पर्यावरण शिक्षण Environment Education

११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · ५ पाठ · ५ पाठांच्या नोट्स तयार

📘 अधिकृत पाठ्यपुस्तक PDF

मराठी माध्यम · मोफत PDF, ebalbharati.in

पाठ

1पर्यावरण आणि शाश्वत विकासEnvironment and Sustainable Developmentनोट्स
2परिसंस्थाEcosystemsनोट्स
3जैवविविधताBiodiversityनोट्स
4नैसर्गिक संसाधनेNatural Resourcesनोट्स
5आपत्तीDisastersनोट्स

११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · पर्यावरण शिक्षण · पाठ 1

पर्यावरण आणि शाश्वत विकास

Environment and Sustainable Development

थोडक्यात सारांश

पर्यावरण हा अनेक शास्त्रांना जोडणारा विषय आहे, हे या प्रकरणात समजते. पृथ्वीची आवरणे, पर्यावरण अभ्यासाची व्याप्ती व महत्त्व, पर्यावरणासाठी काम करणाऱ्या राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय संस्था, पर्यावरण संरक्षणात योगदान देणाऱ्या व्यक्ती आणि शाश्वत विकासाची संकल्पना यांचा यात अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

आपल्या सभोवतालचे सजीव (जैविक) व निर्जीव (अजैविक) घटक आणि त्यांच्या परस्पर क्रिया म्हणजे पर्यावरण.
पर्यावरण आंतरशाखीय आहे: जीवशास्त्र, रसायनशास्त्र, भौतिकशास्त्र, भूगोल, अर्थशास्त्र, समाजशास्त्र, कायदा व अभियांत्रिकी यांचा त्यात समावेश होतो.
पृथ्वीची आवरणे: वातावरण, शिलावरण, जलावरण आणि जीवावरण.
वातावरणाचे थर: तपांबर (हवामान), स्थितांबर (ओझोन थर, अतिनील किरणे शोषणारा 'संरक्षक थर'), मध्यांबर, उष्णांबर, बाह्यांबर.
मानवी कृतींमुळे (प्रदूषण, जंगलतोड, संसाधनांचा अतिवापर) पर्यावरणाचे होणारे नुकसान म्हणजे पर्यावरणाचा ऱ्हास.
स्टॉकहोम येथे ५ ते १६ जून १९७२ दरम्यान मानवी पर्यावरण परिषद झाली; त्यानिमित्त ५ जून हा जागतिक पर्यावरण दिन.
संस्था: भारतीय वनस्पती सर्वेक्षण (१८९०), IUCN (५ ऑक्टोबर १९४८), WWF (१९६१, स्वित्झर्लंड; बोधचिन्ह जायंट पांडा), UNEP, बॉम्बे नॅचरल हिस्टरी सोसायटी (१८८३), केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ (१९७४), महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ (१९७०), भारतीय वन्यजीव संस्था (१९८२), ENVIS.
व्यक्ती: 'पक्षीतज्ज्ञ' सलीम अली यांनी सायलेंट व्हॅली वाचवण्यास मदत केली; सुंदरलाल बहुगुणा यांनी चिपको आंदोलन चालवले; पर्यावरण वकील एम. सी. मेहता यांनी गंगा स्वच्छतेचे खटले जिंकले; एम. एस. स्वामीनाथन हरितक्रांतीचे जनक; १७३० मध्ये अमृतादेवी व बिश्नोई लोकांनी खेजडीची झाडे वाचवण्यासाठी प्राण दिले.
आजच्या गरजा भागवताना पुढील पिढ्यांच्या गरजांवर गदा न आणणारा विकास म्हणजे शाश्वत विकास. १९७२ च्या स्टॉकहोम परिषदेनंतर भारताने ही संकल्पना स्वीकारली; १९९२ च्या रिओ परिषदेत 'अजेंडा २१' मांडला गेला.

महत्त्वाच्या संज्ञा

जैविक / अजैविक घटक – पर्यावरणातील सजीव / निर्जीव घटक.
जीवावरण – पृथ्वीवरील सजीव असलेला भाग.
ओझोन थर – अतिनील किरणे शोषणारा स्थितांबरातील थर.
पर्यावरणाचा ऱ्हास – मानवी कृतींमुळे पर्यावरणाचे नुकसान.

महत्त्वाची माहिती

संस्था / घटना	वर्ष
बॉम्बे नॅचरल हिस्टरी सोसायटी	१८८३
IUCN	१९४८
WWF	१९६१
स्टॉकहोम परिषद	१९७२
केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ	१९७४

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. पर्यावरण अभ्यासाला आंतरशाखीय का म्हणतात?

कारण पर्यावरणीय समस्या समजून सोडवण्यासाठी जीवशास्त्र, रसायनशास्त्र, भूगोल, अर्थशास्त्र, कायदा, अभियांत्रिकी अशा अनेक विषयांचे ज्ञान लागते.

Q2. WWF चे बोधचिन्ह कोणते?

जायंट पांडा.

Q3. पृथ्वीची चार आवरणे स्पष्ट करा.

वातावरण म्हणजे हवेचे आवरण; शिलावरण म्हणजे खडक व मृदा असलेला घन भाग; जलावरण म्हणजे सर्व जलसाठे; जीवावरण म्हणजे जिथे ही आवरणे एकत्र येऊन जीवसृष्टी आहे.

Q4. कोणत्याही दोन पर्यावरणवाद्यांचे योगदान लिहा.

सलीम अली यांनी भारतभर पक्ष्यांचा अभ्यास केला व सायलेंट व्हॅली वाचवण्यास मदत केली. सुंदरलाल बहुगुणा यांनी झाडांना मिठी मारून वृक्षतोड रोखणारे चिपको आंदोलन चालवले.

Q5. शाश्वत विकास म्हणजे काय? त्याची गरज का आहे?

पुढील पिढ्यांचे नुकसान न करता आजच्या गरजा भागवणारा विकास. संसाधने मर्यादित असल्याने व अनियंत्रित वाढीमुळे प्रदूषण व जैवविविधता ऱ्हास होत असल्याने त्याची गरज आहे.

परीक्षेसाठी टीप

संस्था, स्थापनेचे वर्ष व कार्य यांचा तक्ता तयार करा; जोड्या लावा प्रकारचे प्रश्न येतात.

📘 अधिकृत पाठ्यपुस्तक PDF

मराठी माध्यम · मोफत PDF, ebalbharati.in

परिसंस्था →

११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · पर्यावरण शिक्षण · पाठ 2

परिसंस्था

Ecosystems

थोडक्यात सारांश

सजीव एकमेकांशी आणि निर्जीव घटकांशी आंतरक्रिया करणारी व्यवस्था म्हणजे परिसंस्था. या प्रकरणात परिस्थितिकीची व्याप्ती, परिसंस्थेची रचना व कार्य, प्रकार, ऊर्जा प्रवाह व पोषक चक्रे, परिसंस्थेच्या सेवा, प्रजातींचे परस्परसंबंध आणि परिस्थितिकीय अनुक्रमण यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

सजीव व पर्यावरण यांच्या परस्परसंबंधांचा अभ्यास म्हणजे परिस्थितिकी. पृथ्वीवरील जीवसृष्टी असलेला भाग म्हणजे जीवावरण.
रचना: अजैविक घटक (सूर्यप्रकाश, पाणी, हवा, मृदा, खनिजे, तापमान) आणि जैविक घटक — उत्पादक (हिरव्या वनस्पती), भक्षक (शाकाहारी, मांसाहारी, मिश्राहारी) आणि विघटक (जीवाणू, कवके).
उत्पादक प्रकाशसंश्लेषणाने अन्न तयार करतात; विघटक मृत पदार्थांचे विघटन करून पोषक द्रव्ये मृदेत परत आणतात.
अन्नसाखळी (गवत → हरीण → वाघ) आणि अनेक साखळ्या एकमेकांत गुंफल्याने अन्नजाळे तयार होते. प्रत्येक पायरी म्हणजे पोषण पातळी.
एका पोषण पातळीतून पुढच्या पातळीत केवळ सुमारे १०% ऊर्जा जाते; उरलेली उष्णतेच्या रूपात नष्ट होते. म्हणून ऊर्जेचा मनोरा कधीच उलटा नसतो.
पोषक द्रव्ये जैव-भू-रासायनिक चक्रांतून (कार्बन, नायट्रोजन, पाणी) फिरतात.
प्रकार: भूपरिसंस्था (वन, गवताळ प्रदेश, वाळवंट) आणि जलपरिसंस्था (तळे, सरोवर, नदी, सागर, खाडी).
परिसंस्थेच्या सेवा: अन्न, पाणी, लाकूड पुरवणे; हवामान व पूर नियंत्रण, परागीभवन; मनोरंजन; मृदा निर्मिती व पोषक चक्र.
परस्परसंबंध: स्पर्धा, भक्षण, परजीविता (अमरवेल), सहजीवन (दगडफूल/लायकेन: शैवाल + कवक, दोघांना फायदा), सहभोजिता (झाडावरील आमरी/व्हांडा: एकाला फायदा, दुसऱ्यावर परिणाम नाही).
एका वनस्पती समुदायाची जागा हळूहळू दुसऱ्याने घेणे म्हणजे परिस्थितिकीय उन्नत अनुक्रमण. उघड्या खडकावर प्राथमिक, तर पूर्वी वनस्पती असलेल्या जागी द्वितीयक अनुक्रमण होते. सुरुवातीचे अग्रणी (लायकेन, शेवाळ) आणि शेवटी स्थिर चरम समुदाय.

महत्त्वाच्या संज्ञा

पोषण पातळी – अन्नसाखळीतील सजीवाचे स्थान.
अन्नजाळे – एकमेकांत गुंफलेल्या अन्नसाखळ्या.
अग्रणी प्रजाती – उघड्या जागी सर्वप्रथम वाढणारे सजीव.
चरम समुदाय – अनुक्रमणाचा स्थिर, अंतिम टप्पा.

महत्त्वाची माहिती

संबंध	परिणाम (अ / ब)	उदाहरण
सहजीवन	+ / +	लायकेन
सहभोजिता	+ / 0	झाडावरील व्हांडा
परजीविता	+ / −	अमरवेल
भक्षण	+ / −	वाघ व हरीण

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. विघटक म्हणजे काय? उदाहरणे द्या.

मृत वनस्पती व प्राण्यांचे विघटन करून पोषक द्रव्ये मृदेत परत आणणारे जीवाणू व कवके.

Q2. ऊर्जेचा मनोरा कधीच उलटा का नसतो?

कारण पुढच्या पातळीत फक्त सुमारे १०% ऊर्जा जाते आणि बाकी उष्णतेच्या रूपात जाते; त्यामुळे वर ऊर्जा कमी होत जाते.

Q3. परिसंस्थेची रचना स्पष्ट करा.

अजैविक घटक: सूर्यप्रकाश, हवा, पाणी, मृदा, खनिजे. जैविक घटक: उत्पादक, भक्षक व विघटक, जे अन्नसाखळीने जोडलेले असतात.

Q4. प्रजातींमधील कोणतेही तीन परस्परसंबंध स्पष्ट करा.

सहजीवन: दोघांना फायदा (लायकेन). सहभोजिता: एकाला फायदा, दुसऱ्याला हानी नाही (व्हांडा). परजीविता: परजीवीला फायदा, यजमानाला हानी (अमरवेल).

Q5. परिस्थितिकीय अनुक्रमण म्हणजे काय? टप्पे लिहा.

एखाद्या ठिकाणच्या वनस्पती समुदायांत हळूहळू होणारा बदल. उघडा खडक → लायकेन व शेवाळ → गवत → झुडपे → वृक्ष (चरम).

परीक्षेसाठी टीप

नावांसह अन्नजाळे व ऊर्जेचा मनोरा काढायला शिका; आकृतीवर प्रश्न येतात.

📘 अधिकृत पाठ्यपुस्तक PDF

मराठी माध्यम · मोफत PDF, ebalbharati.in

← पर्यावरण आणि शाश्वत विकास जैवविविधता →

११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · पर्यावरण शिक्षण · पाठ 3

जैवविविधता

Biodiversity

थोडक्यात सारांश

वनस्पती, प्राणी, सूक्ष्मजीव आणि त्यांच्या परिसंस्था यांतील विविधता म्हणजे जैवविविधता. या प्रकरणात जैवविविधतेचे स्तर व मूल्ये, भारत एक बहुविध जैवविविधता असलेला देश, जैवविविधतेला धोके, मानव-वन्यजीव संघर्ष आणि संवर्धनाच्या पद्धती यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

जैवविविधता सुमारे ३००० दशलक्ष वर्षांच्या उत्क्रांतीचा परिणाम आहे. उदा. मुंग्यांच्या २०,००० पेक्षा जास्त, भुंग्यांच्या सुमारे ३,००,००० आणि आमरींच्या सुमारे २०,००० प्रजाती.
तीन स्तर: जनुकीय विविधता (एकाच प्रजातीतील फरक, उदा. भाताच्या अनेक जाती; वारली सुमारे १५ जातींची पिके घेतात), प्रजाती विविधता आणि परिसंस्था विविधता (वन, गवताळ प्रदेश, पाणथळ, वाळवंट).
प्रत्यक्ष मूल्ये: उपभोग्य (अन्न, चारा, सरपण) आणि उत्पादक (बाजारात विकली जाणारी: लाकूड, डिंक, औषधे, धागे, जट्रोफा व करंजपासून जैवइंधन). विकसित देशांतील सुमारे २५% औषधे वनस्पतींवर आधारित आहेत.
अप्रत्यक्ष मूल्ये: परिस्थितिकीय (ऑक्सिजन, हवामान, परागीभवन, मृदेची सुपीकता), सामाजिक, नैतिक (पिंपळ, वड, तुळस पूजनीय), सौंदर्यात्मक (पर्यटन) आणि पर्यायी मूल्य (भविष्यातील उपयोग).
भारत १७ बहुविध जैवविविधता असलेल्या देशांपैकी एक आहे; भारतात चार जैवविविधता हॉटस्पॉट आहेत: हिमालय, इंडो-बर्मा, पश्चिम घाट-श्रीलंका, सुंदालँड (निकोबार बेटे).
खूप प्रजाती, अनेक प्रदेशनिष्ठ प्रजाती आणि मोठा धोका असलेले प्रदेश म्हणजे हॉटस्पॉट; पुस्तकानुसार जगात ३५ हॉटस्पॉट आहेत.
धोके: अधिवास नाश व तुकडे होणे, शिकार व अवैध व्यापार, प्रदूषण, परकीय आक्रमक प्रजाती, अतिवापर, हवामान बदल.
जंगले घटल्याने बिबटे, हत्ती, रानडुकरे शेतात व गावात येतात; त्यातून पिके, जनावरे व प्राणहानी होते — हा मानव-वन्यजीव संघर्ष.
संवर्धन: स्व-स्थानी (राष्ट्रीय उद्याने, अभयारण्ये, जैवावरण राखीव क्षेत्रे, देवराया) आणि स्थानबाह्य (प्राणिसंग्रहालये, वनस्पती उद्याने, बीज पेढ्या, जनुक पेढ्या).
IUCN ची लाल यादी प्रजातींचे धोक्यानुसार वर्गीकरण करते: नामशेष, अतिसंकटग्रस्त, संकटग्रस्त, असुरक्षित इत्यादी.

महत्त्वाच्या संज्ञा

प्रदेशनिष्ठ प्रजाती – फक्त एका विशिष्ट प्रदेशात आढळणारी प्रजाती.
हॉटस्पॉट – समृद्ध पण धोक्यात असलेला, अनेक प्रदेशनिष्ठ प्रजाती असलेला प्रदेश.
स्व-स्थानी संवर्धन – प्रजातींचे नैसर्गिक अधिवासात संरक्षण.
स्थानबाह्य संवर्धन – नैसर्गिक अधिवासाबाहेर संरक्षण.

महत्त्वाची माहिती

बाब	माहिती
बहुविध जैवविविधता असलेले देश	१७ (भारत एक)
भारतातील हॉटस्पॉट	४
जगातील हॉटस्पॉट (पुस्तकानुसार)	३५
पश्चिम घाटातील औषधी वनस्पती	सुमारे २०००

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. जैवविविधतेची व्याख्या लिहा.

एखाद्या प्रदेशात किंवा पृथ्वीवर आढळणारी जनुके, प्रजाती व परिसंस्था यांची विविधता.

Q2. भारतातील जैवविविधता हॉटस्पॉटची नावे लिहा.

हिमालय, इंडो-बर्मा, पश्चिम घाट-श्रीलंका आणि सुंदालँड (निकोबार बेटे).

Q3. जैवविविधतेचे तीन स्तर स्पष्ट करा.

जनुकीय: एकाच प्रजातीतील फरक. प्रजाती: प्रदेशातील प्रजातींची विविधता. परिसंस्था: वन, पाणथळ, वाळवंट अशा अधिवासांची विविधता.

Q4. जैवविविधतेला कोणते धोके आहेत?

अधिवास नाश, शिकार व अवैध व्यापार, प्रदूषण, परकीय आक्रमक प्रजाती, संसाधनांचा अतिवापर आणि हवामान बदल.

Q5. स्व-स्थानी व स्थानबाह्य संवर्धन यांतील फरक लिहा.

स्व-स्थानी संवर्धनात प्रजातींचे नैसर्गिक अधिवासात (राष्ट्रीय उद्यान, अभयारण्य) रक्षण होते; स्थानबाह्य संवर्धनात अधिवासाबाहेर (प्राणिसंग्रहालय, बीज पेढी) रक्षण होते.

परीक्षेसाठी टीप

जैवविविधतेच्या मूल्यांचा (प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष) वृक्षतक्ता काढल्यास दीर्घोत्तरे सोपी होतात.

📘 अधिकृत पाठ्यपुस्तक PDF

मराठी माध्यम · मोफत PDF, ebalbharati.in

← परिसंस्था नैसर्गिक संसाधने →

११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · पर्यावरण शिक्षण · पाठ 4

नैसर्गिक संसाधने

Natural Resources

थोडक्यात सारांश

निसर्गाकडून मिळणारी व मानव वापरत असलेली साधने म्हणजे नैसर्गिक संसाधने — पाणी, जंगल, अन्न, जमीन व खनिजे. या प्रकरणात त्यांचे वर्गीकरण, प्रत्येक संसाधनाची माहिती, अतिवापराच्या समस्या आणि शाश्वत वापर यांचा अभ्यास महाराष्ट्रातील हिवरे बाजार गावाच्या उदाहरणासह आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

नूतनीकरणक्षम संसाधने निसर्ग पुन्हा भरून काढतो (पाणी, जंगल, वन्यजीव); सौर व भूऔष्णिक ऊर्जा अक्षय आहेत. अनूतनीकरणक्षम संसाधने सहज पुन्हा तयार होत नाहीत (कोळसा, खनिज तेल, नैसर्गिक वायू, खनिजे); काहींचे पुनर्चक्रण होते (धातू), काहींचे नाही (जीवाश्म इंधन, युरेनियम).
पृथ्वीवरील सुमारे ९७% पाणी महासागरात आहे; फक्त सुमारे ३% गोडे पाणी असून त्याचा मोठा भाग बर्फरूपात आहे. वनस्पती व प्राण्यांच्या शरीरात ६०–६५% पाणी असते.
अतिउपशामुळे महाराष्ट्राच्या सुमारे निम्म्या भागात भूजलपातळी खाली गेली आहे.
हिवरे बाजार (अहमदनगर जिल्हा, ४०० मिमीपेक्षा कमी पाऊस) येथे आदर्श गाव योजनेअंतर्गत (१९९४ पासून) पाणलोट विकास, समतल बांध, सुमारे ६६० जलसंधारण रचना व वनीकरण केले. विहिरी ९७ वरून २१७ झाल्या, दूध उत्पादन दररोज १५० वरून ४,००० लिटर झाले आणि दारिद्र्य खूप घटले.
जंगले लाकूड, सरपण, चारा, औषधे देतात आणि हवामान, मृदा धूप व पूर नियंत्रित करतात. शेती, खाणकाम, धरणे, रस्ते यामुळे जंगलतोड होते.
हरितक्रांतीमुळे उत्पादन वाढले, पण खते, कीटकनाशके व पाण्याचा अतिवापर, मृदेची क्षारता आणि पिकांच्या जाती नष्ट होणे या समस्या आल्या.
जमिनीचा ऱ्हास: मृदेची धूप, पाणथळ होणे, क्षारता, वाळवंटीकरण; समतल शेती, पायऱ्यांची शेती, वनीकरण व पीक फेरपालट उपयोगी.
खाणकामामुळे जंगलतोड, जमिनीचे नुकसान, पाणी-हवा प्रदूषण व लोकांचे विस्थापन होते; धातूंचे पुनर्चक्रण व खाणींच्या जमिनीचे पुनर्वसन आवश्यक.
शाश्वत वापर: नूतनीकरणक्षम ऊर्जा, अपव्यय टाळणे, पुनर्चक्रण, पाणी व जंगल संवर्धन, स्थानिक लोकांचा सहभाग.

महत्त्वाच्या संज्ञा

नूतनीकरणक्षम संसाधन – निसर्ग कमी काळात पुन्हा भरून काढतो असे संसाधन.
अनूतनीकरणक्षम संसाधन – तयार होण्यास लाखो वर्षे लागणारे व संपू शकणारे संसाधन.
जलधर – भूजल साठवणारा जमिनीखालील खडकाचा थर.
वाळवंटीकरण – सुपीक जमिनीचे वाळवंटासारखे होणे.

महत्त्वाची माहिती

पृथ्वीवरील पाणी	प्रमाण
महासागर	सुमारे ९७.३%
बर्फ व हिमनद्या	सुमारे २.२%
भूजल	सुमारे ०.५%
नद्या व सरोवरे	अतिशय कमी

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. नूतनीकरणक्षम व अनूतनीकरणक्षम संसाधनांतील फरक लिहा.

नूतनीकरणक्षम संसाधने (पाणी, जंगल) निसर्गतः पुन्हा भरून निघतात; अनूतनीकरणक्षम संसाधने (कोळसा, खनिज तेल) मर्यादित असून मानवी आयुष्यात पुन्हा तयार होत नाहीत.

Q2. पृथ्वीवरील किती टक्के पाणी गोडे आहे?

फक्त सुमारे ३%, आणि त्याचा मोठा भाग बर्फ व हिमनद्यांच्या रूपात आहे.

Q3. जंगलतोडीचे परिणाम लिहा.

मृदेची धूप, पूर, वन्यजीवांचा अधिवास व जैवविविधता नष्ट होणे, पाऊस कमी होणे, हवामान बदल आणि वनावर अवलंबून लोकांचे हाल.

Q4. हिवरे बाजारवर टीप लिहा.

अहमदनगरमधील दुष्काळी गाव; पोपटराव पवार यांच्या नेतृत्वाखाली व आदर्श गाव योजनेतून बांध, जलसंधारण रचना व वनीकरण झाले. विहिरी, सिंचन, गवत, दूध उत्पादन व उत्पन्न मोठ्या प्रमाणात वाढले.

Q5. नैसर्गिक संसाधनांचा शाश्वत वापर कसा करता येईल?

नूतनीकरणक्षम ऊर्जा वापरणे, पावसाचे पाणी साठवणे, झाडे लावणे, धातू व कागदाचे पुनर्चक्रण, अपव्यय टाळणे आणि स्थानिक लोकांनी संसाधनांचे व्यवस्थापन करणे.

परीक्षेसाठी टीप

पाणी किंवा संसाधन संवर्धनाच्या कोणत्याही उत्तरात हिवरे बाजारचे उदाहरण द्या.

📘 अधिकृत पाठ्यपुस्तक PDF

मराठी माध्यम · मोफत PDF, ebalbharati.in

← जैवविविधता आपत्ती →

११ वी (विज्ञान, वाणिज्य, कला) · पर्यावरण शिक्षण · पाठ 5

आपत्ती

Disasters

थोडक्यात सारांश

अचानक घडून मोठी जीवित, वित्त व पर्यावरण हानी करणारी आणि समाजाच्या सहनशक्तीबाहेरची घटना म्हणजे आपत्ती. या प्रकरणात आपत्तीचे प्रकार, महाराष्ट्रातील उदाहरणांसह नैसर्गिक व मानवनिर्मित आपत्ती, त्यांचे परिणाम, सुरक्षिततेसाठी काय करावे-काय करू नये आणि आपत्कालीन संच यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

धोका (hazard) म्हणजे संभाव्य संकट; ते असुरक्षित लोकांवर कोसळून मोठी हानी करते तेव्हा ती आपत्ती ठरते.
प्रकार: नैसर्गिक (भूकंप, पूर, चक्रीवादळ, दुष्काळ, भूस्खलन, त्सुनामी, वीज) आणि मानवनिर्मित (आग, औद्योगिक व रासायनिक अपघात, वायुगळती, इमारत कोसळणे, चेंगराचेंगरी, युद्ध, दहशतवाद).
गेल्या वीस वर्षांत आपत्तींमुळे जगात सुमारे तीस लाख लोक मरण पावले आणि सुमारे शंभर कोटी लोक बाधित झाले.
महाराष्ट्रातील भूकंप: कोयना (११ डिसेंबर १९६७, ६.५ रिश्टर) आणि लातूर (३० सप्टेंबर १९९३, पहाटे ३:५६, ६.४ रिश्टर, केंद्र फक्त १२ किमी खोल, प्रचंड जीवितहानी). सातारा जिल्ह्यातील कोयना परिसरात सर्वाधिक धक्के बसतात. गुजरातमधील भुज भूकंप (२६ जानेवारी २००१) हाही मोठा होता.
भूकंपाच्या वेळी: मजबूत टेबलाखाली बसून डोके झाका व धरून ठेवा; काच व जड वस्तूंपासून दूर राहा; बाहेर असल्यास इमारती व तारांपासून दूर मोकळ्या जागी जा.
मुसळधार पाऊस, चक्रीवादळे व वादळी लाटांमुळे पूर येतात; २६ जुलै २००५ च्या पुराने मुंबई ठप्प झाली. नदीकाठाजवळ जाऊ नका, विजेच्या तारांपासून दूर राहा, उंच जागी जा.
कमी दाबाच्या क्षेत्राभोवती जोरदार वारे व पावसासह चक्रीवादळे तयार होतात; कोकण किनाऱ्याला धोका असतो.
दुष्काळ आणि भूस्खलनही (उदा. माळीण, पुणे जिल्हा, २०१४) महाराष्ट्रात घडतात.
परिणाम: मृत्यू व जखमी, बेघर होणे, रोगराई, रस्ते-वीज-पाणीपुरवठ्याचे नुकसान, पिके व जनावरांची हानी, आर्थिक व मानसिक धक्का.
लातूर भूकंपानंतर देखरेख केंद्र उभारले गेले; आपत्ती व्यवस्थापन कायदा (२००५) अंतर्गत राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरण (NDMA) स्थापन झाले.
आपत्कालीन संच: पिण्याचे पाणी, कोरडे अन्न, प्रथमोपचार पेटी, टॉर्च व बॅटरी, रेडिओ, शिट्टी, जलरोधक पिशवीत महत्त्वाची कागदपत्रे, थोडे पैसे, औषधे, कपडे, फोन चार्जर.

महत्त्वाच्या संज्ञा

धोका – हानी करू शकणारे नैसर्गिक किंवा मानवनिर्मित संकट.
आपत्ती – समाज एकट्याने सावरू शकत नाही इतकी मोठी हानी करणारी घटना.
रिश्टर स्केल – भूकंपाची तीव्रता मोजण्याचे प्रमाण.
आपत्कालीन संच – आपत्तीसाठी तयार ठेवलेली आवश्यक वस्तूंची पिशवी.

महत्त्वाची माहिती

आपत्ती	दिनांक	माहिती
कोयना भूकंप	११ डिसेंबर १९६७	६.५ रिश्टर
लातूर भूकंप	३० सप्टेंबर १९९३	६.४ रिश्टर
भुज भूकंप	२६ जानेवारी २००१	गुजरात
मुंबई पूर	२६ जुलै २००५	शहर ठप्प

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. धोका व आपत्ती यांतील फरक लिहा.

धोका म्हणजे संभाव्य संकट; ते संकट असुरक्षित समाजावर कोसळून मोठी हानी करते तेव्हा ती आपत्ती ठरते.

Q2. लातूर भूकंप केव्हा झाला व त्याची तीव्रता किती होती?

३० सप्टेंबर १९९३ रोजी, रिश्टर स्केलवर ६.४.

Q3. भूकंपाच्या वेळी काय करावे?

मजबूत टेबलाखाली बसून डोके झाकावे व धरून राहावे; खिडक्या व जड वस्तूंपासून दूर राहावे; बाहेर असल्यास इमारती, झाडे व विजेच्या तारांपासून दूर मोकळ्या जागी जावे.

Q4. आपत्कालीन संचात कोणत्या वस्तू असाव्यात?

पाणी, कोरडे अन्न, प्रथमोपचार साहित्य व औषधे, टॉर्च व बॅटरी, रेडिओ, शिट्टी, जलरोधक आवरणात कागदपत्रे, पैसे, कपडे आणि फोन चार्जर.

Q5. आपत्तींचे परिणाम स्पष्ट करा.

जीवितहानी व जखमी, बेघर होणे, रोगराई, पायाभूत सुविधा व पिकांचे नुकसान, आर्थिक हानी आणि मानसिक आघात.

परीक्षेसाठी टीप

प्रत्येक आपत्तीसाठी काय करावे-काय करू नये हे लक्षात ठेवा; 'तुम्ही काय कराल' असे प्रश्न येतात.

📘 अधिकृत पाठ्यपुस्तक PDF

मराठी माध्यम · मोफत PDF, ebalbharati.in

← नैसर्गिक संसाधने