and a hot, humid climate, so chemical weathering (especially oxidation) dominates, producing laterite rock and red soil.

Exam tip

Link each type of weathering to its climate and give one example.

📘 अधिकृत पाठ्यपुस्तक PDF

मराठी माध्यम · मोफत PDF, ebalbharati.in
← भू-हालचालीअपक्षरणाची कारके →

११ वी कला · भूगोल · पाठ 3

अपक्षरणाची कारके

Agents of Erosion

थोडक्यात सारांश

नदी, सागरी लाटा, वारा, भूजल आणि हिमनदी ही अपक्षरणाची कारके आहेत. ही कारके विदारण झालेले खडक विलग करतात, उचलतात, वाहून नेतात आणि दुसरीकडे संचयित करतात. त्यामुळे अपक्षरणाची आणि संचयनाची विविध भूरूपे तयार होतात. या पाठात अपक्षरणाच्या प्रक्रिया आणि प्रत्येक कारकाने तयार होणारी भूरूपे अभ्यासतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • कारकांच्या कार्याचा क्रम: विलग करणे → उचलणे → वाहून नेणे → संचयन करणे.
  • अपक्षरण प्रक्रिया: उखड (हिमनदी), अपघर्षण (घासून खरवडणे; वारा, हिमनदी, लाटा), सन्निघर्षण (वाहणारे तुकडे एकमेकांवर आपटून लहान व गोल होणे), द्रावण (चुनखडक पाण्यात विरघळणे), अपवहन (वाऱ्याने सुटी वाळू उडवून नेणे), वेधन (चक्राकार प्रवाहाने नदीपात्रात खळगा).
  • नदीच्या अपक्षरणाचे प्रकार: अधोगामी (अनुलंब) अपक्षरण — तळ खोल होतो; अभिशीर्ष अपक्षरण — उगमाकडे झीज; बाजूकडील अपक्षरण — दरी रुंद होते.
  • वहनाचे प्रकार: कर्षण (जड खडक घरंगळणे, ओढले जाणे), उत्परिवहन (उड्या घेत पुढे जाणे), निलंबन (हलके कण तरंगत जाणे), द्राविकरण (विरघळलेल्या स्वरूपात वहन).
  • कारकाचा वेग कमी झाला, उतार बदलला किंवा अडथळा आला की संचयन सुरू होते; आधी मोठे कण, नंतर बारीक कण साचतात.
  • नदी: अपक्षरण — घळई (उदा. उल्हास, नर्मदा), V आकाराची दरी, धबधबा (जोग – शरावती, छुलिया – चंबळ, वेण्णा – महाबळेश्वर), प्रपातगर्ता, कुंभगर्ता/रांजणखळगे (निघोज – कुकडी नदी). संचयन — पंखाकृती मैदान, नागमोडी वळण, नालाकृती सरोवर, पूरमैदान, पूरतट, त्रिभुज प्रदेश.
  • त्रिभुज प्रदेशासाठी गाळाचा भरपूर पुरवठा व उथळ समुद्र लागतो; नाहीतर नदीमुखाशी खाडी तयार होते.
  • सागरी लाटा: अपक्षरण — सागरी कडा, सागरी गुहा, सागरी कमान, सागरी स्तंभ, तरंगघर्षित मंच. संचयन — पुळण (दिवेआगर, गुहागर; सर्वांत लांब मरिना – चेन्नई), वाळूचा दांडा (श्रीवर्धन, रेवदंडा), वाळूची दांडी, खाजण/कायल (चिल्का, वेम्बनाड).
  • वारा (शुष्क प्रदेशात प्रभावी): अपक्षरण — अपवहन खळगा (कतार खळगा, इजिप्त), वातघृष्ट खडक, भूछत्र खडक, यारदांग. संचयन — वालुकागिरी: बारखाण (चंद्रकोरीसारखी), सैफ (अनुलंब) टेकड्या; लोएस मैदान (उत्तर चीन, गोबीतून आलेली धूळ).
  • भूजल (चुनखडक/कार्स्ट प्रदेश): विलयन विवरे, गुहा (मेघालयात सुमारे २३ किमी लांब गुहा); संचयन — अधोमुखी लवणस्तंभ, ऊर्ध्वमुखी लवणस्तंभ, लवणस्तंभ. भारतात मेघालय, बोरा गुहा (आंध्र), कान्हूर पठार (महाराष्ट्र).
  • हिमनदी: अपक्षरण — हिमगव्हर, शुककूट, गिरीशृंग (मॅटरहॉर्न), U आकाराची दरी, लोंबत्या दऱ्या, मेषशिला. संचयन — हिमोढ (पार्श्व, मध्य, भू, अंत्य), हिमोढगिरी (अंड्याची टोपली), हिमकटक, आगंतुक खडक.

महत्त्वाच्या संज्ञा

  • अपक्षरण – कारकांनी खडकांची झीज करून पदार्थ वाहून नेणे.
  • संचयन – वाहून आणलेले पदार्थ एका ठिकाणी साचणे.
  • कुंभगर्ता (रांजणखळगा) – वेधनाने नदीपात्रात तयार झालेला खोल खळगा.
  • नालाकृती सरोवर – नदीपासून तुटलेले, घोड्याच्या नालासारखे वळण.
  • बारखाण – चंद्रकोरीसारखी, वाऱ्याच्या बाजूला मंद उतार असलेली वाळूची टेकडी.
  • लोएस – वाऱ्याने दूर वाहून आणलेल्या बारीक कणांचे मैदान.
  • हिमोढ – हिमनदीने वाहून आणून साचवलेला गाळ.

महत्त्वाची माहिती

कारकअपक्षरणाची भूरूपेसंचयनाची भूरूपे
नदीघळई, V दरी, धबधबा, कुंभगर्तापंखाकृती मैदान, पूरमैदान, नालाकृती सरोवर, त्रिभुज प्रदेश
सागरी लाटासागरी कडा, गुहा, कमान, स्तंभ, तरंगघर्षित मंचपुळण, वाळूचा दांडा, दांडी, खाजण
वाराअपवहन खळगा, भूछत्र खडक, यारदांगबारखाण, सैफ टेकड्या, लोएस
भूजलविलयन विवर, गुहाअधोमुखी/ऊर्ध्वमुखी लवणस्तंभ
हिमनदीहिमगव्हर, शुककूट, गिरीशृंग, U दरी, मेषशिलाहिमोढ, हिमोढगिरी, हिमकटक

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. फरक स्पष्ट करा: अपघर्षण आणि सन्निघर्षण.

अपघर्षणात कारकाबरोबर वाहणाऱ्या कणांमुळे भूपृष्ठ घासले जाऊन गुळगुळीत होते (भूपृष्ठावर परिणाम). सन्निघर्षणात वाहणारे खडकांचे तुकडे एकमेकांवर आपटून लहान व गोलाकार होतात (वाहणाऱ्या पदार्थांवर परिणाम).

Q2. भौगोलिक कारणे लिहा: भारताच्या पूर्व किनाऱ्यावर त्रिभुज प्रदेश तर पश्चिम किनाऱ्यावर खाड्या आढळतात.

पूर्व वाहिनी नद्या लांब असून भरपूर गाळ आणतात आणि बंगालच्या उपसागराचा किनारा उथळ आहे, म्हणून त्रिभुज प्रदेश तयार होतात. पश्चिम वाहिनी नद्या लहान, वेगवान व कमी गाळाच्या असून किनाऱ्याजवळ समुद्र खोल आहे; म्हणून खाड्या तयार होतात.

Q3. फरक स्पष्ट करा: U आकाराची दरी आणि V आकाराची दरी.

V दरी नदीच्या अधोगामी अपक्षरणाने पर्वतीय भागात तयार होते; तळ अरुंद व बाजू तीव्र. U दरी हिमनदीने तळ व काठ दोन्ही घासल्याने तयार होते; तळ रुंद व सपाट, बाजू उभ्या.

Q4. वाऱ्याच्या कार्यासाठी आवश्यक परिस्थिती लिहा व वाऱ्याची संचयनाची भूरूपे सांगा.

शुष्कता (बाष्पीभवन पर्जन्यापेक्षा जास्त), विरळ वनस्पती, पृष्ठभागावर सुटे शुष्क पदार्थ आणि पुरेसा वेग. संचयनाची भूरूपे: बारखाण, सैफ टेकड्या व लोएस मैदान.

Q5. भूजलामुळे तयार होणारी भूरूपे स्पष्ट करा.

चुनखडक प्रदेशात कार्बन डायऑक्साइडयुक्त पाणी खडक विरघळवते; त्यामुळे विलयन विवरे व गुहा तयार होतात. गुहेच्या छतातून झिरपणाऱ्या पाण्यातील कॅल्शिअम कार्बोनेट साचून छताकडून अधोमुखी, तळाकडून ऊर्ध्वमुखी लवणस्तंभ तयार होतात; दोन्ही मिळून सलग लवणस्तंभ बनतो.

परीक्षेसाठी टीप

प्रत्येक कारकासाठी "अपक्षरण / संचयन" असा तक्ता पाठ करा आणि भारत-महाराष्ट्रातील एक उदाहरण जोडा; आकृत्या (भूछत्र खडक, तरंगघर्षित मंच) सराव करा.

Read in English

Quick summary

Rivers, sea waves, wind, groundwater and glaciers are the agents of erosion. They detach weathered rock, lift it, carry it away and deposit it somewhere else. This creates erosional and depositional landforms. The chapter explains the processes and the landforms made by each agent.

Key points

  • Order of work of an agent: detach → lift → transport → deposit.
  • Erosion processes: plucking (glacier pulls out rock), abrasion (scraping with carried particles), attrition (carried pieces hit each other and become small and round), solution (limestone dissolves in water), deflation (wind blows away loose sand), drilling (whirling water makes pits in a riverbed).
  • River erosion types: vertical (downward) erosion deepens the bed; headward erosion cuts back towards the source; lateral erosion widens the valley.
  • Transport types: traction (heavy rocks roll and drag), saltation (particles bounce forward), suspension (fine particles float), solution (dissolved material).
  • Deposition starts when speed falls, slope changes or an obstacle comes; coarse material settles first, fine material last.
  • River: erosional – gorge/canyon (Ulhas, Narmada), V-shaped valley, waterfall (Jog on Sharavati, Chuliya on Chambal, Vena at Mahabaleshwar), plunge pool, potholes (Nighoj on the Kukadi). Depositional – alluvial fan, meanders, oxbow lake, floodplain, levees, delta.
  • A delta needs a large supply of sediment and a shallow sea; otherwise an estuary forms at the mouth.
  • Sea waves: erosional – sea cliff, sea cave, sea arch, sea stack, wave-cut platform. Depositional – beach (Diveagar, Guhagar; Marina, Chennai is India's longest), bar (Shrivardhan, Revdanda), spit, lagoon (Chilika, Vembanad).
  • Wind (strong in deserts): erosional – deflation hollow (Qattara Depression, Egypt), ventifact, mushroom rock, yardang. Depositional – sand dunes: barchan (crescent shape), seif (longitudinal) dunes; loess plains (north China, dust from the Gobi).
  • Groundwater (karst/limestone areas): sinkholes, caves (one in Meghalaya is about 23 km long); stalactites, stalagmites and pillars. In India: Meghalaya, Borra Caves (Andhra Pradesh), Kanhur plateau (Maharashtra).
  • Glacier: erosional – cirque, arête, horn (Matterhorn), U-shaped valley, hanging valley, roche moutonnée. Depositional – moraines (lateral, medial, ground, terminal), drumlins ("basket of eggs"), eskers, erratics.

Important terms

  • Erosion – wearing away of rock by an agent and removal of the material.
  • Deposition – laying down of carried material.
  • Pothole – deep pit drilled in a riverbed by whirling pebbles.
  • Oxbow lake – a horseshoe-shaped lake left when a meander is cut off.
  • Barchan – crescent-shaped dune, gentle slope facing the wind.
  • Loess – fine wind-blown dust deposited far from the desert.
  • Moraine – debris carried and deposited by a glacier.

Key facts

AgentErosional landformsDepositional landforms
RiverGorge, V-valley, waterfall, potholeAlluvial fan, floodplain, oxbow lake, delta
Sea wavesCliff, cave, arch, stack, wave-cut platformBeach, bar, spit, lagoon
WindDeflation hollow, mushroom rock, yardangBarchan, seif dunes, loess
GroundwaterSinkhole, caveStalactite, stalagmite, pillar
GlacierCirque, arête, horn, U-valley, roche moutonnéeMoraines, drumlins, eskers

5 important questions

Q1. Distinguish between abrasion and attrition.

In abrasion, particles carried by the agent rub and smooth the land surface. In attrition, the carried rock pieces strike each other and become smaller and rounder. Abrasion affects the surface; attrition affects the load.

Q2. Give reasons: Rivers on India's east coast form deltas, while those on the west coast form estuaries.

East-flowing rivers are long, carry a lot of silt and enter the shallow Bay of Bengal, so deltas form. West-flowing rivers are short and swift, carry less sediment and enter a deep sea near the coast, so estuaries form.

Q3. Distinguish between a U-shaped and a V-shaped valley.

A V-shaped valley is made by a river's vertical erosion in mountains: narrow floor, steep sides. A U-shaped valley is made by a glacier eroding both floor and sides: broad flat floor, steep walls.

Q4. What conditions help the work of wind? Name its depositional landforms.

Aridity (evaporation more than rainfall), sparse vegetation, loose dry material on the surface and strong enough wind. Depositional landforms: barchans, seif dunes and loess plains.

Q5. Explain the landforms made by groundwater.

In limestone areas, water with carbon dioxide dissolves rock and forms sinkholes and caves. Water dripping from a cave roof deposits calcium carbonate: stalactites grow down from the roof, stalagmites grow up from the floor, and when they join they form a pillar.

Exam tip

Learn a two-column table (erosion / deposition) for every agent with one Indian example each, and practise diagrams like the mushroom rock and wave-cut platform.

📘 अधिकृत पाठ्यपुस्तक PDF

मराठी माध्यम · मोफत PDF, ebalbharati.in
← विदारण आणि विस्तृत झीजहवामान प्रदेश →

११ वी कला · भूगोल · पाठ 4

हवामान प्रदेश

Climatic Regions

थोडक्यात सारांश

तापमान, पर्जन्य, वारे आणि अक्षांश यांनुसार पृथ्वीचे विविध हवामान प्रदेशांत (नैसर्गिक प्रदेशांत) वर्गीकरण केले जाते. हवामानावर तेथील वनस्पती, प्राणी, मृदा, शेती आणि लोकांचे अन्न, पेहराव, घरे अवलंबून असतात. पाठात निम्न, मध्य आणि उच्च अक्षवृत्तीय हवामान प्रदेश व पर्वतीय हवामान यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • हवामान प्रदेश ठरवताना तापमान व पर्जन्य हे मुख्य घटक; तापमान-पर्जन्य आलेख (हवामान आलेख) वापरून ठिकाणाचे हवामान ओळखतात.
  • विषुववृत्तीय वर्षावने – सुमारे ०° ते १०° उ./द.; ॲमेझॉन व काँगो खोरे, इंडोनेशिया, मलेशिया. वर्षभर सरासरी सुमारे २७° से., पर्जन्य २५००–३००० मिमी (आरोह पर्जन्य), स्पष्ट ऋतू नाहीत, तापमान कक्षा कमी. घनदाट त्रिस्तरीय सदाहरित वने, अतिशय जैवविविधता, रासायनिक विदारण प्रभावी.
  • मोसमी हवामान – १०° ते ३०° उ./द.; भारत, आग्नेय आशिया. उन्हाळा २७°–३२° से., हिवाळा १५°–२४° से.; पर्जन्य २५०–२५०० मिमी, मुख्यतः नैर्ऋत्य मोसमी वाऱ्यांपासून. आंतरउष्ण कटिबंधीय अभिसरण क्षेत्राच्या (ITCZ) स्थानांतराने ऋतू बदलतात. पानझडी वने, भातशेती.
  • उष्ण कटिबंधीय गवताळ प्रदेश (सॅव्हाना) – १०° ते २०° उ./द.; आफ्रिका, व्हेनेझुएलाचे लानोस, ब्राझीलचे कॅम्पोज; भारतात महाराष्ट्राचा पर्जन्यछायेचा भाग, तेलंगणा, कर्नाटक. आर्द्र उन्हाळा व कोरडा हिवाळा, पर्जन्य २५०–१००० मिमी; उंच जाड गवत (गजगवत), विरळ झुडपे, तृणभक्षी प्राणी, पशुपालन.
  • उष्ण वाळवंटी (शुष्क) प्रदेश – २०° ते ३०° उ./द., खंडांच्या पश्चिम भागात; सहारा, थर (राजस्थान, गुजरात). पर्जन्य २०० मिमी पेक्षा कमी, उच्च दैनिक तापमान कक्षा, काटेरी खुरट्या वनस्पती, क्षारयुक्त मृदा, मरूद्यान शेती.
  • अ) निम्न अक्षवृत्तीय प्रदेश:
  • भूमध्यसागरीय – ३०° ते ४०° उ./द., खंडांचे पश्चिम किनारे (भूमध्य सागर, मध्य कॅलिफोर्निया, केप टाउन). उबदार कोरडे उन्हाळे, सौम्य पावसाळी हिवाळे (५००–१००० मिमी, हिवाळ्यात पाऊस). चिवट पानांची सदाहरित झुडपे; ऑलिव्ह, द्राक्षे, लिंबूवर्गीय फळे.
  • चिनी प्रकार (आर्द्र उपोष्ण कटिबंधीय) – २०° ते ४०°, खंडांच्या पूर्व किनारी (दक्षिण चीन, आग्नेय अमेरिका, पूर्व ऑस्ट्रेलिया). उष्ण दमट उन्हाळे, वर्षभर पाऊस ६००–२५०० मिमी; मिश्र वने; भात, कापूस, ऊस.
  • समुद्री पश्चिम युरोपीय – ४५° ते ६०°, पश्चिम किनारे (पश्चिम युरोप, कॅनडाचा पश्चिम भाग, न्यूझीलंड). सौम्य उन्हाळा, वर्षभर पाऊस (पश्चिमी वारे), ढगाळ हवामान; गवत, चराऊ कुरणे, मासेमारी.
  • ब) मध्य अक्षवृत्तीय प्रदेश:
  • तैगा (उप-आर्क्टिक) – ५५° ते ६५° उ.; उत्तर अमेरिका, स्कॅन्डिनेव्हिया ते सायबेरिया. लहान थंड उन्हाळा, खूप थंड हिवाळा; सूचिपर्णी (शंकूच्या आकाराची) वने, मृदू लाकूड, आम्लयुक्त मृदा, केसाळ प्राण्यांची शिकार.
  • टुंड्रा – ६५° ते ९० उ.; आर्क्टिक किनारे, ग्रीनलँड. उन्हाळा सुमारे १०° से., हिवाळा −२०° ते −३०° से.; शेवाळ, दगडफूल; एस्किमो (इन्युइट); सील, वॉलरस, ध्रुवीय अस्वल.
  • ध्रुवीय हिमाच्छादित – अंटार्क्टिका, ग्रीनलँडचा अंतर्भाग; सर्वांत उबदार महिनाही ०° से. खाली, वनस्पती नाहीत, संशोधन मोहिमा.
  • क) उच्च अक्षवृत्तीय प्रदेश:
  • पर्वतीय हवामान – उंचीनुसार हवामान बदलते; वाताभिमुख बाजूस जास्त पाऊस; उंचीवर हिमवृष्टी; पायऱ्यांची शेती.

महत्त्वाच्या संज्ञा

  • हवामान प्रदेश – तापमान व पर्जन्याच्या समान वैशिष्ट्यांचा विस्तृत भूभाग.
  • ITCZ (आंतरउष्ण कटिबंधीय अभिसरण क्षेत्र) – विषुववृत्ताजवळ व्यापारी वारे एकत्र येणारा कमी दाबाचा पट्टा.
  • आरोह पर्जन्य – तापलेली दमट हवा वर जाऊन होणारा पाऊस.
  • तापमान कक्षा – कमाल व किमान तापमानातील फरक.
  • मरूद्यान – वाळवंटात पाणी उपलब्ध असलेले हिरवे ठिकाण.

महत्त्वाची माहिती

हवामान प्रदेशअक्षांशपर्जन्यवनस्पती
विषुववृत्तीय०°–१०°२५००–३००० मिमी, वर्षभरसदाहरित वर्षावने
मोसमी१०°–३०°२५०–२५०० मिमी, उन्हाळ्यातपानझडी वने
सॅव्हाना१०°–२०°२५०–१००० मिमीउंच गवत, विरळ झाडे
उष्ण वाळवंट२०°–३०° (पश्चिम भाग)२०० मिमी पेक्षा कमीकाटेरी झुडपे
भूमध्यसागरीय३०°–४०° (पश्चिम किनारा)५००–१००० मिमी, हिवाळ्यातचिवट पानांची झुडपे
तैगा५५°–६५° उ.कमी, हिवाळ्यात हिमसूचिपर्णी वने
टुंड्रा६५°–९०° उ.३००–५०० मिमी, मुख्यतः हिमशेवाळ, दगडफूल

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. भौगोलिक कारणे द्या: वाळवंटी प्रदेशात दैनिक तापमान कक्षा जास्त असते.

आकाश निरभ्र असते, आर्द्रता व वनस्पती कमी असतात. दिवसा वाळू लवकर तापते आणि रात्री उष्णता लवकर उत्सर्जित होते; त्यामुळे दिवस-रात्रीच्या तापमानात मोठा फरक पडतो.

Q2. भौगोलिक कारणे द्या: विषुववृत्तीय प्रदेशात ऋतू आढळत नाहीत.

येथे वर्षभर सूर्यकिरणे जवळजवळ लंबरूप पडतात आणि दिवस-रात्र समान असतात; त्यामुळे तापमान वर्षभर सारखे (सुमारे २७° से.) राहते आणि दररोज आरोह पाऊस पडतो. उन्हाळा-हिवाळा असे स्पष्ट ऋतू तयार होत नाहीत.

Q3. फरक स्पष्ट करा: मोसमी हवामान प्रदेश आणि भूमध्यसागरीय हवामान प्रदेश.

मोसमी प्रदेशात पाऊस उन्हाळ्यात (नैर्ऋत्य मोसमी वाऱ्यांपासून) पडतो, हिवाळा कोरडा असतो; पानझडी वने व भातशेती. भूमध्यसागरीय प्रदेशात उन्हाळा कोरडा व पाऊस हिवाळ्यात पडतो; चिवट पानांची सदाहरित झुडपे आणि द्राक्षे, ऑलिव्ह, लिंबूवर्गीय फळे.

Q4. सॅव्हाना प्रदेशाचे हवामान व मानवी जीवन यांचे वर्णन करा.

हा प्रदेश १०° ते २०° अक्षांशांदरम्यान आहे. आर्द्र उन्हाळा व कोरडा हिवाळा, पर्जन्य २५०–१००० मिमी आणि जास्त तापमान कक्षा. उंच जाड गवत व विरळ दुष्काळ-प्रतिरोधक झाडे; मोठे तृणभक्षी व मांसभक्षी प्राणी. लोकांचा मुख्य व्यवसाय पशुपालन; पाऊस अनियमित असल्याने दुष्काळाचा धोका.

Q5. टुंड्रा प्रदेशाची वैशिष्ट्ये लिहा.

६५° ते ९० उ. अक्षांश; उन्हाळा अल्प व सुमारे १०° से., हिवाळा −२०° ते −३०° से. वृष्टी मुख्यतः हिमस्वरूपात. शेवाळ व दगडफूल यांसारख्या खुरट्या वनस्पती, उन्हाळ्यात बर्फ वितळून दलदल. एस्किमो लोक शिकार व मासेमारी करतात; खनिजे व खनिज तेलाचे साठे आढळतात.

परीक्षेसाठी टीप

प्रत्येक हवामान प्रदेशासाठी "स्थान – तापमान – पर्जन्य – वनस्पती – मानवी जीवन" असा क्रम लक्षात ठेवा आणि हवामान आलेख वाचण्याचा सराव करा.

Read in English

Quick summary

The world is divided into climatic (natural) regions on the basis of temperature, rainfall, winds and latitude. Climate decides the vegetation, animals, soil, farming and even people's food, clothes and houses in a region. The chapter covers low-, mid- and high-latitude climatic regions and mountain climate.

Key points

  • Temperature and rainfall are the main bases of classification; a climograph (temperature–rainfall graph) helps identify a place's climate.
  • Equatorial rainforest – about 0°–10° N/S; Amazon and Congo basins, Indonesia, Malaysia. Average about 27 °C all year, rainfall 2500–3000 mm (convectional), no distinct seasons, small temperature range. Dense three-layered evergreen forest, very high biodiversity, chemical weathering dominant.
  • Monsoon – 10°–30° N/S; India, South-East Asia. Summer 27–32 °C, winter 15–24 °C; rainfall 250–2500 mm, mainly from the south-west monsoon. Seasons change with the shift of the ITCZ. Deciduous forests, rice farming.
  • Tropical grassland (Savanna) – 10°–20° N/S; Africa, Llanos (Venezuela), Campos (Brazil); in India the rain-shadow part of Maharashtra, Telangana, Karnataka. Wet summer, dry winter, rainfall 250–1000 mm; tall coarse grass (elephant grass), scattered trees, herbivores, cattle rearing.
  • Hot desert (arid) – 20°–30° N/S on the western sides of continents; Sahara, Thar (Rajasthan, Gujarat). Rainfall below 200 mm, high daily range, thorny scrub, saline soil, oasis farming.
  • A) Low-latitude regions:
  • Mediterranean – 30°–40° N/S, western coasts (Mediterranean coasts, central California, Cape Town). Warm dry summers, mild rainy winters (500–1000 mm, winter rain). Evergreen shrubs with tough leaves; olives, grapes, citrus fruits.
  • China type (humid subtropical) – 20°–40°, eastern coasts (south China, south-east USA, eastern Australia). Hot humid summers, rain all year (600–2500 mm); mixed forests; rice, cotton, sugarcane.
  • Marine west coast (West European) – 45°–60°, western coasts (western Europe, western Canada, New Zealand). Mild summers, rain all year from the westerlies, cloudy weather; grass, pastures, fishing.
  • B) Mid-latitude regions:
  • Taiga (sub-arctic) – 55°–65° N; northern North America, Scandinavia to Siberia. Short cool summer, very cold winter; coniferous forests, softwood, acidic soil, fur-animal hunting.
  • Tundra – 65°–90° N; Arctic coasts, Greenland. Summer about 10 °C, winter −20 to −30 °C; mosses and lichens; Eskimos (Inuit); seals, walruses, polar bears.
  • Polar ice cap – Antarctica, interior Greenland; even the warmest month is below 0 °C; no vegetation; research stations.
  • C) High-latitude regions:
  • Mountain climate – changes with altitude; windward slopes get more rain; snowfall at high altitude; terrace farming.

Important terms

  • Climatic region – a large area with similar temperature and rainfall conditions.
  • ITCZ – Inter-Tropical Convergence Zone, the low-pressure belt near the equator where trade winds meet.
  • Convectional rain – rain from warm moist air rising and cooling.
  • Temperature range – difference between maximum and minimum temperature.
  • Oasis – a green spot with water in a desert.

Key facts

RegionLatitudeRainfallVegetation
Equatorial0°–10°2500–3000 mm, all yearEvergreen rainforest
Monsoon10°–30°250–2500 mm, summerDeciduous forest
Savanna10°–20°250–1000 mmTall grass, scattered trees
Hot desert20°–30° (west side)below 200 mmThorny scrub
Mediterranean30°–40° (west coast)500–1000 mm, winterTough-leaved shrubs
Taiga55°–65° Nlow, winter snowConiferous forest
Tundra65°–90° N300–500 mm, mostly snowMosses, lichens

5 important questions

Q1. Give reasons: The daily range of temperature is high in deserts.

Skies are clear and there is little moisture or vegetation. Sand heats quickly by day and loses heat quickly at night, so day and night temperatures differ greatly.

Q2. Give reasons: There are no seasons in the equatorial region.

The sun's rays fall almost vertically all year and day and night are nearly equal, so temperature stays about 27 °C throughout and convectional rain falls daily. No clear summer or winter develops.

Q3. Distinguish between the monsoon and Mediterranean climates.

Monsoon regions get rain in summer from the south-west monsoon and have dry winters; deciduous forests and rice. Mediterranean regions have dry summers and winter rain; evergreen tough-leaved shrubs and grapes, olives and citrus.

Q4. Describe the climate and human life of the savanna.

It lies between 10° and 20° latitude, with a wet summer, dry winter, 250–1000 mm rain and a high temperature range. Tall grass with scattered drought-resistant trees, and large herbivores and carnivores. Cattle rearing is the main occupation; irregular rain brings droughts.

Q5. Write the features of the tundra region.

Latitude 65°–90° N; short summer of about 10 °C and winters of −20 to −30 °C; precipitation mostly as snow. Mosses and lichens, marshes when snow melts in summer. Eskimos live by hunting and fishing; minerals and oil are found.

Exam tip

For each region remember the order location – temperature – rainfall – vegetation – human life, and practise reading climographs.

📘 अधिकृत पाठ्यपुस्तक PDF

मराठी माध्यम · मोफत PDF, ebalbharati.in
← अपक्षरणाची कारकेजागतिक हवामान बदल →

११ वी कला · भूगोल · पाठ 5

जागतिक हवामान बदल

Global Climate Change

थोडक्यात सारांश

दीर्घ काळात (साधारण ३० वर्षे किंवा अधिक) पृथ्वीच्या सरासरी हवामानात होणाऱ्या बदलांना हवामान बदल म्हणतात. विसाव्या शतकात पृथ्वीचे सरासरी तापमान सुमारे ०.८° से. ने वाढले आहे. या पाठात हवामान बदलाचे परिणाम, नैसर्गिक व मानवी कारणे, हवामान बदल अभ्यासण्याची साधने आणि भारत व जगाने उचललेली पावले अभ्यासतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • पृथ्वीच्या पृष्ठभागाचे सरासरी तापमान सुमारे १४° से. आहे. दीर्घकालीन सरासरीपेक्षा तापमानात दिसणाऱ्या फरकाला विसंगती म्हणतात.
  • तीव्र उष्णतेच्या लाटा (शिकागो १९९५, पॅरिस २००३ — शेकडो मृत्यू).
  • समुद्रपातळीत वाढ — सुमारे ३ मिमी प्रतिवर्ष; हिमनद्या व बर्फाचे थर वितळल्याने. भारतात कच्छ, कोकण, मुंबई, केरळचा दक्षिण भाग आणि पूर्व किनाऱ्यावरील त्रिभुज प्रदेशांना धोका.
  • हिमनद्या मागे सरकणे — गंगोत्री हिमनदी (उत्तरकाशी, गढवाल हिमालय) मागील २५ वर्षांत ८५० मी. पेक्षा जास्त मागे गेली; १९९६–१९९९ मध्ये ७६ मी.; सुमारे २२ मी. प्रतिवर्ष.
  • अतिवृष्टी व पूर (मुंबई २००५, केदारनाथ २०१३); १९७० पासून दुष्काळग्रस्त क्षेत्र दुपटीने वाढले; आवर्ते वाढली.
  • पीक वाढीचा कालावधी व कृषी उत्पादन बदलते; जेलीफिशची वाढ; समुद्राचे तापमान १°–२° से. दीर्घकाळ वाढल्यास प्रवाळांचे विरंजन (प्रवाळ रंगहीन होतात).
  • परिणाम:
  • नैसर्गिक कारणे: सूर्यापासून मिळणाऱ्या ऊर्जेतील बदल; मिलनकोविच आंदोलन (सूर्य-पृथ्वी अंतरातील बदल; दूर गेल्यास हिमयुगाची शक्यता); ज्वालामुखी उद्रेकातील धूलिकण व सल्फर डायऑक्साइड सौरताप अडवतात (एल चिचॉन १९८२, पिनाटुबो १९९१ नंतर तापमान घटले).
  • मानवी कारणे: जीवाश्म इंधनांचे ज्वलन, जंगलतोड यांमुळे कार्बन डायऑक्साइड व इतर हरितगृह वायूंचे प्रमाण वाढते. ३५० ppm पेक्षा जास्त कार्बन डायऑक्साइड हानिकारक मानला जातो.
  • हवामान बदल अभ्यासण्याची साधने (पुराहवामानशास्त्र): उपकरणांच्या नोंदी फक्त सुमारे १४० वर्षांच्या; त्यापूर्वीसाठी वृक्षखोडावरील वर्तुळे, ग्रीनलँड-अंटार्क्टिकातील हिम गाभ्याचे नमुने, प्रवाळ भित्ती, सागरी व सरोवरातील निक्षेप, जीवाश्म (उदा. मॅमॉथ).
  • शेवटचे हिमयुग सुमारे १०,००० वर्षांपूर्वी संपले. विसाव्या शतकाच्या मध्यापासून मानवी कृतींमुळे होणारे बदल मागील दहा हजार वर्षांच्या तुलनेत अभूतपूर्व वेगाने होत आहेत.
  • जागतिक प्रयत्न: IPCC (हवामान बदलावरील आंतरशासकीय समिती; पाच मूल्यांकन अहवाल व २०१८ चा १.५° से. विशेष अहवाल), UNFCCC (रिओ दी जानेरो वसुंधरा परिषद, ९ मे १९९२), क्योटो प्रोटोकॉल, पॅरिस करार २०१६ (तापमानवाढ १.५° से. पर्यंत मर्यादित ठेवणे).
  • भारत: हवामान बदलाचा राष्ट्रीय कृती आराखडा (NAPCC, २००८ — ८ अभियाने), हवामान बदल अनुकूलन निधी (नाबार्डकडे अंमलबजावणी), राष्ट्रीय स्वच्छ ऊर्जा निधी (कोळशावर कर).
  • जीवनशैलीतील बदल: कमी अंतर पायी जाणे, ऊर्जा बचत करणारी उपकरणे, गरजेपुरतीच खरेदी, प्लॅस्टिक टाळणे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

  • हवामान बदल – दीर्घ काळात सरासरी हवामानात होणारा बदल.
  • विसंगती – सरासरीपेक्षा तापमानात आलेला फरक (अधिक किंवा उणे).
  • हरितगृह वायू – उष्णता धरून ठेवणारे वायू (कार्बन डायऑक्साइड, मिथेन, नायट्रस ऑक्साइड, बाष्प).
  • पुराहवामान – प्राचीन काळातील हवामान.
  • प्रवाळ विरंजन – तापमानवाढीमुळे प्रवाळ रंगहीन होणे.

महत्त्वाची माहिती

घटनावर्ष
रिओ वसुंधरा परिषद, UNFCCC१९९२
भारताचा NAPCC२००८
पॅरिस करार२०१६
IPCC चा १.५° से. विशेष अहवाल२०१८

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. हवामान बदलाची नैसर्गिक कारणे सांगा.

सूर्याकडून मिळणाऱ्या ऊर्जेतील बदल, मिलनकोविच आंदोलनामुळे सूर्य-पृथ्वी अंतरात होणारे बदल आणि ज्वालामुखी उद्रेकातून वातावरणात जाणारे धूलिकण व सल्फर डायऑक्साइड, जे सौरताप अडवून तापमान कमी करतात.

Q2. भौगोलिक कारणे द्या: समुद्रपातळी वाढल्याने किनारी प्रदेशांना धोका आहे.

हिमनद्या व ध्रुवीय बर्फ वितळल्याने समुद्रपातळी सुमारे ३ मिमी प्रतिवर्ष वाढत आहे. त्यामुळे सखल किनारे, त्रिभुज प्रदेश व किनारी शहरे (मुंबई, कच्छ, कोकण) जलमय होऊ शकतात, खारे पाणी शेतात शिरते आणि वादळांचा परिणाम वाढतो.

Q3. हवामान बदल अभ्यासण्याची साधने स्पष्ट करा.

वृक्षखोडावरील वार्षिक वर्तुळांची जाडी त्या वर्षीचे हवामान दाखवते. ग्रीनलँड-अंटार्क्टिकातील हिमाचे थर व त्यातील हवेचे बुडबुडे जुन्या वायूंचे प्रमाण सांगतात. प्रवाळ भित्ती, सागरी व सरोवरातील निक्षेप आणि जीवाश्मांवरूनही प्राचीन हवामान समजते.

Q4. हवामान बदलाचे परिणाम लिहा.

उष्णतेच्या लाटा, समुद्रपातळीत वाढ, हिमनद्यांचे मागे सरकणे (गंगोत्री), अतिवृष्टी व पूर, दुष्काळाचे क्षेत्र वाढणे, आवर्ते, पीक उत्पादनात बदल, प्रवाळांचे विरंजन आणि सागरी जीवसृष्टीत बदल.

Q5. हवामान बदल रोखण्यासाठी भारताने कोणती पावले उचलली आहेत?

२००८ मध्ये हवामान बदलाचा राष्ट्रीय कृती आराखडा (८ अभियाने), हवामान बदल अनुकूलन निधी (नाबार्डमार्फत), कोळशावर कर लावून राष्ट्रीय स्वच्छ ऊर्जा निधी; तसेच क्योटो प्रोटोकॉल व पॅरिस करारात सहभाग.

परीक्षेसाठी टीप

करार व त्यांची वर्षे तक्त्याच्या स्वरूपात पाठ करा; गंगोत्रीचे आकडे आणि "हवामान बदल अभ्यासण्याची साधने" हा प्रश्न हमखास विचारला जातो.

Read in English

Quick summary

Climate change means changes in the earth's average climate over a long period (about 30 years or more). In the 20th century the earth's average surface temperature rose by about 0.8 °C. This chapter covers the effects, natural and human causes, the tools used to study past climate, and the steps taken by India and the world.

Key points

  • The average surface temperature of the earth is about 14 °C. The difference of a reading from the long-term average is called an anomaly.
  • Severe heat waves (Chicago 1995, Paris 2003 – hundreds died).
  • Sea-level rise of about 3 mm per year, from melting glaciers and ice sheets. In India, Kutch, Konkan, Mumbai, south Kerala and the east-coast deltas are at risk.
  • Retreat of glaciers – the Gangotri glacier (Uttarkashi, Garhwal Himalaya) has retreated more than 850 m in 25 years; 76 m in 1996–1999; about 22 m per year.
  • Extreme rain and floods (Mumbai 2005, Kedarnath 2013); drought-hit area has doubled since 1970; more cyclones.
  • Changes in crop seasons and farm output; jellyfish blooms; if sea temperature stays 1–2 °C higher for long, coral bleaching (corals lose colour).
  • Effects:
  • Natural causes: changes in solar energy; Milankovitch oscillations (changes in sun–earth distance; moving farther raises the chance of an ice age); volcanic dust and sulphur dioxide block sunlight (cooling after El Chichón 1982 and Pinatubo 1991).
  • Human causes: burning fossil fuels and cutting forests increase carbon dioxide and other greenhouse gases. CO₂ above 350 ppm is considered harmful.
  • Tools to study climate change (palaeoclimatology): instrument records cover only about 140 years; before that we use tree rings, ice cores from Greenland and Antarctica, coral reefs, ocean and lake sediments, and fossils (e.g. the mammoth).
  • The last ice age ended about 10,000 years ago. Since the mid-20th century, human-caused change has been faster than anything in the last ten thousand years.
  • Global efforts: IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change; five assessment reports and the 2018 special report on 1.5 °C), UNFCCC (Rio de Janeiro Earth Summit, 9 May 1992), Kyoto Protocol, Paris Agreement 2016 (limit warming to 1.5 °C).
  • India: National Action Plan on Climate Change (NAPCC, 2008 – 8 missions), Climate Change Adaptation Fund (run through NABARD), National Clean Energy Fund (from a tax on coal).
  • Lifestyle changes: walk short distances, use energy-saving devices, buy only what you need, avoid plastic.

Important terms

  • Climate change – long-term change in average climate.
  • Anomaly – difference of temperature from the average (plus or minus).
  • Greenhouse gases – gases that trap heat (carbon dioxide, methane, nitrous oxide, water vapour).
  • Palaeoclimate – climate of the ancient past.
  • Coral bleaching – corals turning white due to warmer water.

Key facts

EventYear
Rio Earth Summit, UNFCCC1992
India's NAPCC2008
Paris Agreement2016
IPCC special report on 1.5 °C2018

5 important questions

Q1. State the natural causes of climate change.

Variation in solar energy, Milankovitch oscillations that change the sun–earth distance, and volcanic eruptions that put dust and sulphur dioxide into the air, blocking sunlight and lowering temperature.

Q2. Give reasons: Rising sea level is a threat to coastal regions.

Melting glaciers and polar ice raise the sea by about 3 mm a year. Low coasts, deltas and coastal cities (Mumbai, Kutch, Konkan) may be flooded, salt water enters farmland and storm damage increases.

Q3. Explain the tools used to study climate change.

The width of annual tree rings shows that year's climate. Layers of ice in Greenland and Antarctica, with trapped air bubbles, show past gas levels. Coral reefs, ocean and lake sediments and fossils also reveal ancient climate.

Q4. Write the effects of climate change.

Heat waves, sea-level rise, retreat of glaciers (Gangotri), heavy rain and floods, larger drought areas, more cyclones, changes in crop output, coral bleaching and changes in marine life.

Q5. What steps has India taken against climate change?

The National Action Plan on Climate Change in 2008 (8 missions), the Climate Change Adaptation Fund (through NABARD), the National Clean Energy Fund from a tax on coal, and participation in the Kyoto Protocol and Paris Agreement.

Exam tip

Learn the agreements with their years as a table; the Gangotri figures and "tools to study climate change" are frequently asked.

📘 अधिकृत पाठ्यपुस्तक PDF

मराठी माध्यम · मोफत PDF, ebalbharati.in
← हवामान प्रदेशमहासागर साधनसंपत्ती →

११ वी कला · भूगोल · पाठ 6

महासागर साधनसंपत्ती

Ocean Resources

थोडक्यात सारांश

महासागर हे अन्न, खनिजे, ऊर्जा, पिण्याचे पाणी आणि वाहतुकीचे मोठे भांडार आहेत. सागरतळावरही भूपृष्ठाप्रमाणे भूखंड मंच, खंडान्त उतार, सागरी मैदाने, गर्ता व उंचवटे अशी भूरूपे आहेत. या पाठात सागरतळरचना, जैविक व अजैविक सागरी साधनसंपत्ती, सागरी कायदा आणि सागरी प्रदूषण यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • सागरतळ अभ्यासासाठी प्रतिध्वनी आरेखक (Echo Sounder) व सोनार वापरतात; १९२० पासून प्रतिध्वनी आरेखकाचा नियमित वापर.
  • भूखंड मंच (समुद्रबुड जमीन): सागरतळाचा सुमारे ७.६% भाग; उथळ (सुमारे १८०–२०० मी.), मंद उताराचा. प्लवकांची विपुलता असल्याने मासेमारीची मोठी क्षेत्रे; खनिज तेल व नैसर्गिक वायूचे मोठे साठे (उदा. अरबी समुद्रातील मुंबई हाय); वाळू, खडी व इतर खनिजे.
  • खंडान्त उतार: सुमारे ८.५% भाग; तीव्र उतार, ही भूखंडांची सीमा मानली जाते. येथे मिथेन हायड्रेट आढळते — कृष्णा-गोदावरी उपतट खोरे (सुमारे १४०० चौ. किमी) मिथेन हायड्रेटने संपन्न. सागरी घळई (उदा. आफ्रिकेजवळची कांगो घळई).
  • सागरी मैदाने: सुमारे ६६% भाग; मंद उतार; येथे मँगनीजचे खडे (लोह, निकेल, कोबाल्ट, तांबे यांसह) आढळतात.
  • सागरी गर्ता: सर्वांत खोल भाग; भूपट्ट सीमांजवळ, ज्वालामुखी व भूकंप प्रवण. मरियाना गर्ता (पॅसिफिक, सुमारे ११ किमी — जगातील सर्वांत खोल), जावा (सुंदा) गर्ता (हिंदी महासागर, सुमारे ७.७ किमी).
  • सागरी उंचवटे व रांगा: विशिष्ट सजीवांचे अधिवास, पर्यावरणीय महत्त्व ; सागरी पठारे (उदा. हिंदी महासागरातील छागोसचे पठार).
  • सागरी बेटे: खंडीय, ज्वालामुखीय (हवाई बेटे) आणि प्रवाळ बेटे (ॲलडॅब्रा).
  • जैविक साधनसंपत्ती: मासे, प्लवके, खारफुटी वने, प्रवाळ, समुद्री शैवाल (अन्न, खत, औषधे), शिंपले, मोती.
  • अजैविक साधनसंपत्ती: मीठ, खनिज तेल व वायू, मँगनीज खडे व इतर खनिजे.
  • ऊर्जा व पाणी: भरती-ओहोटीची ऊर्जा, सागरी औष्णिक ऊर्जा; निक्षारीकरण करून पिण्याचे पाणी (सौदी अरेबिया, ओमान, यूएई, स्पेन, अल्जेरिया, सायप्रस). निक्षारीकरण खर्चिक असून यंत्रात प्लवके व लहान मासे खेचले जाऊन अन्नसाखळी बिघडते.
  • वाहतूक व पर्यटन: जलवाहतूक सर्वांत स्वस्त; अटलांटिक सागरी मार्ग हा जगातील सर्वांत महत्त्वाचा व व्यस्त मार्ग. नौकाविहार, स्कूबा डायव्हिंग, पुळण पर्यटन.
  • सागरी कायदा (UNCLOS, १९८२): किनाऱ्यापासून १२ नाविक मैल – प्रादेशिक जलक्षेत्र; २०० नाविक मैल – विशेष आर्थिक क्षेत्र; त्यापलीकडील खुल्या महासागरातील संसाधने आंतरराष्ट्रीय संस्थांच्या संमतीनेच.
  • सागरी प्रदूषण: तेलगळती, किनारी तेल खाणकाम, किरणोत्सारी कचरा, अणुचाचण्या, सांडपाणी, औद्योगिक कचरा, प्लॅस्टिक (मरियाना गर्ताच्या तळाशीही सुमारे ३० वर्षांपूर्वी बनवलेली प्लॅस्टिक पिशवी सापडली — मार्च २०१८ ची बातमी).

महत्त्वाच्या संज्ञा

  • भूखंड मंच – किनाऱ्यालगतचा उथळ, मंद उताराचा जलमग्न भाग.
  • खंडान्त उतार – भूखंड मंचानंतरचा तीव्र उताराचा भाग.
  • सागरी गर्ता – सागरतळावरील अतिशय खोल, अरुंद खळगा.
  • निक्षारीकरण – समुद्राच्या पाण्यातील क्षार काढून ते पिण्यायोग्य करणे.
  • विशेष आर्थिक क्षेत्र – किनाऱ्यापासून २०० नाविक मैलांपर्यंतचे, साधनसंपत्ती वापराचा हक्क असलेले क्षेत्र.

महत्त्वाची माहिती

सागरतळ भागसागरतळाचा वाटामहत्त्व
भूखंड मंच७.६%मासेमारी, खनिज तेल-वायू (मुंबई हाय)
खंडान्त उतार८.५%मिथेन हायड्रेट (कृष्णा-गोदावरी)
सागरी मैदाने६६%मँगनीज खडे
सागरी गर्ता—मरियाना ~११ किमी, जावा ~७.७ किमी

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. भौगोलिक कारणे द्या: भूखंड मंचावर मासेमारीचा विकास झालेला दिसतो.

भूखंड मंच उथळ असल्याने सूर्यप्रकाश तळापर्यंत पोहोचतो; नद्यांनी आणलेले पोषक घटक येथे साचतात. त्यामुळे प्लवके भरपूर वाढतात आणि मासे मोठ्या प्रमाणात आढळतात; उथळपणामुळे मासेमारीही सोपी होते.

Q2. भौगोलिक कारणे द्या: सागरी गर्तांबद्दल आपले ज्ञान मर्यादित आहे.

गर्ता अतिशय खोल (मरियाना सुमारे ११ किमी) असून तेथे प्रचंड दाब, अंधार व थंडी असते. त्या दुर्गम असल्याने तेथे पोहोचणे व संशोधन करणे खूप कठीण व खर्चिक आहे.

Q3. टीप लिहा: विशेष आर्थिक क्षेत्र.

UNCLOS (१९८२) नुसार देशाच्या किनाऱ्यापासून २०० नाविक मैलांपर्यंतचा सागरी भाग हा त्या देशाचे विशेष आर्थिक क्षेत्र असतो. त्यातील मासे, खनिजे, तेल-वायू वापरण्याचा अधिकार फक्त त्या देशाला असतो. पहिले १२ नाविक मैल हे प्रादेशिक जलक्षेत्र असते.

Q4. महासागरातील प्रदूषण मानवासाठी घातक ठरेल, चर्चा करा.

तेलगळती, सांडपाणी, औद्योगिक व किरणोत्सारी कचरा आणि प्लॅस्टिकमुळे सागरी जीव मरतात व अन्नसाखळी बिघडते. मासेमारी घटते, दूषित मासे खाल्ल्याने आरोग्य धोक्यात येते, पर्यटन व किनारी अर्थव्यवस्थेला फटका बसतो. भविष्यात अन्न, पाणी व खनिजांसाठी मानव महासागरावर अवलंबून असल्याने हे प्रदूषण मानवालाच घातक आहे.

Q5. भूपृष्ठावरील भूरूपे आणि सागरतळरचना यांत साम्य आढळते, स्पष्ट करा.

भूपृष्ठावरील मैदानांप्रमाणे सागरतळावर सागरी मैदाने, पर्वतांप्रमाणे सागरी रांगा व उंचवटे, दऱ्यांप्रमाणे सागरी घळई व गर्ता आणि पठारांप्रमाणे सागरी पठारे आढळतात. काही समुद्रबुड पर्वतांची शिखरे पाण्याबाहेर येऊन बेटे बनतात.

परीक्षेसाठी टीप

सागरतळाच्या भागांचे टक्के, खोली व साधनसंपत्ती यांचा तक्ता पाठ करा; "सागरी कायदा – १२ व २०० नाविक मैल" हे आकडे विसरू नका.

Read in English

Quick summary

Oceans are a huge store of food, minerals, energy, drinking water and a route for transport. The ocean floor has landforms like those on land: continental shelf, continental slope, abyssal plains, trenches and ridges. The chapter covers ocean-floor relief, biotic and abiotic ocean resources, the law of the sea and ocean pollution.

Key points

  • The ocean floor is studied with the echo sounder and SONAR; the echo sounder has been in regular use since 1920.
  • Continental shelf: about 7.6% of the ocean floor; shallow (about 180–200 m), gentle slope. Rich in plankton, so major fishing grounds; large oil and natural gas reserves (e.g. Mumbai High in the Arabian Sea); sand, gravel and other minerals.
  • Continental slope: about 8.5%; steep, treated as the true edge of the continent. Methane hydrate is found here – the Krishna–Godavari offshore basin (about 1400 sq km) is rich in it. Submarine canyons (e.g. the Congo canyon off Africa).
  • Abyssal (deep-sea) plains: about 66%; gentle slope; manganese nodules (with iron, nickel, cobalt, copper) are found here.
  • Ocean trenches: the deepest parts, near plate boundaries, with volcanoes and earthquakes. Mariana Trench (Pacific, about 11 km – the world's deepest), Java (Sunda) Trench (Indian Ocean, about 7.7 km).
  • Ridges and seamounts: homes of special life forms, so ecologically important ; ocean plateaus (e.g. the Chagos plateau in the Indian Ocean).
  • Islands: continental, volcanic (Hawaii) and coral (Aldabra).
  • Biotic resources: fish, plankton, mangroves, corals, seaweed (food, fertiliser, medicines), shells, pearls.
  • Abiotic resources: salt, oil and gas, manganese nodules and other minerals.
  • Energy and water: tidal energy, ocean thermal energy; desalination gives drinking water (Saudi Arabia, Oman, UAE, Spain, Algeria, Cyprus). It is costly, and plankton and small fish get sucked into plants, harming the food chain.
  • Transport and tourism: sea transport is the cheapest; the Atlantic sea route is the world's most important and busiest. Boating, scuba diving, beach tourism.
  • Law of the Sea (UNCLOS, 1982): up to 12 nautical miles from the coast = territorial waters; up to 200 nautical miles = Exclusive Economic Zone; resources of the open ocean beyond are used only with the consent of international bodies.
  • Ocean pollution: oil spills, offshore oil mining, radioactive waste, nuclear tests, sewage, industrial waste and plastic (a plastic bag made about 30 years earlier was found even at the bottom of the Mariana Trench – news of March 2018).

Important terms

  • Continental shelf – shallow, gently sloping submerged edge of a continent.
  • Continental slope – the steep slope beyond the shelf.
  • Ocean trench – a very deep, narrow depression in the ocean floor.
  • Desalination – removing salt from sea water to make it drinkable.
  • Exclusive Economic Zone – sea area up to 200 nautical miles where only that country may use the resources.

Key facts

Part of ocean floorShareImportance
Continental shelf7.6%Fishing, oil and gas (Mumbai High)
Continental slope8.5%Methane hydrate (Krishna–Godavari)
Abyssal plains66%Manganese nodules
Trenches—Mariana ~11 km, Java ~7.7 km

5 important questions

Q1. Give reasons: Fishing is well developed on continental shelves.

Shelves are shallow, so sunlight reaches the bottom and nutrients brought by rivers collect there. Plankton grows abundantly, which supports large fish populations, and the shallow water makes fishing easy.

Q2. Give reasons: Our knowledge of ocean trenches is limited.

Trenches are extremely deep (Mariana about 11 km) with huge pressure, darkness and cold. Being inaccessible, they are very hard and costly to explore.

Q3. Write a note on the Exclusive Economic Zone.

Under UNCLOS (1982), the sea up to 200 nautical miles from a country's coast is its Exclusive Economic Zone. Only that country may use its fish, minerals, oil and gas. The first 12 nautical miles are its territorial waters.

Q4. "Ocean pollution will prove harmful to humans." Discuss.

Oil spills, sewage, industrial and radioactive waste and plastic kill marine life and break food chains. Fish catches fall, eating polluted fish harms health, and tourism and coastal economies suffer. Since humans will depend more on oceans for food, water and minerals, this pollution ultimately harms us.

Q5. Explain the similarity between landforms on land and the ocean floor.

Like plains on land there are abyssal plains, like mountains there are ridges and seamounts, like valleys there are submarine canyons and trenches, and like plateaus there are ocean plateaus. Some underwater mountain peaks rise above the sea as islands.

Exam tip

Learn the table of ocean-floor parts with their share and resources, and remember the law-of-the-sea numbers: 12 and 200 nautical miles.

📘 अधिकृत पाठ्यपुस्तक PDF

मराठी माध्यम · मोफत PDF, ebalbharati.in
← जागतिक हवामान बदलहिंदी महासागर - तळरचना आणि सामरिक महत्त्व →

११ वी कला · भूगोल · पाठ 7

हिंदी महासागर - तळरचना आणि सामरिक महत्त्व

Indian Ocean - Relief and Strategic Importance

थोडक्यात सारांश

हिंदी महासागर हा पॅसिफिक व अटलांटिकनंतरचा तिसऱ्या क्रमांकाचा महासागर असून भारताच्या नावाने ओळखला जाणारा एकमेव महासागर आहे. त्याच्या उत्तरेला आशिया खंड असल्याने तो उत्तरेकडून बंदिस्त आहे; त्यामुळे मान्सूनचा त्याच्यावर मोठा प्रभाव पडतो. पाठात हिंदी महासागराची तळरचना, बेटे, खोरी, गर्ता, तापमान-क्षारता, सागरी प्रवाह आणि त्याचे आर्थिक व सामरिक महत्त्व अभ्यासतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • समुद्रबुड जमीन: भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यालगत रुंद, पूर्व किनाऱ्यालगत अरुंद; आफ्रिका-मादागास्कर व इंडोनेशियालगत अरुंद.
  • मध्य हिंदी महासागरीय रांग: एडनच्या आखाताजवळून सुरू होऊन दक्षिणेकडे जाते; मादागास्करच्या पूर्वेस विभागते — नैर्ऋत्य शाखा प्रिन्स एडवर्ड बेटांकडे व आग्नेय शाखा ॲम्स्टरडॅम-सेंट पॉल बेटांकडे.
  • पठारे व रांगा: छागोस–लक्षद्वीप पठार (लक्षद्वीप, मालदीव, दिएगो गार्सिया ही प्रवाळ बेटे), नाइन्टी ईस्ट रांग (बंगालच्या उपसागरात, ९०° पू. रेखावृत्ताजवळ), केरगेलन, मादागास्कर व अगुल्हास पठारे.
  • बेटे: अरबी समुद्र भाग – मादागास्कर (सर्वांत मोठे, ५.९ लाख चौ. किमी; दोनदा मुख्य भूमीपासून अलग झाले — आधी आफ्रिकेपासून, नंतर भारत-ऑस्ट्रेलिया भूपट्टापासून; भूकंपप्रवण), कोमोरोस, रियुनियन, मॉरिशस, सेशल्स, सोकोत्रा. बंगालचा उपसागर – श्रीलंका, अंदमान-निकोबार. ऑस्ट्रेलियाजवळ – अश्मोर, ख्रिसमस, कोकोस (कीलिंग).
  • महासागरीय खोरी: सुमारे दहा प्रमुख खोरी — ओमान, अरेबियन, सोमाली, मॉरिशस, मस्कारेन, अगुल्हास-नाताळ, पश्चिम ऑस्ट्रेलिया, मध्य हिंदी, गंगा इत्यादी. ही अवसाद संचयनाची अखेरची स्थाने आहेत.
  • गर्ता: इतर महासागरांच्या तुलनेत कमी; बहुतेक पूर्व भागात, भारत-ऑस्ट्रेलिया व पॅसिफिक भूपट्टांच्या ऱ्हास सीमेवर — सुंदा गर्ता (७४५० मी.) व ओब गर्ता (६८७५ मी.); भूकंपप्रवण क्षेत्र.
  • तापमान: मान्सूनपूर्व काळात विषुववृत्ताजवळ जास्त; नैर्ऋत्य मान्सूनच्या काळात अरबी समुद्राचे तापमान घटते; ईशान्य मान्सूनच्या काळात बंगालच्या उपसागराच्या उत्तर भागात सुमारे २४° से.
  • क्षारता: सरासरी ३५ दर हजारी भाग (ppt). सोमाली द्वीपकल्प व सौदी अरेबियालगत जास्त (उच्च तापमान, कमी पाऊस, कमी नद्या). बंगालच्या उपसागरात गंगा व द्वीपकल्पीय नद्यांच्या पाण्यामुळे कमी; नैर्ऋत्य मान्सूनच्या काळात सर्वांत कमी.
  • सागरी प्रवाह: उत्तर हिंदी महासागरातील प्रवाह मान्सून वाऱ्यांमुळे ऋतूनुसार दिशा बदलतात — उन्हाळ्यात घड्याळाच्या काट्यांच्या दिशेने, हिवाळ्यात विरुद्ध दिशेने. दक्षिण भागात चक्राकार प्रवाह — दक्षिण विषुववृत्तीय प्रवाह (पूर्वेकडून पश्चिमेकडे), पश्चिमेस मोझांबिक-अगुल्हास प्रवाह, दक्षिणेस पश्चिमी वाऱ्यांचा प्रवाह (पश्चिमेकडून पूर्वेकडे) व पूर्वेस पश्चिम ऑस्ट्रेलिया प्रवाह. शीत प्रवाह कमी.
  • आर्थिक महत्त्व: आफ्रिका, आशिया व ऑस्ट्रेलिया जोडतो; होर्मुझ, मलाक्का व बाब-एल-मान्देब या व्यस्त सामुद्रधुनी. होर्मुझ सामुद्रधुनी (३३–९५ किमी रुंद; इराण व ओमान) मधून जागतिक तेल निर्यातीपैकी सुमारे ३०% वाहतूक. जगातील सागरी तेल उत्पादनापैकी सुमारे ४०% हिंदी महासागरातून. मालदीव, सेशल्स यांसारखी द्वीपराष्ट्रे सागरी पर्यटनावर अवलंबून.
  • भारतासाठी महत्त्व: भारताला मध्यवर्ती व सामरिक स्थान; तेल आयातीचा मोठा भाग आखाती देशांतून या मार्गाने; आंतरराष्ट्रीय सागरतल प्राधिकरणाने भारताला सुमारे २० लाख (दोन दशलक्ष) चौ. किमी क्षेत्र बहुधात्विक खड्यांच्या संशोधन-उत्खननासाठी दिले आहे. शांतता क्षेत्र राखणे, किनारी राष्ट्रांशी सहकार्य (उदा. मेकाँग-गंगा सहकार्य), असियान देशांशी व्यापार; चाचेगिरी व सागरी दहशतवादापासून मार्ग सुरक्षित ठेवणे हे नौदल व तटरक्षक दलाचे काम.

महत्त्वाच्या संज्ञा

  • सामुद्रधुनी – दोन मोठे जलभाग जोडणारी अरुंद जलपट्टी.
  • ऱ्हास सीमा – दोन भूपट्ट एकमेकांकडे सरकणारी सीमा; येथे गर्ता तयार होतात.
  • क्षारता – सागरजलातील क्षारांचे प्रमाण, दर हजारी भागात (ppt).
  • चक्राकार प्रवाह – महासागरात वर्तुळाकार फिरणारी प्रवाहांची साखळी.
  • बहुधात्विक खडे – मँगनीज, निकेल, तांबे, कोबाल्ट असलेले सागरतळावरील खडे.

महत्त्वाची माहिती

घटकमाहिती
क्रमांकजगातील तिसरा मोठा महासागर
सर्वांत मोठे बेटमादागास्कर (५.९ लाख चौ. किमी)
खोल गर्तासुंदा ७४५० मी., ओब ६८७५ मी.
सरासरी क्षारता३५ ppt
महत्त्वाच्या सामुद्रधुनीहोर्मुझ, मलाक्का, बाब-एल-मान्देब
होर्मुझमधून तेल निर्यातजागतिक निर्यातीच्या सुमारे ३० टक्के

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. भौगोलिक कारणे द्या: अरबी समुद्राची क्षारता बंगालच्या उपसागरापेक्षा जास्त आहे.

अरबी समुद्राभोवती उष्ण व कोरडे प्रदेश असल्याने बाष्पीभवन जास्त व पाऊस कमी असतो आणि मोठ्या नद्या कमी येऊन मिळतात. बंगालच्या उपसागराला गंगा, ब्रह्मपुत्रा व द्वीपकल्पीय नद्यांचे प्रचंड गोडे पाणी मिळते, त्यामुळे तेथील क्षारता कमी असते.

Q2. भौगोलिक कारणे द्या: उत्तर हिंदी महासागरातील प्रवाह ऋतूनुसार दिशा बदलतात.

उत्तर हिंदी महासागर आशिया खंडाने बंदिस्त असून तेथे मान्सून वारे ऋतूनुसार दिशा बदलतात. उन्हाळ्यात नैर्ऋत्य व हिवाळ्यात ईशान्य वाऱ्यांच्या प्रभावाने प्रवाह उन्हाळ्यात घड्याळाच्या दिशेने व हिवाळ्यात विरुद्ध दिशेने वाहतात.

Q3. हिंदी महासागरात गर्ता कमी व मुख्यतः पूर्व भागात का आहेत?

गर्ता भूपट्टांच्या ऱ्हास सीमांवर तयार होतात. हिंदी महासागरात अशी सीमा प्रामुख्याने पूर्वेस, जावा-सुमात्राजवळ भारत-ऑस्ट्रेलिया व पॅसिफिक भूपट्टांदरम्यान आहे; म्हणून सुंदा व ओब यांसारख्या थोड्याच गर्ता तेथे आहेत.

Q4. हिंदी महासागराचे आर्थिक व सामरिक महत्त्व स्पष्ट करा.

तीन खंडांना जोडणारे प्रमुख सागरी मार्ग, होर्मुझ-मलाक्का-बाब-एल-मान्देब सामुद्रधुनी, आखाती तेलाची वाहतूक, सागरी तेल उत्पादनाचा सुमारे ४०% वाटा, जड खनिजयुक्त वाळू व बहुधात्विक खडे, मासेमारी व पर्यटन यांमुळे तो महत्त्वाचा आहे. त्यामुळे जागतिक शक्तींचे नाविक तळ व स्पर्धा येथे वाढली आहे.

Q5. भारताच्या दृष्टीने हिंदी महासागराचे महत्त्व लिहा.

भारताचे स्थान मध्यवर्ती आहे; तेल आयात व व्यापार याच मार्गाने होतो; बहुधात्विक खड्यांसाठी भारताला सुमारे २० लाख चौ. किमी क्षेत्र मिळाले आहे; मासेमारी, बंदरे व सागरी सुरक्षा यांसाठी तो आवश्यक आहे. म्हणून हा प्रदेश शांतता क्षेत्र ठेवणे व किनारी देशांशी सहकार्य वाढवणे हे भारताचे धोरण आहे.

परीक्षेसाठी टीप

नकाशात छागोस पठार, नाइन्टी ईस्ट रांग, सुंदा गर्ता, मादागास्कर व तीन सामुद्रधुनी दाखवण्याचा सराव करा.

Read in English

Quick summary

The Indian Ocean is the third largest ocean after the Pacific and the Atlantic, and the only ocean named after a country. It is closed in the north by Asia, so the monsoon strongly affects it. The chapter covers its relief, islands, basins, trenches, temperature, salinity, currents, and its economic and strategic importance.

Key points

  • Continental shelf: wide off India's west coast, narrow off the east coast; narrow off Africa–Madagascar and Indonesia.
  • Mid-Indian Ocean Ridge: starts near the Gulf of Aden and runs south; east of Madagascar it splits – the south-west branch goes to the Prince Edward Islands and the south-east branch to Amsterdam–St Paul Islands.
  • Plateaus and ridges: Chagos–Lakshadweep plateau (with the coral islands of Lakshadweep, Maldives and Diego Garcia), the Ninety East Ridge in the Bay of Bengal near 90° E, and the Kerguelen, Madagascar and Agulhas plateaus.
  • Islands: Arabian Sea side – Madagascar (largest, 5.9 lakh sq km; separated twice, first from Africa, then from the Indo-Australian plate; earthquake prone), Comoros, Réunion, Mauritius, Seychelles, Socotra. Bay of Bengal – Sri Lanka, Andaman and Nicobar. Near Australia – Ashmore, Christmas and Cocos (Keeling).
  • Ocean basins: about ten major basins – Oman, Arabian, Somali, Mauritius, Mascarene, Agulhas–Natal, West Australian, Central Indian, Ganga and others. They are the final resting places of sediments.
  • Trenches: fewer than in other oceans, mostly in the east on the convergent boundary of the Indo-Australian and Pacific plates – Sunda Trench (7450 m) and Ob Trench (6875 m); an earthquake-prone zone.
  • Temperature: highest near the equator before the monsoon; the Arabian Sea cools during the south-west monsoon; during the north-east monsoon the northern Bay of Bengal is about 24 °C.
  • Salinity: average 35 parts per thousand (ppt). High near the Somali peninsula and Saudi coast (high temperature, little rain, few rivers). Low in the Bay of Bengal because of the Ganga and peninsular rivers; lowest during the south-west monsoon.
  • Currents: currents in the north reverse with the monsoon – clockwise in summer, anticlockwise in winter. The south has a circular system: South Equatorial Current (east to west), Mozambique–Agulhas Current in the west, the West Wind Drift (west to east) and the West Australian Current in the east. Few cold currents.
  • Economic importance: links Africa, Asia and Australia; has the busy straits of Hormuz, Malacca and Bab-el-Mandeb. The Strait of Hormuz (33–95 km wide; Iran and Oman) carries about 30% of world oil exports. About 40% of the world's offshore oil comes from the Indian Ocean. Island nations like the Maldives and Seychelles depend on marine tourism.
  • Importance for India: central and strategic position; most oil imports from the Gulf come by this route; the International Seabed Authority has given India about 2 million sq km for exploring polymetallic nodules. India's policy: keep it a zone of peace, cooperate with coastal nations (e.g. Mekong–Ganga Cooperation), grow trade with ASEAN, and protect sea lanes from piracy and maritime terrorism through the Navy and Coast Guard.

Important terms

  • Strait – narrow strip of water joining two large water bodies.
  • Convergent boundary – where two plates move towards each other; trenches form here.
  • Salinity – amount of salt in sea water, in parts per thousand (ppt).
  • Gyre – circular loop of ocean currents.
  • Polymetallic nodules – ocean-floor lumps containing manganese, nickel, copper and cobalt.

Key facts

ItemFact
RankThird largest ocean
Largest islandMadagascar (5.9 lakh sq km)
Deep trenchesSunda 7450 m, Ob 6875 m
Average salinity35 ppt
Key straitsHormuz, Malacca, Bab-el-Mandeb
Oil through Hormuzabout 30% of world oil exports

5 important questions

Q1. Give reasons: The Arabian Sea is more saline than the Bay of Bengal.

The Arabian Sea is surrounded by hot dry lands, so evaporation is high, rain is low and few big rivers enter it. The Bay of Bengal receives huge amounts of fresh water from the Ganga, Brahmaputra and peninsular rivers, which lowers its salinity.

Q2. Give reasons: Currents in the north Indian Ocean change direction with the season.

The north Indian Ocean is enclosed by Asia, and the monsoon winds reverse with the seasons. Under the south-west monsoon the currents flow clockwise in summer, and under the north-east monsoon anticlockwise in winter.

Q3. Why are trenches few and mostly in the east of the Indian Ocean?

Trenches form at convergent plate boundaries. In the Indian Ocean such a boundary lies mainly in the east, near Java–Sumatra, between the Indo-Australian and Pacific plates, so only a few trenches like Sunda and Ob are found there.

Q4. Explain the economic and strategic importance of the Indian Ocean.

It has major sea routes joining three continents, the Hormuz, Malacca and Bab-el-Mandeb straits, Gulf oil traffic, about 40% of offshore oil output, heavy-mineral sands and polymetallic nodules, fishing and tourism. So world powers keep naval bases here and rivalry has grown.

Q5. State the importance of the Indian Ocean for India.

India has a central position; its oil imports and trade use this ocean; it has about 2 million sq km for nodule exploration; and the ocean is vital for fishing, ports and security. Hence India wants it to remain a zone of peace and cooperates with coastal countries.

Exam tip

Practise marking the Chagos plateau, Ninety East Ridge, Sunda Trench, Madagascar and the three straits on a map.

📘 अधिकृत पाठ्यपुस्तक PDF

मराठी माध्यम · मोफत PDF, ebalbharati.in
← महासागर साधनसंपत्तीजीवसंहती →

११ वी कला · भूगोल · पाठ 8

जीवसंहती

Biomes

थोडक्यात सारांश

एखाद्या विस्तृत प्रदेशातील हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या वनस्पती व प्राणी यांच्या समुदायाला जीवसंहती म्हणतात. एका जीवसंहतीत अनेक परिसंस्था असतात. जीवसंहतीच्या सीमा मुख्यतः हवामानावर (तापमान व पर्जन्य) आणि अक्षांशावर ठरतात. पाठात जगातील नऊ प्रमुख भूमीय जीवसंहती आणि मानवाचा त्यांच्यावरील परिणाम अभ्यासतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • जीवसंहती ठरवणारे घटक: तापमान, पर्जन्य, मृदा, सूर्यप्रकाश, उंची व अक्षांश. विषुववृत्ताजवळ जैवविविधता सर्वाधिक व ध्रुवाकडे कमी होत जाते.
  • १) उष्ण कटिबंधीय वर्षावन जीवसंहती – विषुववृत्ताजवळ; वर्षभर उष्ण व खूप पाऊस. घनदाट, उंच, सदाहरित वृक्ष, ऑर्किड, वेली, नेचे, शेवाळ; सर्वाधिक जैवविविधता.
  • २) उष्ण कटिबंधीय पानझडी जीवसंहती – मोसमी प्रदेश; कोरड्या ऋतूत पाने गळतात. साग हा आर्थिकदृष्ट्या प्रमुख वृक्ष.
  • ३) सॅव्हाना गवताळ जीवसंहती – उंच गवत व विखुरलेले, कमी उंचीचे वृक्ष; मोठे तृणभक्षी व मांसभक्षी प्राणी; मानवी हस्तक्षेपामुळे वन्यजीव क्षेत्र घटत आहे.
  • ४) उष्ण कटिबंधीय वाळवंटी जीवसंहती – अत्यल्प पाऊस, जास्त तापमान कक्षा. खजूर, खेजडी, बाभूळ यांसारख्या काटेरी वनस्पती; उंट, घोरपड, पाल, साप, विंचू, वाळवंटी कासव. सिंचनाने शेती, मरूद्याने.
  • ५) भूमध्यसागरी जीवसंहती (चॅपरल प्रदेश) – ३०° ते ४०° उ. व द.; कोरडा उन्हाळा, पावसाळी हिवाळा. फळझाडे व रंगीबेरंगी फुलांची झुडपे — रोझमेरी, कॉर्क ओक, ऑलिव्ह, युकॅलिप्टस, पीच, पाइन, सिडार, सायप्रस.
  • ६) समशीतोष्ण पानझडी जीवसंहती – चार स्पष्ट ऋतू; हिवाळ्यात पाने गळतात. बीच, एल्म, चेस्टनट, ओक, विलो, चेरी, मॅपल, अक्रोड इत्यादी.
  • ७) समशीतोष्ण गवताळ जीवसंहती – खंडांच्या अंतर्गत भागात; प्रेअरी (उत्तर अमेरिका), स्टेप (युरेशिया), पंपास (दक्षिण अमेरिका), व्हेल्ड (दक्षिण आफ्रिका), डाऊन्स (ऑस्ट्रेलिया). आता गहू उत्पादन व पशुपालन (लोकर, मांस, कातडी) यांचे प्रमुख प्रदेश.
  • ८) तैगा (बोरियल) जीवसंहती – ५०° ते ६५° उ.; अति थंड हिवाळा. सदाहरित सूचिपर्णी वृक्षांची वने, मृदू लाकडासाठी प्रसिद्ध (कागद, लगदा); मानवी वस्ती विरळ.
  • ९) टुंड्रा जीवसंहती – आर्क्टिक प्रदेश; वृक्षविरहित; खुरट्या वनस्पती. प्राणी: अस्वल, कस्तुरी बैल, रेनडिअर, कॅरिबू, लेमिंग, ससा, आर्क्टिक लांडगा, कोल्हा; जाड केसाळ आवरण व चरबीचे थर.
  • मानवाचा परिणाम: जंगलतोड, शेती, नागरीकरण, शिकार यांमुळे जीवसंहती संकुचित होत आहेत; संवर्धनासाठी राष्ट्रीय उद्याने, अभयारण्ये, जीवावरण राखीव क्षेत्रे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

  • जीवसंहती – समान हवामानाच्या विस्तृत प्रदेशातील वनस्पती-प्राणी समुदाय.
  • परिसंस्था – सजीव व निर्जीव घटकांची परस्परावलंबी व्यवस्था.
  • पानझडी वृक्ष – विशिष्ट ऋतूत पाने गाळणारे वृक्ष.
  • सूचिपर्णी वृक्ष – सुईसारखी पाने व शंकूच्या आकाराचे वृक्ष.
  • चॅपरल – भूमध्यसागरी प्रदेशातील झुडपांचे वन.

महत्त्वाची माहिती

जीवसंहतीप्रमुख वनस्पतीप्रमुख प्राणी / उपयोग
उष्ण कटिबंधीय वर्षावनसदाहरित वृक्ष, वेली, ऑर्किडसर्वाधिक जैवविविधता
उष्ण कटिबंधीय पानझडीसागइमारती लाकूड
सॅव्हानाउंच गवत, विरळ वृक्षमोठे तृणभक्षी प्राणी
वाळवंटखजूर, खेजडी, बाभूळउंट, घोरपड, विंचू
भूमध्यसागरी (चॅपरल)ऑलिव्ह, कॉर्क ओक, झुडपेफळबागा
समशीतोष्ण गवताळगवतगहू, पशुपालन
तैगासूचिपर्णी वनेमृदू लाकूड
टुंड्राखुरट्या वनस्पतीरेनडिअर, कॅरिबू, लेमिंग

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. जीवसंहती म्हणजे काय? ती कोणत्या घटकांवर अवलंबून असते?

विस्तृत प्रदेशात समान हवामानाशी जुळवून घेतलेल्या वनस्पती व प्राणी यांचा समुदाय म्हणजे जीवसंहती. ती मुख्यतः तापमान, पर्जन्य, अक्षांश, उंची, मृदा व सूर्यप्रकाश यांवर अवलंबून असते.

Q2. भौगोलिक कारणे द्या: विषुववृत्तीय प्रदेशात जैवविविधता सर्वाधिक असते.

येथे वर्षभर उष्णता, भरपूर सूर्यप्रकाश व पाऊस असल्याने वनस्पतींची वाढ सतत होते. विविध स्तरांतील घनदाट वनात अनेक प्रकारच्या प्राण्यांना अन्न व निवारा मिळतो; म्हणून जैवविविधता सर्वाधिक असते.

Q3. भौगोलिक कारणे द्या: तैगा प्रदेशात मृदू लाकडाचे उद्योग विकसित झाले आहेत.

तैगामध्ये सूचिपर्णी वृक्षांची विस्तृत, एकसारखी वने आहेत. त्यांचे लाकूड मृदू व हलके असल्याने कागद, लगदा व फर्निचरसाठी उपयुक्त आहे; हिवाळ्यात बर्फावरून ओंडके वाहून नेणे सोपे असते.

Q4. समशीतोष्ण गवताळ जीवसंहतीचे महत्त्व लिहा.

प्रेअरी, स्टेप, पंपास, व्हेल्ड व डाऊन्स ही जगातील प्रमुख गवताळ प्रदेश आहेत. सुपीक मृदा व सपाट भूमीमुळे येथे यांत्रिक व्यापारी गहू शेती विकसित झाली आहे; तसेच पशुपालनातून लोकर, मांस व कातडी मिळते. म्हणून यांना जगाचे धान्याचे कोठार म्हणतात.

Q5. टुंड्रा प्रदेशातील प्राणी थंडीशी कसे जुळवून घेतात?

अस्वल, कस्तुरी बैल, रेनडिअर, कॅरिबू यांसारख्या प्राण्यांच्या अंगावर जाड केसाळ आवरण व त्वचेखाली चरबीचा थर असतो. काही प्राणी हिवाळ्यात स्थलांतर करतात किंवा दीर्घ निद्रा घेतात.

परीक्षेसाठी टीप

जगाच्या नकाशावर प्रत्येक जीवसंहतीचे स्थान आणि तिची एक वनस्पती व एक प्राणी अशी जोडी लक्षात ठेवा.

Read in English

Quick summary

A biome is a large community of plants and animals adapted to the climate of a wide region. One biome contains many ecosystems. Biome boundaries depend mainly on climate (temperature and rainfall) and latitude. The chapter covers nine major land biomes of the world and human impact on them.

Key points

  • Factors deciding a biome: temperature, rainfall, soil, sunlight, altitude and latitude. Biodiversity is highest near the equator and decreases towards the poles.
  • 1) Tropical rainforest biome – near the equator; hot and very wet all year. Dense, tall evergreen trees, orchids, creepers, ferns, mosses; the highest biodiversity.
  • 2) Tropical deciduous biome – monsoon lands; trees shed leaves in the dry season. Teak is the main commercial tree.
  • 3) Savanna grassland biome – tall grass with scattered short trees; large herbivores and carnivores; wildlife areas are shrinking due to human activity.
  • 4) Tropical desert biome – very little rain, high temperature range. Thorny plants such as date palm, khejdi and babul; camels, monitor lizards, lizards, snakes, scorpions, desert tortoises. Irrigated farming and oases.
  • 5) Mediterranean biome (chaparral) – 30°–40° N and S; dry summers, wet winters. Fruit trees and flowering shrubs – rosemary, cork oak, olive, eucalyptus, peach, pine, cedar, cypress.
  • 6) Temperate deciduous biome – four clear seasons; trees shed leaves in winter. Beech, elm, chestnut, oak, willow, cherry, maple, walnut.
  • 7) Temperate grassland biome – interiors of continents; Prairies (North America), Steppes (Eurasia), Pampas (South America), Veld (South Africa), Downs (Australia). Now major wheat and livestock (wool, meat, hides) regions.
  • 8) Taiga (boreal) biome – 50°–65° N; very cold winters. Evergreen coniferous forests famous for softwood (paper, pulp); few people live here.
  • 9) Tundra biome – Arctic; treeless; stunted plants. Animals: bears, musk ox, reindeer, caribou, lemmings, hares, Arctic wolves, foxes – with thick fur and layers of fat.
  • Human impact: deforestation, farming, urbanisation and hunting are shrinking biomes; national parks, sanctuaries and biosphere reserves help conservation.

Important terms

  • Biome – plant and animal community of a large region with similar climate.
  • Ecosystem – interdependent system of living and non-living parts.
  • Deciduous tree – a tree that sheds its leaves in one season.
  • Coniferous tree – cone-shaped tree with needle-like leaves.
  • Chaparral – shrub forest of Mediterranean regions.

Key facts

BiomeMain plantsMain animals / use
Tropical rainforestEvergreen trees, creepers, orchidsHighest biodiversity
Tropical deciduousTeakTimber
SavannaTall grass, scattered treesLarge herbivores
DesertDate palm, khejdi, babulCamel, monitor lizard, scorpion
MediterraneanOlive, cork oak, shrubsOrchards
Temperate grasslandGrassWheat, livestock
TaigaConiferous forestSoftwood
TundraStunted plantsReindeer, caribou, lemming

5 important questions

Q1. What is a biome? What factors decide it?

A biome is a community of plants and animals adapted to a similar climate over a large area. It depends mainly on temperature, rainfall, latitude, altitude, soil and sunlight.

Q2. Give reasons: Biodiversity is highest in the equatorial region.

Heat, sunlight and rain all year allow continuous plant growth. The dense, many-layered forest gives food and shelter to many kinds of animals, so biodiversity is highest.

Q3. Give reasons: Softwood industries have developed in the taiga.

The taiga has vast, uniform coniferous forests whose soft, light wood is ideal for paper, pulp and furniture; in winter logs are easily moved over snow.

Q4. State the importance of the temperate grassland biome.

The Prairies, Steppes, Pampas, Veld and Downs have fertile soil and flat land, so large-scale mechanised wheat farming has developed; livestock give wool, meat and hides. They are called the granaries of the world.

Q5. How are tundra animals adapted to the cold?

Animals like bears, musk oxen, reindeer and caribou have thick fur and a layer of fat under the skin. Some migrate in winter or hibernate.

Exam tip

For each biome, remember its location on the world map and one plant and one animal as a pair.

📘 अधिकृत पाठ्यपुस्तक PDF

मराठी माध्यम · मोफत PDF, ebalbharati.in
← हिंदी महासागर - तळरचना आणि सामरिक महत्त्वआपत्ती व्यवस्थापन →

११ वी कला · भूगोल · पाठ 9

आपत्ती व्यवस्थापन

Disaster Management

थोडक्यात सारांश

अरिष्ट म्हणजे जीवित व मालमत्तेला धोका निर्माण करू शकणारी नैसर्गिक किंवा मानवनिर्मित घटना; ती प्रत्यक्ष घडून मोठी हानी झाली की तिला आपत्ती म्हणतात. आपत्तीचे परिणाम लोकांची विकारक्षमता आणि सामना करण्याची क्षमता यांवर अवलंबून असतात. पाठात आपत्तींचे प्रकार, परिणाम, आपत्ती व्यवस्थापनाचे टप्पे आणि भारतातील आपत्ती व्यवस्थापन यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • अरिष्ट व आपत्ती: अरिष्ट ही धोक्याची शक्यता; जेव्हा ती लोकवस्तीवर परिणाम करून मोठे नुकसान करते तेव्हा ती आपत्ती ठरते. उदा. निर्मनुष्य सहारा वाळवंटातील भूकंप हे अरिष्ट, पण दाट वस्तीच्या आसाममधील तसाच भूकंप ही आपत्ती.
  • विकारक्षमता – सामाजिक, आर्थिक व भौगोलिक वैशिष्ट्यांमुळे लोक आपत्तीला किती बळी पडू शकतात याचे प्रमाण.
  • सामना करण्याची क्षमता – उपलब्ध साधने, कौशल्ये व तयारी वापरून आपत्तीला तोंड देण्याची क्षमता. उदा. १९९९ च्या चक्रीवादळात ओडिशात हजारो मृत्यू, पण २०१९ च्या वादळात फक्त ८९ मृत्यू — पूर्वसूचना व स्थलांतरामुळे क्षमता वाढली.
  • भू-विवर्तनकीय – भूकंप, ज्वालामुखी, सुनामी (२६ डिसेंबर २००४, इंडोनेशियातील भूकंप व सुनामी).
  • भूशास्त्रीय – भूस्खलन, पंकस्खलन, हिमस्खलन (२०१४, माळीण पंकस्खलन).
  • हवामानासंबंधी – महापूर, आवर्त, वादळे, उष्मालहरी (२०१८, केरळ महापूर).
  • जैविक – टोळधाड, कीटकांचा हल्ला, साथीचे आजार (१९९२, सुरत प्लेग).
  • मानवनिर्मित – औद्योगिक, वाहतूक व आण्विक अपघात (१९८४, भोपाळ वायुगळती — मिथाइल आयसोसायनेट).
  • आपत्तींचे प्रकार (उत्पत्तीनुसार):
  • परिणाम: जीवितहानी, जखमी, बेघर होणे, पायाभूत सुविधा व पिकांचे नुकसान, आर्थिक घसरण, रोगराई, मानसिक आघात; गरीब, वृद्ध, मुले व महिला अधिक प्रभावित.
  • आपत्ती व्यवस्थापन हे बहुशाखीय कार्य: देखरेख, पूर्वसूचना व निवारण; निर्वसन, शोध व बचाव; वैद्यकीय मदत; अन्न, वस्त्र, निवारा; पुनर्रचना व पुनर्वसन.
  • आपत्ती व्यवस्थापन चक्र: आपत्तीपूर्व (प्रतिबंध, सौम्यीकरण, पूर्वतयारी) → आपत्तीच्या काळात (प्रतिसाद, बचाव) → आपत्तीनंतर (पुनर्वसन, पुनर्बांधणी).
  • तंत्रज्ञानाची भूमिका: सुदूर संवेदन, भौगोलिक माहिती प्रणाली (GIS) व जागतिक स्थाननिश्चिती प्रणाली (GPS) यांचा उपयोग धोक्याचे क्षेत्र ओळखणे, पूर्वसूचना व मदतकार्यात होतो.
  • भारत: भू-हवामान स्थिती व उच्च विकारक्षमतेमुळे भारत जगातील आपत्तीप्रवण देशांपैकी एक. नवी दिल्लीत राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन संस्था (NIDM) व राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरण (NDMA) स्थापन; राज्य व जिल्हा पातळीवरही प्राधिकरणे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

  • अरिष्ट – हानी करू शकणारी संभाव्य धोकादायक घटना.
  • आपत्ती – समाजाची मोठी जीवित व वित्तहानी करणारी घटना.
  • विकारक्षमता – आपत्तीला बळी पडण्याची शक्यता.
  • सौम्यीकरण – आपत्तीचा परिणाम कमी करण्याचे उपाय.
  • पुनर्वसन – आपत्तीग्रस्तांना पुन्हा स्थिर जीवन मिळवून देणे.

महत्त्वाची माहिती

प्रकारउदाहरण
भू-विवर्तनकीय२००४ इंडोनेशिया भूकंप व सुनामी
भूशास्त्रीय२०१४ माळीण पंकस्खलन
हवामानासंबंधी२०१८ केरळ महापूर
जैविक१९९२ सुरत प्लेग
मानवनिर्मित१९८४ भोपाळ वायुगळती

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. फरक स्पष्ट करा: अरिष्ट आणि आपत्ती.

अरिष्ट ही हानी करू शकणारी संभाव्य घटना आहे; ती निर्मनुष्य भागात घडली तर फार नुकसान होत नाही. आपत्ती म्हणजे अरिष्टाचा लोकवस्तीवर परिणाम होऊन मोठी जीवित-वित्तहानी होणे, ज्याचा सामना समाज स्वतःच्या साधनांनी करू शकत नाही.

Q2. भौगोलिक कारणे द्या: एकाच तीव्रतेच्या आपत्तीचे परिणाम वेगवेगळ्या प्रदेशांत वेगवेगळे असतात.

परिणाम लोकसंख्येची घनता, घरांची रचना, आर्थिक स्थिती, पूर्वसूचना यंत्रणा व सामना करण्याची क्षमता यांवर अवलंबून असतात. म्हणून विकारक्षमता जास्त असलेल्या भागात हानी अधिक होते.

Q3. उत्पत्तीनुसार आपत्तींचे प्रकार उदाहरणांसह लिहा.

भू-विवर्तनकीय (२००४ सुनामी), भूशास्त्रीय (२०१४ माळीण), हवामानासंबंधी (२०१८ केरळ महापूर), जैविक (१९९२ सुरत प्लेग) आणि मानवनिर्मित (१९८४ भोपाळ वायुगळती).

Q4. आपत्ती व्यवस्थापनाचे टप्पे स्पष्ट करा.

आपत्तीपूर्व टप्प्यात धोका ओळखणे, प्रतिबंध, सौम्यीकरण व पूर्वतयारी (प्रशिक्षण, पूर्वसूचना). आपत्तीच्या काळात निर्वसन, शोध-बचाव, वैद्यकीय मदत व अन्न-निवारा. आपत्तीनंतर नुकसानीचे मूल्यांकन, पुनर्रचना व पुनर्वसन.

Q5. आपत्ती व्यवस्थापनात सुदूर संवेदन व GIS ची भूमिका सांगा.

उपग्रह प्रतिमांनी पूर, वादळ, भूस्खलनप्रवण भाग ओळखता येतात; चक्रीवादळाचा मार्ग पाहून पूर्वसूचना देता येते. GIS मध्ये धोका नकाशे तयार करून मदत केंद्रे व सुरक्षित मार्ग ठरवता येतात, तर GPS मुळे बाधित ठिकाणांचे अचूक स्थान मिळते.

परीक्षेसाठी टीप

प्रत्येक आपत्ती प्रकारासाठी वर्षासह एक भारतीय उदाहरण पाठ करा; ओडिशा १९९९ व २०१९ ची तुलना "सामना करण्याची क्षमता" समजावण्यासाठी वापरा.

Read in English

Quick summary

A hazard is a natural or human-made event that can threaten life and property; when it actually strikes and causes large loss, it becomes a disaster. The impact of a disaster depends on people's vulnerability and coping capacity. The chapter covers types of disasters, their effects, the stages of disaster management and disaster management in India.

Key points

  • Hazard and disaster: a hazard is a possible danger; it becomes a disaster when it hits people and causes heavy loss. An earthquake in the empty Sahara is a hazard; the same earthquake in densely populated Assam is a disaster.
  • Vulnerability – how likely people are to be harmed, due to social, economic and geographical conditions.
  • Coping capacity – ability to face a disaster using available resources, skills and preparation. Example: the 1999 cyclone killed thousands in Odisha, but the 2019 cyclone killed only 89 because of early warning and evacuation.
  • Tectonic – earthquakes, volcanoes, tsunamis (26 December 2004 earthquake and tsunami, Indonesia).
  • Geological – landslides, mudslides, avalanches (2014 Malin mudslide).
  • Climatic – floods, cyclones, storms, heat waves (2018 Kerala floods).
  • Biological – locust attacks, pests, epidemics (1992 Surat plague).
  • Human-made – industrial, transport and nuclear accidents (1984 Bhopal gas leak – methyl isocyanate).
  • Types of disasters (by origin):
  • Effects: deaths, injuries, homelessness, damage to infrastructure and crops, economic loss, disease and mental trauma; the poor, elderly, children and women suffer most.
  • Disaster management is multi-disciplinary: monitoring, early warning and mitigation; evacuation, search and rescue; medical aid; food, clothing and shelter; reconstruction and rehabilitation.
  • Disaster management cycle: before (prevention, mitigation, preparedness) → during (response, rescue) → after (rehabilitation, reconstruction).
  • Role of technology: remote sensing, GIS and GPS help to map risk zones, give early warnings and guide relief work.
  • India: because of its geo-climatic conditions and high vulnerability, India is one of the most disaster-prone countries. The National Institute of Disaster Management (NIDM) and the National Disaster Management Authority (NDMA) are in New Delhi, with authorities at state and district levels too.

Important terms

  • Hazard – a possible dangerous event that can cause harm.
  • Disaster – an event causing heavy loss of life and property to a community.
  • Vulnerability – the chance of being harmed by a disaster.
  • Mitigation – steps to reduce the impact of a disaster.
  • Rehabilitation – helping victims return to a stable life.

Key facts

TypeExample
Tectonic2004 Indonesia earthquake and tsunami
Geological2014 Malin mudslide
Climatic2018 Kerala floods
Biological1992 Surat plague
Human-made1984 Bhopal gas leak

5 important questions

Q1. Distinguish between a hazard and a disaster.

A hazard is a possible harmful event; in an uninhabited area it causes little loss. A disaster is when a hazard strikes people and causes heavy loss of life and property, beyond what the community can handle on its own.

Q2. Give reasons: The same disaster has different effects in different regions.

Effects depend on population density, type of houses, economic condition, warning systems and coping capacity. Areas with higher vulnerability suffer greater loss.

Q3. Classify disasters by origin with examples.

Tectonic (2004 tsunami), geological (2014 Malin), climatic (2018 Kerala floods), biological (1992 Surat plague) and human-made (1984 Bhopal gas leak).

Q4. Explain the stages of disaster management.

Before: identifying risk, prevention, mitigation and preparedness (training, warnings). During: evacuation, search and rescue, medical aid, food and shelter. After: assessing damage, reconstruction and rehabilitation.

Q5. State the role of remote sensing and GIS in disaster management.

Satellite images show flood-, cyclone- and landslide-prone areas and track cyclones for early warning. GIS makes hazard maps to plan relief centres and safe routes, while GPS gives exact locations of affected places.

Exam tip

Learn one Indian example with its year for each type, and use the Odisha 1999 vs 2019 comparison to explain coping capacity.

📘 अधिकृत पाठ्यपुस्तक PDF

मराठी माध्यम · मोफत PDF, ebalbharati.in
← जीवसंहतीप्रात्यक्षिक →

११ वी कला · भूगोल · पाठ 10

प्रात्यक्षिक

Practicals

थोडक्यात सारांश

प्रात्यक्षिक भूगोलात नकाशे वाचणे, काढणे आणि त्यांचे विश्लेषण करणे शिकतो. या भागात अंतर्वेशन करून सममूल्य रेषा काढणे, समोच्च रेषांवरून छेदरेषा (भू-छेद) काढणे, स्थलनिर्देशक नकाशाची सामासिक माहिती, वृत्तजाळीय संदर्भ, भूउठाव-जलप्रणाली-नैसर्गिक वनस्पती यांचे विश्लेषण आणि हवास्थितीदर्शक नकाशांचे वाचन यांचा समावेश आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • प्रात्यक्षिक १ – अंतर्वेशन: दिलेल्या बिंदूंच्या मूल्यांवरून समान मूल्याची ठिकाणे शोधून सममूल्य रेषा (isolines) काढणे. उदा. समताप रेषा (तापमान), समदाब रेषा (वायुदाब), समवृष्टी रेषा (पर्जन्य), समोच्च रेषा (उंची). दोन बिंदूंच्या मूल्यांच्या प्रमाणात अंतर विभागून मधले बिंदू ठरवतात.
  • प्रात्यक्षिक २ – छेदरेषा काढणे: समोच्च रेषांवरून भूभागाचा उभा छेद काढणे. कागद नकाशावरील रेषेलगत ठेवून समोच्च रेषा छेदतात तेथे खुणा व उंची नोंदवणे → आलेख कागदावर क्ष अक्षावर अंतर व य अक्षावर उंची → बिंदू जोडणे. य अक्षाचे प्रमाण मोठे घेतल्याने छेद उभा वाढवलेला दिसतो.
  • उतार ओळखणे: समोच्च रेषा समान अंतरावर – सम उतार; दूर-दूर – मंद उतार; जवळजवळ – तीव्र उतार.
  • प्रात्यक्षिक ३ – स्थलनिर्देशक नकाशा व सामासिक माहिती: भारतीय सर्वेक्षण विभागाचे (Survey of India) नकाशे; सामान्यतः १:५०,००० प्रमाण. समासात नकाशा क्रमांक, अक्षांश-रेखांश विस्तार (अंश-मिनिटांत), प्रमाण, जिल्हे, सूची (चिन्हे व रंग) दिलेले असतात. आधी उत्तर दिशा व प्रमाण शोधून नकाशा मांडावा.
  • प्रात्यक्षिक ४ – वृत्तजाळीय संदर्भ: उभ्या रेषा – पूर्वांक (Eastings), आडव्या रेषा – उत्तरांक (Northings). आधी पूर्वांक, नंतर उत्तरांक वाचावा. चौकोनाचा ४ अंकी संदर्भ; चौकोनाचे दहा भाग करून अचूक ठिकाणासाठी ६ अंकी संदर्भ.
  • प्रात्यक्षिके ५–७ – स्थलनिर्देशक नकाशाचे विश्लेषण: भूउठाव (समोच्च रेषा, उंचीदर्शक बिंदू, टेकड्या, दऱ्या, पठार, उतार), जलप्रणाली (नद्यांची दिशा, जलप्रणालीचे आकृतिबंध — वृक्षाकार, समांतर इ., तलाव, विहिरी) आणि नैसर्गिक वनस्पती (राखीव/संरक्षित वने, विरळ झाडी — हिरवा रंग).
  • प्रात्यक्षिके ८–१० – हवास्थितीदर्शक नकाशांचे विश्लेषण: भारतीय हवामान विभागाचे नकाशे; समदाब रेषा, कमी-जास्त दाबाची क्षेत्रे, वाऱ्यांची दिशा व वेग, तापमान, पर्जन्य, आकाशस्थिती (ढग) यांची चिन्हे वाचून हवामानाचे वर्णन करणे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

  • सममूल्य रेषा – नकाशावर समान मूल्याची ठिकाणे जोडणारी रेषा.
  • समोच्च रेषा – समुद्रसपाटीपासून समान उंचीची ठिकाणे जोडणारी रेषा.
  • अंतर्वेशन – ज्ञात मूल्यांवरून मधल्या ठिकाणांचे मूल्य अंदाजे काढणे.
  • छेदरेषा (भू-छेद) – भूभागाचा उभा काप दाखवणारी आकृती.
  • सामासिक माहिती – नकाशाच्या समासात दिलेली माहिती.
  • समदाब रेषा – समान वायुदाबाची ठिकाणे जोडणारी रेषा.

महत्त्वाची माहिती

सममूल्य रेषाकाय जोडते
समोच्च रेषासमान उंची
समताप रेषासमान तापमान
समदाब रेषासमान वायुदाब
समवृष्टी रेषासमान पर्जन्य

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. सममूल्य रेषा म्हणजे काय? दोन उदाहरणे द्या.

नकाशावर एखाद्या घटकाचे समान मूल्य असलेली ठिकाणे जोडणारी रेषा म्हणजे सममूल्य रेषा. उदा. समताप रेषा (तापमान) आणि समदाब रेषा (वायुदाब).

Q2. समोच्च रेषांवरून उताराचा प्रकार कसा ओळखाल?

समोच्च रेषा जवळजवळ असल्यास तीव्र उतार, दूर-दूर असल्यास मंद उतार आणि समान अंतरावर असल्यास सम उतार असतो.

Q3. छेदरेषा काढण्याच्या पायऱ्या लिहा.

नकाशावर छेदाची रेषा निश्चित करणे; कागदाची कड त्या रेषेवर ठेवून समोच्च रेषा जेथे छेदतात तेथे खुणा व उंची लिहिणे; आलेख कागदावर क्ष अक्षावर अंतर व य अक्षावर उंचीचे प्रमाण घेणे; खुणा आलेखावर उतरवून बिंदू जोडणे व छेद पूर्ण करणे.

Q4. स्थलनिर्देशक नकाशाच्या समासात कोणती माहिती असते?

नकाशा क्रमांक, नकाशाचे प्रमाण (सामान्यतः १:५०,०००), अक्षांश-रेखांश विस्तार, संबंधित जिल्हे, उत्तर दिशा, चिन्हे व रंगांची सूची आणि प्रकाशन वर्ष.

Q5. ४ अंकी व ६ अंकी वृत्तजाळीय संदर्भ यांतील फरक सांगा.

४ अंकी संदर्भ (२ अंक पूर्वांक + २ अंक उत्तरांक) एका संपूर्ण चौकोनाचे स्थान सांगतो. ६ अंकी संदर्भात प्रत्येक बाजूचे दहा भाग कल्पून आणखी एक-एक अंक जोडला जातो, त्यामुळे चौकोनातील नेमके ठिकाण कळते.

परीक्षेसाठी टीप

संदर्भ वाचताना "आधी पूर्वांक, नंतर उत्तरांक" हा नियम विसरू नका; छेदरेषेत दोन्ही अक्षांचे प्रमाण स्पष्ट लिहा.

Read in English

Quick summary

Practical geography teaches us to read, draw and analyse maps. This part covers drawing isolines by interpolation, drawing a cross-section (profile) from contours, the marginal information of a topographical map, grid references, analysis of relief, drainage and natural vegetation on toposheets, and reading weather maps.

Key points

  • Practical 1 – Interpolation: drawing isolines by finding places of equal value from given point values. Examples: isotherms (temperature), isobars (air pressure), isohyets (rainfall), contours (height). The distance between two points is divided in proportion to their values to locate intermediate points.
  • Practical 2 – Drawing a cross-section: a vertical slice of the land drawn from contours. Place a paper strip along the line on the map, mark where contours cross with their heights → on graph paper put distance on the x-axis and height on the y-axis → join the points. The y-axis scale is larger, so the section is vertically exaggerated.
  • Reading slopes: evenly spaced contours – even slope; far apart – gentle slope; close together – steep slope.
  • Practical 3 – Topographical map and marginal information: maps of the Survey of India, usually on a 1:50,000 scale. The margin gives the sheet number, latitude–longitude extent (in degrees and minutes), scale, districts covered and the legend of symbols and colours. First find north and the scale, then set the map.
  • Practical 4 – Grid references: vertical lines are eastings, horizontal lines are northings. Read the easting first, then the northing. A 4-figure reference gives a grid square; dividing each side into ten gives a 6-figure reference for an exact point.
  • Practicals 5–7 – Toposheet analysis: relief (contours, spot heights, hills, valleys, plateaus, slopes), drainage (direction of rivers, drainage patterns such as dendritic and parallel, tanks, wells) and natural vegetation (reserved/protected forests, scrub – shown in green).
  • Practicals 8–10 – Weather map analysis: maps of the India Meteorological Department; read isobars, high- and low-pressure areas, wind direction and speed, temperature, rainfall and sky (cloud) symbols to describe the weather.

Important terms

  • Isoline – a line joining places of equal value on a map.
  • Contour – a line joining places of equal height above sea level.
  • Interpolation – estimating values between known points.
  • Cross-section (profile) – a diagram showing a vertical slice of land.
  • Marginal information – details printed in the margin of a map.
  • Isobar – a line joining places of equal air pressure.

Key facts

IsolineJoins places of equal
Contourheight
Isothermtemperature
Isobarair pressure
Isohyetrainfall

5 important questions

Q1. What is an isoline? Give two examples.

A line on a map joining places with the same value of an element. Examples: isotherms (temperature) and isobars (air pressure).

Q2. How do you identify the type of slope from contours?

Contours close together show a steep slope, far apart a gentle slope, and evenly spaced an even slope.

Q3. Write the steps for drawing a cross-section.

Fix the section line on the map; place a paper edge on it and mark where each contour crosses with its height; on graph paper take distance on the x-axis and height on the y-axis; transfer the marks and join the points to complete the profile.

Q4. What information is given in the margin of a toposheet?

Sheet number, scale (usually 1:50,000), latitude and longitude extent, districts covered, north direction, the legend of symbols and colours, and the year of publication.

Q5. Distinguish between 4-figure and 6-figure grid references.

A 4-figure reference (2 digits easting + 2 digits northing) gives a whole grid square. In a 6-figure reference each side is imagined divided into ten and one more digit is added to each, giving the exact point within the square.

Exam tip

Always read "eastings first, then northings", and clearly state both scales when drawing a cross-section.

📘 अधिकृत पाठ्यपुस्तक PDF

मराठी माध्यम · मोफत PDF, ebalbharati.in
← आपत्ती व्यवस्थापन