शिक्षणशास्त्र Education

थोडक्यात सारांश

शिक्षण ही आयुष्यभर चालणारी व्यापक प्रक्रिया असून तिच्यामुळे वर्तनात इष्ट बदल होतो. या प्रकरणात भारतीय व पाश्चात्त्य विचारवंतांच्या व्याख्यांच्या आधारे शिक्षणाची संकल्पना, पूर्व-प्राथमिक ते उच्च शिक्षणापर्यंतचे शिक्षणाचे विविध स्तर आणि शिक्षणाचे तीन प्रकार – औपचारिक, अनौपचारिक व सहज शिक्षण – यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• 'Education' हा शब्द लॅटिन भाषेतील 'Educare' या शब्दापासून आला; अर्थ – पालनपोषण करणे, बाहेर काढणे (to bring up, to draw out). म्हणजे व्यक्तीतील सुप्त गुणांना चालना देणे. मराठीतील 'शिक्षण' हा शब्द संस्कृतमधील 'शिक्ष्' धातूपासून आला; अर्थ – उपदेश करणे.
• भारतीय विचारवंत : विवेकानंद – मनुष्यातील अंगभूत पूर्णत्वाचे प्रकटीकरण; गांधीजी – बालक व मनुष्य यांच्या शरीर, मन व आत्मा यांतील सर्वोत्तमाचा सर्वांगीण विकास; टागोर – आत्माविष्कार; डॉ. राधाकृष्णन – सामाजिक, आर्थिक व सांस्कृतिक परिवर्तनाचे साधन, मूल्याधिष्ठित व सत्याचा शोध घेणारे.
• पाश्चात्त्य विचारवंत : प्लेटो – शरीर व आत्मा यांच्यातील उत्कृष्टतेचा पूर्ण विकास; अ‍ॅरिस्टॉटल – सुदृढ शरीरात निरोगी मनाचा विकास; रूसो – बालकाच्या नैसर्गिक आंतरिक शक्तींचा विकास; जॉन ड्युई – अनुभवांची सतत पुनर्रचना करत जीवन जगण्याची प्रक्रिया.
• शिक्षणाचे स्तर : पूर्व-प्राथमिक (वय 3 ते 6), निम्न प्राथमिक (इ. 1 ते 5), उच्च प्राथमिक (इ. 6 ते 8), माध्यमिक (इ. 9 ते 10), उच्च माध्यमिक किंवा कनिष्ठ महाविद्यालय (इ. 11 ते 12), उच्च शिक्षण (पदवी व पदव्युत्तर).
• शिक्षण हक्क कायद्यानुसार 6 ते 14 वयोगटातील सर्व मुलांना मोफत, सक्तीचे व सार्वत्रिक प्राथमिक शिक्षण देणे – प्रवेश, उपस्थिती टिकवणे व शिक्षण पूर्ण करणे – ही शासनाची जबाबदारी आहे.
• प्राथमिक शिक्षणात रुची निर्माण करण्यासाठी योजना : मध्यान्ह भोजन, मोफत गणवेश, मोफत पाठ्यपुस्तके, शिष्यवृत्ती, आरक्षण.
• शिक्षण समवर्ती सूचीत आहे. राष्ट्रीय अभ्यासक्रम आराखडा NCERT तयार करते; राज्याचा अभ्यासक्रम MSCERT; इ. 1 ली ते 12 वीची पाठ्यपुस्तके बालभारती; इ. 10 वी व 12 वीची परीक्षा राज्य मंडळ (नऊ विभागीय मंडळे) घेते.
• मुदलियार व कोठारी आयोगांच्या शिफारसींनुसार महाराष्ट्रात जून 1972 पासून माध्यमिक शिक्षणाची पुनर्रचना झाली आणि 1975 पासून 10+2+3 आकृतिबंध स्वीकारला गेला.
• औपचारिक शिक्षण : शाळा, महाविद्यालये, विद्यापीठांमार्फत; पूर्वनियोजित, शास्त्रीय, पद्धतशीर व ध्येयाभिमुख; अभ्यासक्रम, वेळापत्रक, शिक्षक, परीक्षा व पदवी.
• अनौपचारिक शिक्षण : औपचारिक शिक्षणाला पूरक; नोकरी-व्यवसाय करतानाही फावल्या वेळेत शिक्षण; मुक्त विद्यालये, मुक्त विद्यापीठे, समूह संपर्क माध्यमे; शिक्षक-विद्यार्थी बहुधा दूर; परीक्षा व प्रमाणपत्रांना महत्त्व; औपचारिक व सहज शिक्षणातील दुवा.
• सहज शिक्षण : कुटुंब, मित्र, समाज यांच्याकडून दैनंदिन अनुभवांतून आपोआप मिळणारे शिक्षण (उदा. शर्ट नीट घालणे, रांगोळी काढणे, नमस्कार करणे). पूर्वनियोजन, अभ्यासक्रम, वेळापत्रक, परीक्षा नाही.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• Educare – 'Education' या शब्दाचे लॅटिन मूळ : पालनपोषण करणे, बाहेर काढणे.
• औपचारिक शिक्षण – संस्थांमधून मिळणारे नियोजित, पद्धतशीर शिक्षण.
• अनौपचारिक शिक्षण – मुक्त विद्यालये, मुक्त विद्यापीठे व माध्यमांतून मिळणारे लवचीक शिक्षण.
• सहज शिक्षण – दैनंदिन अनुभवांतून मिळणारे अनियोजित शिक्षण.
• कनिष्ठ महाविद्यालय – उच्च माध्यमिक (इ. 11 वी–12 वी) शिक्षण.

महत्त्वाची माहिती

घटक – अनौपचारिक : मुक्त शिक्षण मंडळ, मुक्त विद्यापीठे, ग्रंथालय, संगणक, समूह संपर्क माध्यमे, शिक्षक, विद्यार्थी. सहज : कुटुंब, परिसर, मित्र, चर्चा, सहली, आंतरजाल, सांस्कृतिक कार्यक्रम, शिबिरे, नियतकालिके, दूरदर्शन, समुदाय.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. लॅटिन शब्द 'Educare' चा अर्थ काय?

पालनपोषण करणे, पुढे नेणे किंवा बाहेर काढणे (to bring up, to lead out, to draw out).

Q2. जॉन ड्युई यांनी केलेली शिक्षणाची व्याख्या लिहा.

अनुभवांची सतत पुनर्रचना करत जीवन जगण्याची प्रक्रिया म्हणजे शिक्षण.

Q3. प्राथमिक शिक्षणात रुची निर्माण करण्यासाठी शासन कोणत्या योजना राबवते?

मध्यान्ह भोजन, मोफत गणवेश, मोफत पाठ्यपुस्तके, शिष्यवृत्ती आणि आर्थिक-सामाजिकदृष्ट्या मागास घटकांसाठी आरक्षण.

Q4. औपचारिक शिक्षणाचे महत्त्व लिहा.

समाजाच्या शैक्षणिक गरजा पूर्ण होतात; शास्त्रीय व तार्किक विचार; अडचणी संस्थेतच सुटतात; अध्ययन अनुभवानुसार अध्यापनात बदल; ठरावीक कालावधी, परीक्षा व पदवीमुळे आत्मविश्वास; तज्ज्ञ, प्रशासक, डॉक्टर, कलावंत अशा प्रतिभांचा शोध.

Q5. "अनौपचारिक शिक्षण हे औपचारिक शिक्षणास पूरक आहे." स्पष्ट करा.

औपचारिक शिक्षण घेऊ न शकलेल्यांना संधी; नोकरी-व्यवसाय करत फावल्या वेळेत शिक्षण; प्रमाणपत्र व पदवीचा नोकरी-पदोन्नतीसाठी उपयोग; मुक्त विद्यालये, मुक्त विद्यापीठे, माध्यमे; औपचारिक व सहज शिक्षणातील दुवा.

परीक्षेसाठी टीप

तीन प्रकार तक्त्याच्या स्वरूपात प्रत्येकी एका उदाहरणासह लक्षात ठेवा – प्रकार, वैशिष्ट्य व उदाहरण यांच्या जोड्या लावण्याचा प्रश्न नेहमी येतो.

थोडक्यात सारांश

या प्रकरणात महाराष्ट्रातील पाच शैक्षणिक विचारवंतांचा परिचय आहे : महात्मा जोतीराव फुले, महर्षी धोंडो केशव कर्वे, कर्मवीर भाऊराव पाटील, डॉ. पंजाबराव देशमुख आणि अनुताई वाघ. प्रत्येकाचा थोडक्यात जीवनपरिचय, शैक्षणिक योगदान (संस्था व वर्षे) आणि शैक्षणिक विचार लक्षात ठेवायचे आहेत.

महत्त्वाचे मुद्दे

• महात्मा जोतीराव फुले (जन्म 11 एप्रिल 1827, कटगुण, सातारा; मृत्यू 28 नोव्हेंबर 1890) : सावित्रीबाईंसह महाराष्ट्रात स्त्रीशिक्षणाचा पाया घातला; मागास वर्गांच्या शिक्षणासाठी कार्य.
• फुले यांनी 1848 मध्ये पुण्यात मुलींची पहिली शाळा, 1851 मध्ये आणखी दोन शाळा, 1852 मध्ये अस्पृश्य मुलांसाठी शाळा, 1855 मध्ये प्रौढांसाठी रात्रशाळा सुरू केली. 1873 मध्ये सत्यशोधक समाज स्थापन केला. 11 मे 1888 रोजी लोकांनी त्यांना 'महात्मा' ही पदवी दिली.
• 1882 मध्ये हंटर आयोगासमोर सर्वांना मोफत व सक्तीचे शिक्षण देण्याची मागणी. विचार : शिक्षण हा जीवनाचा आधार; मोफत व सक्तीचे प्राथमिक शिक्षण; स्त्रीशिक्षण; व्यावसायिक व तंत्रशिक्षण; शिष्यवृत्ती व वसतिगृहे; प्रशिक्षित शिक्षक; कारकुनी शिक्षणाऐवजी उपजीविकेचे शिक्षण.
• "विद्येविना मति गेली..." या ओळींतून फुले सांगतात की अविद्येमुळे बुद्धी, नीती, प्रगती व वित्त जाते आणि सर्व अनर्थ ओढवतात. ग्रंथ : गुलामगिरी, शेतकऱ्याचा असूड.
• महर्षी धोंडो केशव कर्वे (जन्म 18 एप्रिल 1858, शेरवली, रत्नागिरी; मृत्यू 9 नोव्हेंबर 1962) : स्त्रीशिक्षण म्हणजे ईश्वरसेवा मानले. मुलींसाठी अनाथालय (1896), हिंगणे येथे महिला विद्यालय (1907), भारतातील पहिले महिला विद्यापीठ (1916) – पुढे विठ्ठलदास ठाकरसी यांच्या मातोश्रींच्या नावाने श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी (SNDT) विद्यापीठ; महाराष्ट्र ग्राम शिक्षण मंडळ (1956). पद्मभूषण (1955), भारतरत्न (1958).
• कर्वे यांचे विचार : शिक्षण हे समाजसुधारणेचे साधन; शिक्षणसंस्था स्थापन करणे हे पवित्र कार्य; मातृभाषा माध्यम, पण विज्ञान-तंत्रज्ञान इंग्रजीतून; अभ्यासक्रमात विविधता; स्वावलंबनासाठी शिक्षण; समाजशिक्षण हीच राष्ट्रसेवा.
• कर्मवीर भाऊराव पाटील (जन्म 22 सप्टेंबर 1887, कुंभोज, कोल्हापूर; मृत्यू 9 मे 1959) : छत्रपती शाहू महाराज व फुले यांच्या प्रेरणेने रयत शिक्षण संस्था (1919; नोंदणी 1935) स्थापन केली; बोधचिन्ह वटवृक्ष; ब्रीद "स्वावलंबी शिक्षण हे आमचे ब्रीद". कमवा व शिका योजना सुरू केली.
• भाऊरावांचे कार्य : नेर्ले येथे सर्व जाती-धर्मांच्या मुलांसाठी वसतिगृह (1921) व मुष्टिफंड (झोळी) योजना; सातारा वसतिगृह (1924), त्याचे छत्रपती शाहू बोर्डिंग हाऊस नामकरण (1927); सिल्व्हर ज्युबिली रूरल ट्रेनिंग कॉलेज (1935, आताचे महात्मा फुले अध्यापक विद्यालय); छत्रपती शिवाजी कॉलेज (1947); सद्गुरू गाडगे महाराज कॉलेज, कराड (1954).
• डॉ. पंजाबराव देशमुख (जन्म 27 डिसेंबर 1898, पापळ, अमरावती; मृत्यू 10 एप्रिल 1965) : श्री शिवाजी शिक्षण संस्था, अमरावती (1932); अमरावती जिल्ह्यात 100 मोफत व सक्तीच्या शिक्षणाची केंद्रे; श्री शिवाजी लोकविद्यापीठ (1950); भारताचे पहिले कृषिमंत्री (1952), भारत कृषक समाजाची स्थापना. मंत्र – शेतीला जसे पाणी तसे समाजाला शिक्षण.
• अनुताई वाघ (जन्म 17 मार्च 1910, मोरगाव, पुणे; मृत्यू 27 सप्टेंबर 1992) : ताराबाई मोडक यांच्या मार्गदर्शनाखाली बोर्डी व कोसबाड (डहाणू, पालघर) येथे आदिवासी मुलांना खेळांतून शिक्षण; अंगणवाड्या, बालवाड्या, पाळणाघरे व कुरणशाळा सुरू केल्या. पद्मश्री (1985).

महत्त्वाच्या संज्ञा

• सत्यशोधक समाज – फुले यांनी 1873 मध्ये स्थापन केलेली संस्था.
• SNDT – श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी महिला विद्यापीठ.
• कमवा व शिका – विद्यार्थ्यांनी काम करून शिक्षणाचा खर्च भागवण्याची योजना.
• मुष्टिफंड – घराघरांतून मूठभर धान्य गोळा करून वसतिगृह चालवण्याची योजना.
• कुरणशाळा – गुरे चारणाऱ्या आदिवासी मुलांसाठी अनुताईंची शाळा.

महत्त्वाची माहिती

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. महाराष्ट्रात 'कमवा व शिका' योजना कोणी सुरू केली?

कर्मवीर भाऊराव पाटील यांनी.

Q2. भारतातील पहिले महिला विद्यापीठ कोणी स्थापन केले?

महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांनी 1916 मध्ये (पुढे SNDT महिला विद्यापीठ).

Q3. महात्मा फुले यांचे शैक्षणिक विचार लिहा.

शिक्षण हा जीवनाचा आधार; सर्वांना मोफत व सक्तीचे प्राथमिक शिक्षण; स्त्रीशिक्षण; व्यावसायिक-तंत्रशिक्षण; शिष्यवृत्ती व वसतिगृहे; प्रशिक्षित शिक्षक; उपजीविकेचे शिक्षण; चांगले-वाईट ओळखण्याची क्षमता व समाजसुधारणा.

Q4. डॉ. पंजाबराव देशमुख यांच्या शैक्षणिक योगदानावर टीप लिहा.

शिवाजी व्यायाम प्रसारक मंडळ व श्रद्धानंद छात्रालय (1926); श्री शिवाजी शिक्षण संस्था (1932) व शाळांलगत वसतिगृहे; अमरावतीत 100 मोफत शिक्षण केंद्रे; ग्रामीण विद्यार्थ्यांसाठी महाविद्यालये; सी.पी.एड. व शारीरिक शिक्षण महाविद्यालय; श्री शिवाजी लोकविद्यापीठ (1950); भारत कृषक समाज.

Q5. अनुताई वाघ यांचे शैक्षणिक विचार स्पष्ट करा.

मुलाच्या चंचल स्वभावाला युक्तीने हाताळावे; खेळ, गाणी व गोष्टींतून शिक्षण; पूर्व-प्राथमिक शिक्षणात प्रयोगशीलता; खेळणी व परिसरातील साहित्याचा शैक्षणिक साधन म्हणून वापर; कार्यानुभवातून रोजगारनिर्मिती.

परीक्षेसाठी टीप

प्रत्येक विचारवंताचे वैशिष्ट्य लक्षात ठेवा : फुले – 1848 मुलींची शाळा; कर्वे – SNDT; भाऊराव – वटवृक्ष, कमवा व शिका, मुष्टिफंड; पंजाबराव – पाणी व शेती; अनुताई – कुरणशाळा.

थोडक्यात सारांश

शिक्षण आणि समाज ही एकाच नाण्याची दोन बाजू आहेत. या प्रकरणात शैक्षणिक समाजशास्त्र, शिक्षण व समाज यांचा संबंध, शिक्षणात समाजाचा सहभाग (लोकसहभाग, बालरक्षक, समतादूत, उद्योजकता सामाजिक दायित्व व अशासकीय संस्था), अध्ययनशील समाज आणि बहुसांस्कृतिक शिक्षण यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• शैक्षणिक समाजशास्त्र म्हणजे शाळा व समाज यांच्या विविध घटकांमधील परस्पर संबंध व आंतरक्रियांचा आणि सामाजीकरण प्रक्रियेचा अभ्यास. जॉर्ज पेन यांनी 1928 मध्ये 'Principles of Educational Sociology' या ग्रंथाद्वारे या शास्त्राला विशेष स्थान दिले, म्हणून त्यांना शैक्षणिक समाजशास्त्राचे जनक म्हणतात.
• उद्दिष्टे : शाळा समाजाचे सांस्कृतिक केंद्र बनवणे; शिक्षणातून सामाजिक प्रगती; समाजातील शिक्षक व शाळेचे स्थान स्पष्ट करणे; औपचारिक, अनौपचारिक व सहज शिक्षणाचे महत्त्व; शिक्षण व समूह माध्यमे यांच्यात निकोप संबंध.
• वैशिष्ट्ये : शिक्षणशास्त्र व समाजशास्त्र या दोन्हींची शाखा; उपयोजित समाजशास्त्र; सामाजीकरण प्रक्रियेचे विश्लेषण हा मूलभूत विषय; शैक्षणिक उद्दिष्टे ठरवण्यास आधार.
• कार्ये : आधुनिक सामाजिक पद्धती, सामाजिक नियंत्रण व परिवर्तन, सामाजीकरण, लोकशाही संस्कृती, चांगला नागरिक घडवणे.
• लोकसहभाग : शाळा समाजासाठी व समाज शाळेसाठी. समाज शाळेला साधनसामग्री, आर्थिक मदत, सहशालेय उपक्रमांत सहकार्य, उपस्थिती वाढवणे व ज्येष्ठांचे ज्ञान यांद्वारे मदत करतो. 73 व्या व 74 व्या घटनादुरुस्तीनुसार स्थानिक विकासात नागरिकांचे मत घेणे आवश्यक (ग्रामसभा, शहरात कार्यसभा).
• बालरक्षक : शाळाबाह्य मुलांचे प्रमाण संवेदनशीलतेने कमी करणारी व्यक्ती – शाळाबाह्य मुले शोधणे, पालकांचे प्रबोधन, शाळेत दाखल करणे, गुणवत्तापूर्ण शिक्षण, शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहात टिकवणे, शाळा व समाज यांतील दुवा.
• समतादूत प्रकल्प : डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था (बार्टी), पुणे यांच्या 5 जुलै 2014 च्या ठरावानुसार; संविधानातील सामाजिक न्याय, समता, बंधुता, स्वातंत्र्य ही मूल्ये पोहोचवणे, अनुसूचित जाती-जमाती (अत्याचार प्रतिबंधक) कायदा 1989 विषयी जागृती, वंचितांना शासकीय योजनांचा लाभ.
• उद्योजकता सामाजिक दायित्व (CSR) : कंपनी कायदा 2013, कलम 135 नुसार पात्र कंपन्यांनी नफ्याच्या 2% रक्कम सामाजिक कार्यावर खर्च करावी; अंमल 1 एप्रिल 2014 पासून. शिक्षणात : गरीब विद्यार्थ्यांना मदत, शाळाबाह्य मुलांसाठी सुविधा, भौतिक सुविधा, कौशल्य शिक्षण, नवोपक्रमशील शाळा व शिक्षकांना निधी, दत्तक शाळा. महाराष्ट्राच्या CSR समितीचे अध्यक्ष – सचिव, शालेय शिक्षण व क्रीडा विभाग.
• अशासकीय संस्था (NGO) : संस्था नोंदणी कायदा 1860 व मुंबई सार्वजनिक विश्वस्त कायदा 1950 अंतर्गत नोंदणीकृत, समाजकल्याणासाठी काम करणाऱ्या संस्था.
• अध्ययनशील समाज : प्रत्येक व्यक्ती आयुष्यभर सतत शिकत राहते असा समाज. उद्दिष्टे : शिक्षणातून सामाजिक प्रगती, आत्मभान, विषमता निर्मूलन, औपचारिक व सहज शिक्षणाचा मेळ, जबाबदार नागरिक, वंचितांना शिक्षणाच्या प्रवाहात आणणे.
• बहुसांस्कृतिक शिक्षण : विविध भाषा, धर्म, परंपरा, चालीरीती असलेले लोक एकत्र राहतात तो बहुसांस्कृतिक समाज; अशा समाजात सर्व संस्कृतींचा आदर शिकवणारे आणि विविधतेत एकता साधणारे शिक्षण.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• शैक्षणिक समाजशास्त्र – शिक्षण व समाज यांच्या संबंधांचा अभ्यास.
• लोकसहभाग – शाळेच्या कामकाजात समाजाचा सक्रिय सहभाग.
• बालरक्षक – शाळाबाह्य मुलांना शाळेत आणणारी व्यक्ती.
• उद्योजकता सामाजिक दायित्व (CSR) – कंपन्यांची सामाजिक जबाबदारी.
• अध्ययनशील समाज – आजीवन शिकणाऱ्यांचा समाज.
• बहुसांस्कृतिक समाज – विविध भाषा, धर्म, चालीरीतींचे लोक एकत्र राहणारा समाज.

महत्त्वाची माहिती

• जॉर्ज पेन, 1928 – शैक्षणिक समाजशास्त्राचे जनक.
• समतादूत – बार्टी, पुणे, 5 जुलै 2014.
• CSR – कंपनी कायदा 2013, कलम 135, नफ्याच्या 2%, 1 एप्रिल 2014 पासून.
• NGO नोंदणी – संस्था नोंदणी कायदा 1860, मुंबई सार्वजनिक विश्वस्त कायदा 1950.
• बहुसांस्कृतिक शिक्षणाची गरज : इतर संस्कृतींची ओळख; सक्षम नागरिक; व्यापक सकारात्मक दृष्टिकोन; वैश्विक भावना; स्व व इतरांच्या संस्कृतीचा आदर; विविधतेत एकता; धर्मनिरपेक्ष वातावरणात समान संधी.
• समस्या : सांस्कृतिक संघर्ष, पूर्वग्रह, सामाजिक विषमता, सांस्कृतिक जाणिवेचा अभाव, बहुसांस्कृतिक अध्यापन पद्धतींचा अभाव.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. शैक्षणिक समाजशास्त्राचे जनक कोणाला म्हणतात?

जॉर्ज पेन यांना – 'Principles of Educational Sociology' (1928) या ग्रंथामुळे.

Q2. CSR कोणत्या कायद्यानुसार व कधीपासून लागू आहे?

कंपनी कायदा 2013, कलम 135; 1 एप्रिल 2014 पासून.

Q3. बालरक्षकाची कार्ये लिहा.

शाळाबाह्य मुले शोधणे; पालकांत जागृती; मुलांना शाळेत दाखल करणे; गुणवत्तापूर्ण शिक्षण; मुख्य प्रवाहात टिकवणे; शारीरिक व शैक्षणिकदृष्ट्या सक्षम करणे; शाळा-समाज दुवा.

Q4. अध्ययनशील समाजाचे महत्त्व लिहा.

आधुनिक मूल्ये स्वीकारणारा सुसंस्कृत समाज; लोकशाहीवर आधारित ज्ञानकेंद्री समाज; समान संधी व स्वावलंबन; विषमता दूर; साक्षर व आर्थिकदृष्ट्या स्वयंपूर्ण समाज; वैज्ञानिक दृष्टिकोन; विविधतेत एकता; वैश्विक नागरिकत्व; फावल्या वेळेचा योग्य वापर.

Q5. बहुसांस्कृतिक शिक्षणाची गरज स्पष्ट करा.

विविध संस्कृतींची ओळख; बहुसांस्कृतिक समाजातील सक्षम नागरिक; व्यापक दृष्टिकोन; वैश्विक भावना; सर्व संस्कृतींचा आदर; विविधतेत एकता; सांस्कृतिक देवाणघेवाण; समान संधी.

परीक्षेसाठी टीप

जॉर्ज पेन, ग्रामसभा, बालरक्षक, 1 एप्रिल 2014, अध्ययनशील समाज – रिकाम्या जागा भरा प्रकारचे प्रश्न यांवरच येतात.

थोडक्यात सारांश

मानसशास्त्राची तत्त्वे अध्ययन-अध्यापनासाठी वापरणे म्हणजे शैक्षणिक मानसशास्त्र. या प्रकरणात मानसशास्त्राचा अर्थ, शैक्षणिक मानसशास्त्राच्या व्याख्या, उद्दिष्टे, स्वरूप व व्याप्ती, वाढ आणि विकास यांतील फरक, तसेच विकासाच्या अवस्था व त्यांचे शैक्षणिक महत्त्व यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• अ‍ॅरिस्टॉटलच्या 'De Anima' (आत्म्याविषयी) ग्रंथानुसार मानसशास्त्र म्हणजे आत्म्याचे शास्त्र मानले जाई. नंतर ते मनाचे शास्त्र झाले; विल्हेल्म वुंट (1879) यांनी जाणिवेचे शास्त्र म्हटले; जे. बी. वॉटसन यांनी वर्तन हा विषय मानला; विल्यम मॅक्डुगल यांनी 'वर्तनाचे शास्त्र' अशी व्याख्या केली.
• शैक्षणिक मानसशास्त्राच्या व्याख्या : बी. एफ. स्किनर – अध्ययन-अध्यापन प्रक्रिया सुधारण्यासाठी उपयोजित मानसशास्त्र; क्रो आणि क्रो – जन्मापासून वृद्धावस्थेपर्यंतच्या अध्ययन अनुभवांचे वर्णन व स्पष्टीकरण करणारे शास्त्र; गुथरी व पॉवर्स – मान्य मानसशास्त्रीय तत्त्वे शैक्षणिक समस्या सोडवण्यासाठी वापरणारे शास्त्र; मॅकफारलँड – अध्यापनाच्या संदर्भात मानवी वर्तन व अनुभवांचा पद्धतशीर अभ्यास.
• उद्दिष्टे : अध्ययन-अध्यापन, व्यक्तिमत्त्व विकास व समायोजनाच्या समस्यांसाठी मानसशास्त्रीय नियमांचा वापर; वर्ग व्यवस्थापन व शिस्तीचे प्रश्न सोडवणे; प्रेरणा व शिक्षेचा योग्य वापर; वैयक्तिक भिन्नता लक्षात घेऊन व्यक्तिमत्त्व विकास; शैक्षणिक व व्यावसायिक मार्गदर्शन; स्मृती, विस्मृती व अध्ययनावर परिणाम करणाऱ्या घटकांचे ज्ञान.
• स्वरूप : मानसशास्त्राची उपयोजित शाखा; अध्ययन-अध्यापनाला शास्त्रीय आधार देणारा शैक्षणिक विकासाचा पद्धतशीर अभ्यास.
• व्याप्ती : अध्ययनार्थी, अध्ययन प्रक्रिया, अध्यापन पद्धती, मूल्यमापन, वयानुरूप अभ्यासक्रम, मार्गदर्शन व समायोजन.
• वाढ म्हणजे शरीराच्या अवयवांत होणारी मोजता येणारी प्रगती (उंची, वजन); ती ठरावीक वयापर्यंतच होते. विकास म्हणजे ध्येयाकडे नेणाऱ्या क्रमबद्ध, पुरोगामी व अर्थपूर्ण बदलांची मालिका (अवयवांचा समन्वय, भावना, अमूर्त विचार); तो आयुष्यभर चालतो.
• जन्मपूर्व अवस्था (गर्भधारणा ते जन्म, सुमारे नऊ महिने) : जननावस्था (0–2 आठवडे), गर्भावस्था (2–10 आठवडे), भ्रूणावस्था (10 आठवडे ते जन्म).
• जन्मोत्तर अवस्था : अर्भकावस्था व पूर्व बाल्यावस्था (0–6 वर्षे), उत्तर बाल्यावस्था/किशोरावस्था (6–12), कौमार्यावस्था (12–21), तारुण्यावस्था (21–40), प्रौढावस्था (40–60), वृद्धावस्था (60 पासून मृत्यूपर्यंत).
• पूर्व बाल्यावस्था : शारीरिक वाढ वेगाने; मूल प्रौढांवर अवलंबून; अनुकरणातून शिकते; जिज्ञासू व कृतिशील – बडबडगीते, कृतिगीते, खेळ उपयुक्त.
• कौमार्यावस्था (12 ते 14/16 वयाचा काळ म्हणजे यौवनारंभ) : विचार व भावनांत खळबळजनक बदल, अस्थिर वर्तन; मानसिक वादळांचा व भावनिक ताण-तणावांचा काळ; वास्तव व आदर्श यांची ओढाताण.
• कौमार्यावस्थेचे शैक्षणिक महत्त्व : मार्गदर्शनासह जबाबदारी देणे; त्यांच्या मतांचा आदर व थोडे स्वातंत्र्य; सतत टोकणे टाळणे; समस्या समजून मोकळेपणाने बोलणे; शाळेचे वातावरण पोषक ठेवणे; व्यक्तिमत्त्वाचा अनादर न करणे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• मानसशास्त्र – वर्तनाचे शास्त्र.
• शैक्षणिक मानसशास्त्र – अध्ययन-अध्यापनासाठी उपयोजित मानसशास्त्र.
• वाढ – शरीराच्या आकारमानातील मोजता येणारी वाढ.
• विकास – व्यक्तिमत्त्वाच्या सर्व अंगांतील क्रमबद्ध, पुरोगामी बदल.
• कौमार्यावस्था – वादळ व ताण-तणावाचा काळ (12–21 वर्षे).

महत्त्वाची माहिती

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. क्रो आणि क्रो यांनी केलेली शैक्षणिक मानसशास्त्राची व्याख्या लिहा.

व्यक्तीला जन्मापासून वृद्धावस्थेपर्यंत मिळणाऱ्या अध्ययन अनुभवांचे वर्णन व स्पष्टीकरण करणारे शास्त्र म्हणजे शैक्षणिक मानसशास्त्र.

Q2. कोणत्या अवस्थेला वादळ व ताण-तणावाचा काळ म्हणतात?

कौमार्यावस्था (12 ते 21 वर्षे).

Q3. वाढ आणि विकास यांतील फरक सांगा.

वाढ शारीरिक, मोजता येणारी व ठरावीक वयापर्यंत असते; विकास व्यक्तिमत्त्वाच्या सर्व अंगांचा, गुणात्मक व आयुष्यभर चालणारा असतो.

Q4. शैक्षणिक मानसशास्त्राची उद्दिष्टे लिहा.

अध्यापन, व्यक्तिमत्त्व व समायोजनासाठी मानसशास्त्र; वर्ग व्यवस्थापन व शिस्त; प्रेरणा व शिक्षेचा योग्य वापर; वैयक्तिक भिन्नता; मार्गदर्शन; स्मृती, विस्मृती व अध्ययन घटकांचे ज्ञान.

Q5. कौमार्यावस्थेचे शैक्षणिक महत्त्व स्पष्ट करा.

मार्गदर्शनासह जबाबदारी; मतांचा आदर व स्वातंत्र्य; टोकणे टाळणे; समस्या समजून चर्चा; पोषक शाळा-वातावरण; व्यक्तिमत्त्वाचा आदर.

परीक्षेसाठी टीप

विकासाच्या अवस्थांचा वयोगट तक्ता आणि वाढ-विकास फरक तक्ता पाठ करा – दोन्ही रिकाम्या जागा व फरक प्रश्नांत येतात.

थोडक्यात सारांश

उद्दिष्टे ठरवून, नियोजन करून व्यक्ती व साधनांच्या मदतीने काम करून घेणे म्हणजे व्यवस्थापन. शिक्षणक्षेत्रात हे वापरले की ते शैक्षणिक व्यवस्थापन; आणि नियोजनाची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी म्हणजे शैक्षणिक प्रशासन. या प्रकरणात व्यवस्थापनाची संकल्पना व तत्त्वे, शैक्षणिक व्यवस्थापन व प्रशासनाचा अर्थ, उद्दिष्टे, गरज व कार्ये आणि महाराष्ट्रातील जिल्हा व तालुका स्तरावरील शिक्षण अधिकारी यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• व्यवस्थापन हे व्यवसाय, व्यवस्थापक, काम व कामगार यांचे व्यवस्थापन करणारे बहुउद्देशीय साधन आहे. शास्त्रीय व्यवस्थापनाची चर्चा विसाव्या शतकात सुरू झाली.
• हेन्री फेयॉल यांनी व्यवस्थापनाची 14 मूलभूत तत्त्वे मांडली : कार्यविभागणी; अधिकार व जबाबदारी; शिस्त; आदेशाची एकता; दिशेची एकता; वैयक्तिक हितापेक्षा सामूहिक हित; मोबदला; केंद्रीकरण; अधिकारश्रेणी; सुव्यवस्था; समता; सेवेतील स्थैर्य; पुढाकार; सांघिक भावना.
• शैक्षणिक व्यवस्थापन : शैक्षणिक उद्दिष्टांसाठी मानवी व भौतिक साधनांचा परिणामकारक वापर करण्यासाठी व्यवस्थापनाची संकल्पना शिक्षणक्षेत्रात वापरणे.
• शैक्षणिक व्यवस्थापनाची कार्ये : नियोजन, संघटन, समन्वय, निर्देशन, संप्रेषण, निर्णयप्रक्रिया, कार्यप्रेरण, नियंत्रण, साधनांचे समायोजन व एकात्मिक वापर, अंमलबजावणी, मूल्यमापन.
• नियोजन – राष्ट्रीय शैक्षणिक उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी धोरणे व कार्यक्रम. संघटन – व्यक्तींना भूमिका देणे. समन्वय – अधिकार व कामाच्या मर्यादा ठरवून कामांचा मेळ (उदा. मुख्याध्यापक व शिक्षक). निर्देशन – काम समजावणे, आदेश व सूचना. निर्णयप्रक्रिया – दोन किंवा अधिक पर्यायांतून एकाची निवड. कार्यप्रेरण – काम पूर्ण करण्याची इच्छा व उत्साह निर्माण करणे. नियंत्रण – प्रत्यक्ष कामाचे मापन व सुधारणा. मूल्यमापन – उद्दिष्टे किती साध्य झाली ते तपासणे.
• शैक्षणिक प्रशासन म्हणजे नियोजन, संघटन, समुपदेशन, समन्वय व नियंत्रण; म्हणजे नियोजनानुसार प्रत्यक्ष अंमलबजावणी. काळानुसार शिक्षणात योग्य बदल घडवण्यासाठी ते आवश्यक आहे.
• महाराष्ट्र राज्याची स्थापना 1 मे 1960. 13 मार्च 1962 रोजी जिल्हा परिषद व पंचायत समिती कायदा स्वीकारला आणि 1 मे 1962 पासून पंचायत राज संस्थांचे काम सुरू झाले. जिल्हा हा प्रशासनाचा मुख्य घटक झाला; शिक्षण विभाग जिल्हा परिषदेकडे आला.
• शिक्षणाधिकारी (प्राथमिक), जिल्हा परिषद : जिल्ह्यातील प्राथमिक शिक्षणाची जबाबदारी – प्राथमिक शाळांची तपासणी व मार्गदर्शन, जि. प. प्राथमिक शिक्षकांच्या बदल्या व नियंत्रण, राष्ट्रीय कार्यक्रम, शासनाला अहवाल, खासगी प्राथमिक शाळांना अनुदानाची शिफारस.
• उपशिक्षणाधिकारी : शिक्षणाधिकाऱ्यांना मदत, शिक्षकांच्या गट परिषदा, खासगी प्राथमिक शाळांची तपासणी, शासकीय धोरणांवर देखरेख, बदल्यांबाबत शिफारस.
• गटशिक्षणाधिकारी : तालुक्याच्या शैक्षणिक प्रशासनाचे प्रमुख – माहिती पाठवणे, साधनांचे वाटप, शाळा तपासणी, विस्तार अधिकाऱ्यांवर देखरेख, पूर्वसूचना न देता शाळाभेटी, गुणवत्ता वाढ.
• शिक्षण विस्तार अधिकारी : प्रत्येक तालुका बीट मध्ये विभागलेला असतो; प्रत्येक बीटसाठी एक विस्तार अधिकारी, जो त्या बीटमधील प्राथमिक शाळांची तपासणी करतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• व्यवस्थापन – उद्दिष्टे ठरवून व्यक्ती व साधनांद्वारे काम करून घेणे.
• शैक्षणिक प्रशासन – शैक्षणिक नियोजनाची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी.
• निर्णयप्रक्रिया – विशिष्ट निकषांवर अनेक पर्यायांतून एकाची निवड.
• कार्यप्रेरण – काम करण्याची इच्छा व उत्साह निर्माण करणे.
• बीट – एका शिक्षण विस्तार अधिकाऱ्याकडे असलेला तालुक्याचा भाग.

महत्त्वाची माहिती

• 1 मे 1960 – महाराष्ट्र राज्य स्थापना.
• 13 मार्च 1962 – जि. प. व पं. स. कायदा; 1 मे 1962 – पंचायत राज सुरू.
• हेन्री फेयॉल – व्यवस्थापनाची 14 तत्त्वे.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. व्यवस्थापनाची 14 मूलभूत तत्त्वे कोणी मांडली?

हेन्री फेयॉल यांनी.

Q2. निर्णयप्रक्रिया म्हणजे काय?

विशिष्ट निकषांच्या आधारे दोन किंवा अधिक पर्यायांपैकी एका पर्यायाची निवड करण्याची प्रक्रिया.

Q3. शैक्षणिक व्यवस्थापनाची कोणतीही चार कार्ये लिहा.

नियोजन, संघटन, समन्वय, निर्देशन (तसेच संप्रेषण, निर्णयप्रक्रिया, कार्यप्रेरण, नियंत्रण, अंमलबजावणी, मूल्यमापन) – प्रत्येकी एक वाक्य.

Q4. जिल्हा परिषदेच्या शिक्षणाधिकाऱ्यांची (प्राथमिक) कार्ये लिहा.

प्राथमिक शाळांची तपासणी व मार्गदर्शन; जि. प. शिक्षकांच्या बदल्या व नियंत्रण; विस्तार अधिकाऱ्यांच्या कामाचा आढावा व शासनाला अहवाल; राष्ट्रीय कार्यक्रम; खासगी शाळांना अनुदानाची शिफारस.

Q5. शैक्षणिक प्रशासनाची गरज स्पष्ट करा.

शिक्षण काळानुसार बदलते; योग्य बदल घडवणे, समस्या ओळखणे, साधनांचा योग्य वापर, धोरणांची अंमलबजावणी, शाळांवर देखरेख व गुणवत्ता वाढ यासाठी प्रशासन आवश्यक.

परीक्षेसाठी टीप

जिल्हा → तालुका → बीट ही साखळी प्रत्येक स्तराच्या अधिकाऱ्यासह आणि 1 मे 1960, 1 मे 1962 या तारखा लक्षात ठेवा.

थोडक्यात सारांश

अध्ययन-अध्यापनाच्या पद्धतींचा अभ्यास करणारे शास्त्र म्हणजे अध्यापनशास्त्र. या प्रकरणात अध्यापनाची संकल्पना, प्राचीन काळापासून (वैदिक, बौद्ध, जैन, इस्लाम) आधुनिक काळापर्यंत अध्यापन पद्धतींत झालेले बदल, अध्यापन पद्धतींच्या निवडीचे निकष, अध्यापनाची तत्त्वे व अध्यापन सूत्रे, सात अध्यापन पद्धती आणि चांगल्या अध्यापनाची वैशिष्ट्ये यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• अध्यापन म्हणजे आशय सोप्या भाषेत विविध उपक्रमांद्वारे विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचवणे आणि अनुभवांतून मिळालेल्या ज्ञानाची पद्धतशीर पुनर्रचना करण्यास मदत करणे. अध्यापन हेतुपूर्ण असून ते अध्ययनास साहाय्य करते.
• वैदिक काळ : विद्येचे दोन प्रकार – परा विद्या (आध्यात्मिक, आत्मसाक्षात्काराचे ज्ञान) व अपरा विद्या (भौतिक जीवनासाठी उपयुक्त ज्ञान).
• बौद्ध काळ : अंतिम ध्येय निर्वाण; पद्धती – मौखिक पठण, चर्चा व संवाद, वादविवाद, चिंतन-मनन, ध्यानधारणा, तज्ज्ञांची व्याख्याने; विहारांमध्ये ज्ञानसंपादन.
• जैन काळ : प्रवचन (उपदेश, एकाग्रतेने श्रवण), धर्मग्रंथांचे वाचन, योग्य-अयोग्य उदाहरणांचे वाचन (आम्नाय) व गुरूंना प्रश्न विचारणे (प्रच्छना).
• इस्लाम काळ : मकतब मध्ये प्राथमिक व मदरसा मध्ये माध्यमिक शिक्षण (पठण, कथाकथन); उच्च शिक्षणात व्याख्याने, चर्चा, संदर्भग्रंथ वाचन व स्वयंअध्ययन.
• आधुनिक काळ : अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात पाश्चात्त्य लोक भारतात आले; लॉर्ड मेकॉले यांनी शिक्षणात इंग्रजी आणली; पठण, व्याकरण-भाषांतर पद्धती; आज तंत्रज्ञान व मानसशास्त्रामुळे विविध पद्धती शक्य.
• अध्यापन पद्धतीची निवड विद्यार्थ्यांचे पूर्वज्ञान, वय, आशयाचे स्वरूप, उपलब्ध साधने व उद्दिष्टे यांवर अवलंबून असते.
• अध्यापनाची तत्त्वे : कार्यप्रेरण (आंतरिक व बाह्य), कृतीद्वारे अध्ययन, जीवनाभिमुख शिक्षण, सखोल ज्ञान, शैक्षणिक साधनांचा वापर, योग्य मूल्यमापन, योग्य अध्यापन पद्धती.
• अध्यापन सूत्रे : ज्ञाताकडून अज्ञाताकडे; सोप्याकडून कठिणाकडे; मूर्ताकडून अमूर्ताकडे; विशेषाकडून सामान्याकडे (उद्गामी); सामान्याकडून विशेषाकडे (अवगामी); पूर्णाकडून अंशाकडे; अंशाकडून पूर्णाकडे; अनुभवजन्यतेकडून तर्कशुद्धतेकडे; मानसशास्त्रीय क्रमाकडून तार्किक क्रमाकडे.
• पद्धती : कथन पद्धती (घटना/प्रसंगाचे वर्णन), व्याख्यान पद्धती (जेम्स मायकेल – विशिष्ट विषयावर शिक्षकाने दिलेले नियोजनपूर्वक औपचारिक भाषण), आधार पद्धती (इतिहास शिकवताना मूळ साधने व पुरावे वापरणे), प्रवास पद्धती, चर्चा पद्धती (प्रौढ व परिपक्व विद्यार्थ्यांसाठी), दिग्दर्शन पद्धती (शिक्षक प्रयोग करून दाखवतात), प्रकल्प पद्धती.
• किलपॅट्रिक : सामाजिक वातावरणात मनापासून केलेली हेतुपूर्ण कृती म्हणजे प्रकल्प. पायऱ्या : विषयाची निवड → नियोजन → प्रत्यक्ष कार्यवाही → मूल्यमापन. उदा. ऐतिहासिक किल्ल्यांच्या प्रतिकृती, नाणी संग्रह, भित्तिपत्रके.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• अध्यापनशास्त्र – अध्ययन-अध्यापन पद्धतींचे शास्त्र.
• परा / अपरा विद्या – आध्यात्मिक / भौतिक ज्ञान (वैदिक).
• अध्यापन सूत्र – अध्यापनाचे मार्गदर्शक सूत्र, उदा. ज्ञाताकडून अज्ञाताकडे.
• उद्गामी पद्धती – विशेष उदाहरणांकडून सामान्य नियमाकडे.
• अवगामी पद्धती – सामान्य नियमाकडून विशेष उदाहरणांकडे.
• प्रकल्प – सामाजिक वातावरणातील हेतुपूर्ण, मनापासूनची कृती.

महत्त्वाची माहिती

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. अध्यापनशास्त्र म्हणजे काय?

अध्ययन-अध्यापनाच्या पद्धतींचा अभ्यास करणारे शास्त्र म्हणजे अध्यापनशास्त्र.

Q2. किलपॅट्रिक यांनी केलेली प्रकल्पाची व्याख्या लिहा.

सामाजिक वातावरणात मनापासून केलेली हेतुपूर्ण कृती म्हणजे प्रकल्प.

Q3. 'विशेषाकडून सामान्याकडे' हे सूत्र उदाहरणासह स्पष्ट करा.

आधी उदाहरणे देऊन मग नियम काढणे : 4 + 0 = 4, −10 + 0 = −10, 16 − 0 = 16 → संख्येत शून्य मिळवले किंवा वजा केले तरी संख्या बदलत नाही. ही उद्गामी पद्धती आहे.

Q4. वैदिक व बौद्ध शिक्षणपद्धती यांतील फरक लिहा.

वैदिक : ध्येय आत्मसाक्षात्कार, परा व अपरा विद्या. बौद्ध : ध्येय निर्वाण, विहारांत पठण, चर्चा, वादविवाद व ध्यानधारणेतून शिक्षण.

Q5. प्रकल्प पद्धती पायऱ्यांसह स्पष्ट करा.

किलपॅट्रिक यांची व्याख्या; पायऱ्या – विषयाची निवड, नियोजन, कार्यवाही, मूल्यमापन; उदा. ऐतिहासिक किल्ल्याची प्रतिकृती किंवा नाणी संग्रह; गटात कृतीद्वारे अध्ययन.

परीक्षेसाठी टीप

सर्व अध्यापन सूत्रे प्रत्येकी एका उदाहरणासह लिहायला शिका – "अध्यापन सूत्रे उदाहरणासह लिहा" हा दीर्घोत्तरी प्रश्न नेहमी येतो.

थोडक्यात सारांश

एखादी समस्या शास्त्रीय पद्धतीने, पद्धतशीरपणे व सातत्याने अभ्यासून तथ्ये व तत्त्वे शोधणे म्हणजे संशोधन. शिक्षक व विद्यार्थ्यांना येणाऱ्या समस्या शास्त्रीय पद्धतीने सोडवणे म्हणजे शैक्षणिक संशोधन. या प्रकरणात शैक्षणिक संशोधनाचा अर्थ, गरज, वैशिष्ट्ये, मूलभूत संकल्पना (संशोधन समस्या, शीर्षक, चले, उद्दिष्टे, गृहीतक, परिकल्पना, जनसंख्या, न्यादर्श, साधने, माहिती विश्लेषण) आणि मूलभूत, उपयोजित व कृती संशोधन हे प्रकार अभ्यासले आहेत.

महत्त्वाचे मुद्दे

• 'Research' = re + search : पुन्हा पुन्हा शोध घेणे. शास्त्रीय पद्धतीने समस्या सोडवणे, तथ्ये व तत्त्वे शोधण्यासाठी केलेला चिकित्सक, सातत्यपूर्ण व पद्धतशीर अभ्यास म्हणजे संशोधन.
• शैक्षणिक संशोधन : शिक्षणक्षेत्रातील समस्यांवर (उदा. विषय अवघड वाटणे, वर्गात एकाग्रता न होणे) उपाय शोधण्यासाठी केलेल्या नियोजित कृतींची मांडणी.
• गरज : अध्ययन-अध्यापनातील समस्या सोडवणे; अध्यापन पद्धती, अभ्यासक्रम व मूल्यमापनात सुधारणा; शैक्षणिक विकास.
• वैशिष्ट्ये : शैक्षणिक समस्या सोडवणे हे उद्दिष्ट; वस्तुनिष्ठ व अचूक (पूर्वग्रह नाही); हेतुपूर्ण; शास्त्रीय दृष्टिकोन; पूर्वज्ञानावर आधारित; पद्धतशीर माहिती संकलन.
• संशोधन समस्या – अभ्यासायची अडचण. संशोधन शीर्षक – समस्येची स्पष्ट, अर्थपूर्ण व नेमक्या शब्दांत मांडणी.
• चले – संशोधन शीर्षकातील मोजता येणाऱ्या व निष्कर्षांवर परिणाम करू शकणाऱ्या बाबी (उदा. आरोग्यविषयक सवयी, परीक्षेतील गुण, अध्यापन पद्धती).
• गृहीतक – पूर्वानुभव व पूर्वज्ञानावर आधारित, न तपासलेले विधान (उदा. विद्यार्थ्यांना आरोग्याच्या योग्य सवयींबाबत पुरेशी जाणीव नाही).
• परिकल्पना – संशोधन समस्येचे संभाव्य उत्तर (उदा. इ. 11 वीच्या विद्यार्थ्यांना आरोग्यविषयक सवयींबाबत मार्गदर्शन केल्यास त्यांच्या सवयींत सुधारणा होईल).
• जनसंख्या – ज्यातून प्रतिसादक निवडले जातात ते सर्व प्रतिसादक. नमुना/न्यादर्श – जनसंख्येचे प्रतिनिधित्व करणारा गट; त्याचे निष्कर्ष संपूर्ण जनसंख्येला लागू होतात.
• माहिती संकलनाची साधने – प्रश्नावली, मानसशास्त्रीय चाचण्या, संपादन चाचण्या, पदनिश्चयन श्रेणी इ. माहिती विश्लेषण – उद्दिष्टांनुसार माहितीचे विश्लेषण करून निष्कर्षांपर्यंत पोहोचणे.
• मूलभूत संशोधन – विषयाचे नियम, सिद्धांत व मूलभूत ज्ञान निर्माण करते (उदा. थॉर्नडाइकचे तयारी, सराव व परिणामाचे नियम). ज्ञाननिर्मिती हे मुख्य उद्दिष्ट.
• उपयोजित संशोधन – मूलभूत संशोधनातून मिळालेले नियम, तत्त्वे व सिद्धांत वापरून प्रत्यक्ष समस्या सोडवते.
• कृती संशोधन – शिक्षकांना दैनंदिन अध्ययन-अध्यापनात येणाऱ्या समस्यांवरील संशोधन, तात्काळ सुधारणेसाठी.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• संशोधन – समस्या सोडवण्यासाठी केलेला पद्धतशीर, शास्त्रीय शोध.
• चल – संशोधनातील मोजता येणारा घटक.
• परिकल्पना – संशोधन समस्येचे तात्पुरते/संभाव्य उत्तर.
• जनसंख्या – अभ्यासाधीन संपूर्ण गट.
• न्यादर्श – जनसंख्येचा प्रातिनिधिक भाग.
• कृती संशोधन – शिक्षकाने वर्गातील समस्येवर केलेले संशोधन.

महत्त्वाची माहिती

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. परिकल्पना म्हणजे काय?

संशोधन समस्येचे संभाव्य (तात्पुरते) उत्तर म्हणजे परिकल्पना.

Q2. न्यादर्श म्हणजे काय?

संशोधनासाठी जनसंख्येतून निवडलेला प्रातिनिधिक गट.

Q3. शैक्षणिक संशोधनाची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.

शैक्षणिक समस्या सोडवणे; वस्तुनिष्ठ व अचूक; हेतुपूर्ण; शास्त्रीय पद्धती; पूर्वज्ञानावर आधारित; पद्धतशीर माहिती संकलन व विश्लेषण.

Q4. कृती संशोधनावर टीप लिहा.

शिक्षक आपल्या दैनंदिन अध्यापनातील समस्येवर (उदा. विद्यार्थ्यांच्या लेखनातील चुका) करतात; उद्देश जलद व प्रत्यक्ष सुधारणा; निष्कर्ष त्या वर्गापुरते लागू.

Q5. मूलभूत व उपयोजित संशोधन यांतील फरक लिहा.

मूलभूत : सिद्धांत व ज्ञाननिर्मिती, अप्रत्यक्ष परिणाम, सामान्यीकरण (उदा. थॉर्नडाइकचे नियम). उपयोजित : त्या तत्त्वांचा प्रत्यक्ष परिस्थितीत वापर, प्रत्यक्ष परिणाम, उपयोजन हे ध्येय.

परीक्षेसाठी टीप

प्रत्येक मूलभूत संकल्पना पुस्तकातील आरोग्यविषयक सवयींच्या उदाहरणासह समजून घ्या – "संकल्पनांची नावे लिहा" (परिकल्पना, न्यादर्श, चल) हा प्रश्न नेहमी येतो.

थोडक्यात सारांश

माहिती तंत्रज्ञानामुळे ई-अध्ययन हा शिक्षणातील महत्त्वाचा नवप्रवाह ठरला आहे. या प्रकरणात ई-अध्ययनाची संकल्पना व वैशिष्ट्ये, ई-अध्ययनाची ऑनलाइन व ऑफलाइन साधने, ई-आशय विकसनाची संकल्पना व पायऱ्या आणि सायबर सुरक्षा – सायबर धोके व त्यांवरील उपाय यांचा अभ्यास आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• ई-अध्ययन म्हणजे इलेक्ट्रॉनिक साधनांच्या – मुख्यतः संगणक, स्मार्टफोन व आंतरजाल – साहाय्याने होणारे अध्ययन. ते पारंपरिक अध्ययनाला पूरक आहे, पर्याय नाही.
• वैशिष्ट्ये : स्वतःच्या गतीने, वेळेत व ठिकाणी अध्ययन; ज्ञानाचा अमर्याद खजिना; आंतरराष्ट्रीय तज्ज्ञांच्या ज्ञानाचा लाभ; संगणक व आंतरजालाच्या सहज उपलब्धतेमुळे ई-अध्ययनाचे सार्वत्रिकीकरण.
• ऑनलाइन साधने : संकेतस्थळ, मोबाइल ॲप्स, ई-ग्रंथालय, ब्लॉग, विकी, व्हिडिओ कॉन्फरन्सिंग, सामाजिक माध्यमे. ऑफलाइन साधने : शैक्षणिक डीव्हीडी व शैक्षणिक संगणक गेम.
• संकेतस्थळ – समान पत्ता व विशिष्ट आशय असलेल्या वेबपृष्ठांचा संग्रह; त्याद्वारे होणारे अध्ययन म्हणजे वेब-आधारित अध्ययन.
• मोबाइल ॲप्स – अधिकृत स्टोअरमधूनच डाउनलोड करावीत; ॲप्स आपल्या परवानगीने मोबाइलमधील माहिती गोळा करतात, त्यामुळे गोपनीयता धोक्यात येऊ शकते.
• ई-ग्रंथालय – आंतरजालाद्वारे ऑनलाइन वापरता येणारे ग्रंथालय; पारंपरिक ग्रंथालयाच्या मर्यादा दूर करून कधीही पुस्तके व साहित्य उपलब्ध करून देते.
• ब्लॉग – दैनंदिन घडामोडींची अनौपचारिक नोंद; ब्लॉगवर प्रकाशित केलेल्या माहितीला पोस्ट म्हणतात.
• विकी – प्रकाशित माहितीत वापरकर्ते बदल करू शकतात असे सहयोगी संकेतस्थळ.
• व्हिडिओ कॉन्फरन्सिंग – वेगवेगळ्या ठिकाणच्या व्यक्तींची थेट दृक्-श्राव्य बैठक.
• ई-आशय – डिजिटल साधनांमध्ये इलेक्ट्रॉनिक स्वरूपात उपलब्ध माहिती. विकसनाच्या पायऱ्या : विश्लेषण → रचना → विकसन → कार्यवाही → मूल्यमापन; प्रत्येक पायरीनंतर आढावा. रचनेत अध्यापन सूत्रे (सोप्याकडून कठिणाकडे, ज्ञाताकडून अज्ञाताकडे) वापरतात.
• सायबर सुरक्षा – सायबर गुन्हेगारांपासून संरक्षणासाठी नियंत्रण व उपाय यांची जाणीव. संगणक व आंतरजाल मिळून सायबर विश्व बनते.
• सायबर धोके : आर्थिक, मानसशास्त्रीय, शारीरिक, ओळख चोरीस जाण्याचे आणि माहितीच्या गोपनीयतेचे धोके.
• सायबर बुलिंग – सामाजिक माध्यमांवर अपशब्द वापरून मानसिक त्रास, कधी जीवे मारण्याच्या धमक्या. ओळख चोरी – दुसऱ्याचा फोटो व नाव वापरून बनावट खाते. सायबर स्टॉकिंग – सामाजिक माध्यमांवरील व्यक्तीच्या प्रत्येक हालचालीवर पाळत (उदा. 'लाइव्ह लोकेशन' शेअर केल्यास घरी चोरीचा धोका).
• आंतरजालावर जास्त वेळ घालवल्याने अभ्यास, खेळ, व्यायाम, कुटुंब व मित्रांसाठी वेळ कमी होतो; स्नायू कमकुवत होणे, स्थूलता असे शारीरिक त्रास होतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• ई-अध्ययन – इलेक्ट्रॉनिक साधनांच्या साहाय्याने अध्ययन.
• ई-आशय – इलेक्ट्रॉनिक स्वरूपातील शैक्षणिक आशय.
• पोस्ट – ब्लॉगवर प्रकाशित केलेली माहिती.
• विकी – वापरकर्ते एकत्र संपादित करू शकतात असे संकेतस्थळ.
• सायबर स्टॉकिंग – एखाद्याच्या ऑनलाइन हालचालींवर गुपचूप पाळत.
• सायबर सुरक्षा – सायबर विश्वातील गुन्ह्यांपासून संरक्षण.

महत्त्वाची माहिती

सुरक्षित वापराच्या सवयी : मजबूत व गुप्त पासवर्ड; अधिकृत स्टोअरमधूनच ॲप्स; वैयक्तिक माहिती व लाइव्ह लोकेशन शेअर न करणे; ठरावीक वेळेपुरताच आंतरजालाचा वापर; द्वेष पसरवणाऱ्या पोस्ट लाइक/फॉरवर्ड न करणे; ट्रोलिंग-स्टॉकिंग झाल्यास पालकांना त्वरित सांगणे.

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. ई-अध्ययन म्हणजे काय?

इलेक्ट्रॉनिक साधनांच्या (संगणक, स्मार्टफोन, आंतरजाल) साहाय्याने होणारे अध्ययन.

Q2. विकी म्हणजे काय?

प्रकाशित माहितीत वापरकर्ते बदल करू शकतात असे आंतरजालावरील सहयोगी संकेतस्थळ.

Q3. मोबाइल ॲपद्वारे अध्ययनाच्या मर्यादा लिहा.

ॲप्स वैयक्तिक माहिती गोळा करतात; गोपनीयता व सुरक्षितता धोक्यात; अनधिकृत ॲप्सचा धोका; व्यसन व लक्ष विचलित होणे.

Q4. ई-आशय विकसनाच्या पायऱ्या स्पष्ट करा.

विश्लेषण, रचना, विकसन, कार्यवाही व मूल्यमापन – प्रत्येकानंतर आढावा; प्रत्येक पायरी एक-दोन वाक्यांत स्पष्ट करा.

Q5. सायबर धोके थोडक्यात स्पष्ट करा.

आर्थिक (ऑनलाइन फसवणूक), मानसशास्त्रीय (सायबर बुलिंग, ताण), शारीरिक (स्थूलता, स्नायू कमकुवत), ओळख चोरी (बनावट खाते) आणि माहितीची गोपनीयता (पाळत, माहितीचा गैरवापर).

परीक्षेसाठी टीप

ई-आशय विकसनाच्या पाच पायऱ्या क्रमाने लक्षात ठेवा (विश्लेषण-रचना-विकसन-कार्यवाही-मूल्यमापन) – ओघतक्ता पूर्ण करण्याचा प्रश्न नेहमी येतो.

थोडक्यात सारांश

हे प्रकरण चांगला अभ्यास कसा करावा याचे मार्गदर्शन करते. का अभ्यास करावा, कोणती साधने वापरावीत, कसा अभ्यास करावा, कोठे अभ्यास करावा आणि केव्हा अभ्यास करावा या पाच प्रश्नांची उत्तरे यात आहेत. तसेच टिपणे काढणे, अध्ययनशैली, अभ्यास कौशल्ये व चांगल्या अभ्यास सवयी यांचीही माहिती आहे.

महत्त्वाचे मुद्दे

• अभ्यास का करावा? ज्ञान व माहिती मिळवण्यासाठी, परीक्षेत उत्तम यश, चांगल्या अभ्यास सवयी, शैक्षणिक व व्यावसायिक प्रगती, उपजीविका, राहणीमान उंचावणे, व्यक्तिमत्त्व विकास आणि आनंदी, समाधानी जीवन. वेगाने बदलणाऱ्या जीवनशैलीमुळे सतत अभ्यास आवश्यक आहे.
• अभ्यासाची साधने : पाठ्यपुस्तके, संदर्भग्रंथ, स्वतः काढलेली टिपणे, वर्तमानपत्रे, नियतकालिके, दृक्-श्राव्य साधने, ऑनलाइन साधने, ऑफलाइन साधने आणि क्षेत्र भेटी.
• पाठ्यपुस्तक मूलभूत संकल्पना देते; वर्गात पाठ सखोल वाचावा आणि न समजलेला भाग लगेच विषय शिक्षकांना विचारावा. संदर्भग्रंथांतून विषयाची अधिक सविस्तर माहिती मिळते.
• टिपणे काढणे म्हणजे लक्षात ठेवण्यासाठी विषयातील महत्त्वाचे मुद्दे लिहून ठेवणे. दोन प्रकार : वर्गात अध्यापन चालू असताना काढलेली टिपणे आणि पाठ्यपुस्तक वाचून प्रत्येक प्रकरणाची काढलेली टिपणे. फक्त ऐकण्यापेक्षा लिहिल्याने जास्त लक्षात राहते, कारण लिहिताना मेंदू अधिक सक्रिय असतो.
• कसा अभ्यास करावा – स्वतःला ओळखा : आपली अध्ययनशैली ओळखा. दृक अध्ययनकर्ते – चित्रे, आकृत्या, नकाशे, तक्ते; श्राव्य – ध्वनी व श्राव्य साधने; शाब्दिक-भाषिक – लिखित साहित्य; तार्किक-गणितीय – तर्क व गणितीय साधने; सामाजिक – प्रत्यक्ष सामाजिक निरीक्षण; स्वकेंद्री – आत्मचिंतन व स्वावलंबी अध्ययन; कृतियुक्त – कृतीतून अध्ययन.
• अभ्यास कौशल्ये : सक्रिय श्रवण, वाचन व आकलन, योग्य बैठक व्यवस्था, स्वतः करून पाहणे, प्रतिसाद, प्रश्न विचारणे, टिपणे काढणे, ताण व्यवस्थापन, पाठांतर.
• अभ्यास करताना योग्य बसण्याची पद्धत एकाग्रता व आरोग्यासाठी उपयुक्त.
• कोठे अभ्यास करावा? वर्ग, अभ्यासगट, ग्रंथालय, अभ्यासिका, शाळेचा परिसर, घरातील ठरावीक जागा. परिसराचा अभ्यासावर सकारात्मक किंवा नकारात्मक परिणाम होतो, म्हणून जागेवर एकाग्रता अवलंबून असते.
• केव्हा अभ्यास करावा? दैनंदिन दिनक्रम व वेळापत्रक ठरवावे; अभ्यासाची वेळ निश्चित करावी; सातत्य ठेवावे.
• हे करा : वेळापत्रकाचे नियोजन; योग्य मित्र किंवा अभ्यासगट; स्वतःचे कौतुक व प्रोत्साहन; एकाग्रता, सातत्य व सराव; मोबाइलचा शैक्षणिक कामासाठी वापर.
• हे करू नका : गोंधळाच्या वातावरणात अभ्यास; मोबाइल, टीव्ही, सामाजिक माध्यमांचा अतिवापर; वेळेचा अपव्यय; अभ्यास फक्त परीक्षेसाठी असा विचार; आळस, निष्काळजीपणा व सतत तक्रार.

महत्त्वाच्या संज्ञा

• अभ्यासाचे साधन – ज्यातून आपण शिकतो ते पुस्तक, टिपणे, माध्यम, क्षेत्र भेट इ.
• टिपणे काढणे – उजळणीसाठी विषयाचे मुख्य मुद्दे थोडक्यात लिहिणे.
• अध्ययनशैली – व्यक्ती सर्वोत्तम कशी शिकते ती पद्धत (दृक, श्राव्य, कृतियुक्त इ.).
• अभ्यास कौशल्ये – सक्रिय श्रवण, प्रश्न विचारणे यांसारख्या अभ्यास परिणामकारक करणाऱ्या क्षमता.
• क्षेत्र भेट – प्रत्यक्ष ठिकाणी जाऊन माहिती गोळा करून शिकणे.

महत्त्वाची माहिती

५ महत्त्वाचे प्रश्न

Q1. अभ्यासाची कोणतीही चार साधने लिहा.

पाठ्यपुस्तके, संदर्भग्रंथ, स्वतःची टिपणे व वर्तमानपत्रे (तसेच नियतकालिके, दृक्-श्राव्य, ऑनलाइन, ऑफलाइन साधने, क्षेत्र भेट).

Q2. टिपणांचे दोन प्रकार कोणते?

वर्गात अध्यापन चालू असताना काढलेली टिपणे आणि पाठ्यपुस्तक वाचून प्रत्येक प्रकरणाची काढलेली टिपणे.

Q3. अभ्यास करणे का आवश्यक आहे?

ज्ञान, परीक्षेतील यश, चांगल्या सवयी, शैक्षणिक व व्यावसायिक प्रगती, उपजीविका, चांगले राहणीमान, व्यक्तिमत्त्व विकास व आनंदी जीवनासाठी.

Q4. अध्ययनशैलीनुसार अध्ययनकर्त्यांचे प्रकार स्पष्ट करा.

तक्त्यातील सात प्रकार व प्रत्येकाची पसंती लिहा.

Q5. अभ्यास करताना काय करावे व काय करू नये?

करावे : वेळापत्रक, चांगला अभ्यासगट, स्वतःला प्रोत्साहन, एकाग्रता, सातत्य, सराव. करू नये : गोंधळात अभ्यास, मोबाइल/टीव्ही/सामाजिक माध्यमांचा अतिवापर, वेळ वाया घालवणे, फक्त परीक्षेसाठी अभ्यास, आळस, तक्रार.

परीक्षेसाठी टीप

हे प्रकरण व्यावहारिक आहे – मत व्यक्त करा प्रकारच्या प्रश्नांत प्रत्येक मुद्द्याला स्वतःच्या अभ्यासातील एखादे उदाहरण जोडा.