Co-operation (Meaning, History, Features and Importance)
थोडक्यात सारांश
एकत्र विचार करणे व एकत्र काम करणे ही माणसाची नैसर्गिक प्रवृत्ती आहे; त्यातूनच सहकार जन्माला आला. आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल व्यक्ती समान उद्दिष्टांसाठी स्वेच्छेने एकत्र येऊन परस्पर सहाय्याने आपले हित साधतात. या प्रकरणात सहकाराचा अर्थ, व्याख्या, जागतिक, भारतीय व महाराष्ट्रातील सहकारी चळवळीचा इतिहास, सहकाराची वैशिष्ट्ये आणि महत्त्व यांचा अभ्यास आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
एच. कॅल्व्हर्ट : मानवी भूमिकेतून व्यक्तींनी स्वेच्छेने एकत्र येऊन आपल्या आर्थिक हिताच्या वृद्धीसाठी समानतेच्या तत्त्वावर स्थापन केलेली संघटना म्हणजे सहकारी संस्था.
वैकुंठलाल मेहता (भारतीय सहकारी चळवळीचे प्रणेते) : समान गरजा असलेल्या व्यक्तींनी समान आर्थिक उद्दिष्टांच्या पूर्ततेसाठी स्वेच्छेने स्थापन केलेला संघटन प्रकार म्हणजे सहकारी संस्था. भारतीय सहकार कायदा (१९१२) मध्येही व्याख्या आहे.
जागतिक चळवळ : इंग्लंडमध्ये १७६० नंतरच्या औद्योगिक क्रांतीमुळे कामगारांचे शोषण वाढले. सर रॉबर्ट ओवेन यांना आधुनिक सहकारी चळवळीचे जनक मानले जाते. १८४४ मध्ये इंग्लंडमधील रॉश्डेल येथे २८ विणकरांनी 'रॉश्डेल इक्विटेबल पायोनियर्स सोसायटी' स्थापून सहकारी ग्राहक भांडार सुरू केले. जर्मनीत पतपुरवठा सहकारी चळवळ सुरू झाली.
भारतीय चळवळ : पहिली सहकारी पतपुरवठा संस्था ५ फेब्रुवारी १८८९ रोजी बडोदा येथे प्रा. विठ्ठल लक्ष्मण कवठेकर यांनी 'अन्योन्य सहाय्यकारी मंडळी' नावाने स्थापन केली (पाठ्यपुस्तकानुसार). पहिला सहकार कायदा १९०४ (फक्त पतसंस्थांसाठी); दुसरा कायदा १९१२ (सर्व क्षेत्रांत संस्था).
१९१४ – मॅक्लेगन समिती; १९१९ – मॉन्टफोर्ड सुधारणा, सहकार प्रांतांच्या अखत्यारीत; १९२५ – मुंबई प्रांताचा सहकार कायदा; १ एप्रिल १९३५ – रिझर्व्ह बँकेची स्थापना (शेती पतपुरवठा विभाग); १९५१ – गोरवाला समिती (अहवाल १९५४ : "सहकार अयशस्वी ठरला आहे, तथापि तो यशस्वी झालाच पाहिजे").
महाराष्ट्रातील चळवळ : १९२३ – मुंबई जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी संस्था (पुढे महाराष्ट्र राज्य सहकारी बँक). पतपुरवठ्याची त्रिस्तरीय रचना — प्राथमिक संस्था, जिल्हा मध्यवर्ती बँक, राज्य सहकारी (शिखर) बँक. १९५१ – प्रवरानगर (अहमदनगर) येथे पहिला सहकारी साखर कारखाना (प्रा. धनंजयराव गाडगीळ व डॉ. विठ्ठलराव विखे पाटील). महाराष्ट्र सहकारी संस्था कायदा, १९६०. संस्था १९६१ मध्ये ३१,५६५; मार्च २०१८ अखेर १,९८,२५२. ९७ वी घटनादुरुस्ती (२०११) नुसार १४ फेब्रुवारी २०१३ च्या अध्यादेशाने कायद्यात सुधारणा.
वैशिष्ट्ये : व्यक्तींचे संघटन, ऐच्छिक संघटन, समान उद्दिष्ट, लोकशाही संघटन, समानता, आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांचे एकत्रीकरण, सेवा उद्देश, परस्पर साहाय्यातून स्वसहाय्य, मध्यस्थांचे उच्चाटन, आर्थिक व सामाजिक चळवळ, स्वतंत्र व्यवसाय संघटन प्रकार.
महत्त्व : एकसंघ समाजाची निर्मिती, शेती क्षेत्राचा विकास, औद्योगिक विकास, रोजगारनिर्मिती, मक्तेदारीवर नियंत्रण, स्वसामर्थ्याची जाणीव, नफ्याचे न्याय्य वाटप, मध्यस्थांचे उच्चाटन, खरेदी शक्तीत वाढ, लोकशाहीचे प्रशिक्षण.
महत्त्वाच्या संज्ञा
सहकार – समान उद्दिष्टांसाठी व्यक्तींनी स्वेच्छेने एकत्र येऊन केलेले काम.
त्रिस्तरीय रचना – प्राथमिक, जिल्हा व राज्य स्तरावरील सहकारी पतपुरवठा व्यवस्था.
आधिक्य – सहकारी संस्थेचा वाढावा (नफा).
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
१८४४ – रॉश्डेल पायोनियर्स सोसायटी, इंग्लंड.
५ फेब्रुवारी १८८९ – बडोदा येथे पहिली सहकारी पतसंस्था (पाठ्यपुस्तकानुसार).
१९०४ व १९१२ – भारतातील पहिला व दुसरा सहकार कायदा.
१९२५ – मुंबई प्रांताचा सहकार कायदा.
१९५१ – प्रवरा सहकारी साखर कारखाना.
१९६० – महाराष्ट्र सहकारी संस्था कायदा.
सर रॉबर्ट ओवेन – आधुनिक सहकारी चळवळीचे जनक; वैकुंठलाल मेहता – भारतीय सहकारी चळवळीचे प्रणेते.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. सहकाराची एच. कॅल्व्हर्ट यांची व्याख्या लिहा.
मानवी भूमिकेतून व्यक्तींनी स्वेच्छेने एकत्र येऊन आर्थिक हिताच्या वृद्धीसाठी समानतेच्या तत्त्वावर स्थापन केलेली संघटना म्हणजे सहकारी संस्था.
Q2. आधुनिक सहकारी चळवळीचे जनक कोण? रॉश्डेल संस्थेची स्थापना केव्हा झाली?
सर रॉबर्ट ओवेन. रॉश्डेल पायोनियर्स सोसायटी १८४४ मध्ये २८ विणकरांनी स्थापन केली.
Q3. भारतातील सहकारी चळवळीचा इतिहास थोडक्यात लिहा.
१८८९ बडोदा येथे पहिली पतसंस्था; १९०४ पहिला कायदा; १९१२ दुसरा कायदा; १९१४ मॅक्लेगन समिती; १९१९ सहकार प्रांतिक विषय; १९३५ रिझर्व्ह बँक; १९५१ गोरवाला समिती; पंचवार्षिक योजनांत सहकाराला प्रोत्साहन.
Q4. सहकाराची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
ऐच्छिक व खुले सभासदत्व; समान उद्दिष्ट; लोकशाही व्यवस्थापन; समानता; दुर्बल घटकांचे एकत्रीकरण; सेवा उद्देश; परस्पर साहाय्य; मध्यस्थांचे उच्चाटन; आर्थिक-सामाजिक चळवळ.
Q5. सहकाराचे महत्त्व स्पष्ट करा.
शेती व उद्योगांचा विकास; रोजगारनिर्मिती; सावकारी मक्तेदारीवर नियंत्रण; नफ्याचे न्याय्य वाटप; ग्राहकांना वाजवी दरात वस्तू; एकसंघ समाज; लोकशाहीचे प्रशिक्षण.
परीक्षेसाठी टीप
इतिहासातील वर्षे (१८४४, १८८९, १९०४, १९१२, १९२५, १९६०) कालरेषेच्या स्वरूपात लक्षात ठेवा — 'कालक्रम लावा' प्रश्न येतो.
Comparative Study of Various Forms of Business Organisations
थोडक्यात सारांश
व्यवसाय करण्यासाठी अनेक संघटन प्रकार आहेत — एकल (व्यक्तिगत) व्यापारी संस्था, भागीदारी संस्था, संयुक्त भांडवली संस्था (कंपनी) आणि सहकारी संस्था. या प्रकरणात पहिल्या तीन प्रकारांचा अर्थ, व्याख्या, वैशिष्ट्ये आणि सहकारी संस्थेशी त्यांचा तुलनात्मक अभ्यास केला आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
एकल व्यापारी संस्था : एकच व्यक्ती मालक, भांडवल पुरवणारा, व्यवस्थापक व जोखीम घेणारा. हा प्रकार "एकपात्री प्रयोगासारखा" असतो.
एकल व्यापाराची वैशिष्ट्ये : सुलभ स्थापना (वेगळा कायदा नाही), एकट्याची मालकी, स्वतःचे भांडवल, स्वतःचे व्यवस्थापन, अमर्यादित जबाबदारी, व्यवसायातील गुप्तता, नफा-तोट्यात भागीदार नाही, ग्राहकांशी सलोख्याचे संबंध, त्वरित निर्णय, स्वयंरोजगाराचा मार्ग.
भागीदारी संस्था : भारतीय भागीदारी कायदा, १९३२ नुसार. वैशिष्ट्ये : करार (भागीदारी करारनामा), नोंदणी सक्तीची नाही पण फायदेशीर, किमान २ व कमाल ५० भागीदार (पाठ्यपुस्तकानुसार), कायदेशीर व्यवसाय, सर्व भागीदारांचे व्यवस्थापन, परस्पर प्रतिनिधित्व, अमर्यादित जबाबदारी (अल्पवयीन भागीदार वगळून), संयुक्त मालकी, कराराप्रमाणे नफा-तोटा विभागणी, विसर्जन.
संयुक्त भांडवली संस्था (कंपनी) : कंपनी कायदा, २०१३ नुसार नोंदणी. खाजगी कंपनी — किमान २, कमाल २०० सभासद; सार्वजनिक कंपनी — किमान ७, कमाल अमर्यादित. वैशिष्ट्ये : कृत्रिम व्यक्ती, स्वतंत्र कायदेशीर अस्तित्व, मर्यादित जबाबदारी, अखंड अस्तित्व, भागांचे हस्तांतरण, मालकी व व्यवस्थापन वेगळे.
सहकारी संस्था : महाराष्ट्र सहकारी संस्था कायदा, १९६० नुसार नोंदणी; सेवा हा मुख्य हेतू; एक सभासद एक मत; मर्यादित जबाबदारी; खुले व ऐच्छिक सभासदत्व.
तुलनेचे मुद्दे : कायदा, स्थापना, सभासद संख्या, भांडवल, जबाबदारी, व्यवस्थापन, मतदान, उद्देश, नफा वाटप, गुप्तता, सरकारी नियंत्रण, अस्तित्वाचे सातत्य.
महत्त्वाच्या संज्ञा
अमर्यादित जबाबदारी – व्यवसायाच्या देण्यांसाठी मालकाची खाजगी मालमत्ताही जबाबदार.
कृत्रिम व्यक्ती – कायद्याने निर्माण केलेली, करार व मालमत्ता धारण करू शकणारी कंपनी.
अखंड अस्तित्व – सभासद बदलले तरी संस्था चालू राहते.
नमुने व सूत्रे
मुद्दा
एकल व्यापारी
भागीदारी
कंपनी
सहकारी संस्था
कायदा
स्वतंत्र कायदा नाही
भागीदारी कायदा १९३२
कंपनी कायदा २०१३
महा. सहकारी संस्था कायदा १९६०
सदस्य
एक
२ ते ५०
खाजगी २–२००; सार्वजनिक किमान ७
किमान १० (वेगवेगळ्या कुटुंबांतील)
जबाबदारी
अमर्यादित
अमर्यादित
मर्यादित
मर्यादित
मतदान
प्रश्न नाही
करारानुसार
एक भाग एक मत
एक सभासद एक मत
उद्देश
नफा
नफा
नफा
सेवा
अस्तित्व
अनिश्चित
अनिश्चित
अखंड
अखंड
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. एकल व्यापारी संस्थेला 'एकपात्री प्रयोग' का म्हणतात?
कारण मालकी, भांडवल, व्यवस्थापन, निर्णय, जोखीम व नफा-तोटा — सर्व काही एकाच व्यक्तीकडे असते.
Q2. भागीदारी संस्थेत भागीदारांची संख्या किती असते?
किमान २ व कमाल ५० (पाठ्यपुस्तकानुसार).
Q3. एकल व्यापारी संस्थेची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
सुलभ स्थापना; एकट्याची मालकी व भांडवल; स्वतःचे व्यवस्थापन; अमर्यादित जबाबदारी; गुप्तता; संपूर्ण नफा-तोटा मालकाचा; ग्राहकांशी जवळचे संबंध; त्वरित निर्णय; स्वयंरोजगार.
Q4. भागीदारी संस्थेची वैशिष्ट्ये लिहा.
करार; नोंदणी ऐच्छिक; २ ते ५० भागीदार; कायदेशीर व्यवसाय; सर्व भागीदारांचे व्यवस्थापन; परस्पर प्रतिनिधित्व; अमर्यादित जबाबदारी; संयुक्त मालकी; नफा-तोटा विभागणी.
Q5. सहकारी संस्था व कंपनी यांतील फरक स्पष्ट करा.
कायदा, सभासद संख्या, मतदान पद्धत (एक सभासद एक मत / एक भाग एक मत), उद्देश (सेवा / नफा) आणि नफा वाटप या मुद्द्यांवर वरील तक्त्याप्रमाणे.
परीक्षेसाठी टीप
तुलनात्मक तक्ता हा या प्रकरणाचा आत्मा आहे — 'फरक स्पष्ट करा' प्रश्नात किमान पाच मुद्दे तक्त्याने लिहा.
सहकारी संस्था ज्या मार्गदर्शक नियमांवर चालतात त्यांना सहकाराची तत्त्वे म्हणतात. आंतरराष्ट्रीय सहकार संघटनेने ही तत्त्वे वेळोवेळी पुनर्मांडली. या प्रकरणात सहकारी तत्त्वांचा अर्थ, व्याख्या, १९९५ ची सात पुनर्निर्धारित मूलतत्त्वे आणि सर्वसामान्य तत्त्वे यांचा अभ्यास आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
ऑक्टोबर १९६४ मध्ये ज्येष्ठ अर्थतज्ज्ञ डॉ. डी. जी. कर्वे यांच्या अध्यक्षतेखाली आंतरराष्ट्रीय सहकार संघटनेने तज्ज्ञ समिती नेमली; तिने तत्त्वांची पुनर्मांडणी केली.
१९६६ मध्ये व्हिएन्ना येथील आंतरराष्ट्रीय सहकार परिषदेत सहकारी तत्त्वांना जगमान्यता मिळाली.
डॉ. इयान मॅकफरसन अभ्यासगटाच्या शिफारशीवरून १९९५ मध्ये इंग्लंडमधील मँचेस्टर येथील परिषदेत सात तत्त्वांना पुनर्निर्धारित मूलतत्त्वे म्हणून मान्यता.
सात पुनर्निर्धारित मूलतत्त्वे :
खुले व ऐच्छिक सभासदत्व – जात, धर्म, लिंग, आर्थिक स्थिती असा भेदभाव न करता सर्वांसाठी खुले.
सभासदांचे लोकशाही नियंत्रण – एक सभासद एक मत; निवडलेले प्रतिनिधी सभासदांना जबाबदार.
सभासदांचा आर्थिक सहभाग – भांडवलात सहभाग; आधिक्याचा वापर संस्थेच्या विकासासाठी, सभासदांना लाभ.
स्वायत्तता आणि स्वातंत्र्य – संस्था सभासदांच्या नियंत्रणाखाली स्वतंत्रपणे चालते.
शिक्षण, प्रशिक्षण आणि माहिती – सभासद, पदाधिकारी व कर्मचाऱ्यांना सहकार शिक्षण.
सहकारांतर्गत सहकार – सहकारी संस्थांनी स्थानिक ते आंतरराष्ट्रीय पातळीवर एकमेकांना सहकार्य करणे.
सामाजिक बांधिलकी – समाजाच्या शाश्वत विकासासाठी काम.
सर्वसामान्य तत्त्वे : परस्पर साहाय्याद्वारे स्वावलंबन, रोखीचे व्यवहार, धार्मिक व राजकीय तटस्थता, सेवा तत्त्व, काटकसरीचे तत्त्व, आधिक्याचे न्याय्य वाटप.
महत्त्वाच्या संज्ञा
सहकारी तत्त्वे – सहकारी संस्थांच्या कामकाजाचे मार्गदर्शक नियम.
आंतरराष्ट्रीय सहकार संघटना – जगभरातील सहकारी चळवळीची शिखर संघटना.
तटस्थता – धर्म व राजकारणापासून अलिप्त राहणे.
आधिक्य – सहकारी संस्थेचा वाढावा (नफा).
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
१९६४ – डॉ. डी. जी. कर्वे समिती.
१९६६ – व्हिएन्ना परिषद; तत्त्वांना जगमान्यता.
१९९५ – मँचेस्टर परिषद; सात पुनर्निर्धारित मूलतत्त्वे (डॉ. इयान मॅकफरसन अभ्यासगट).
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. सहकाराची सात पुनर्निर्धारित मूलतत्त्वे केव्हा व कोठे मान्य झाली?
१९९५ मध्ये इंग्लंडमधील मँचेस्टर येथे झालेल्या आंतरराष्ट्रीय सहकार परिषदेत.
Q2. 'सहकारांतर्गत सहकार' तत्त्व म्हणजे काय?
सहकारी संस्थांनी स्थानिक, राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पातळीवर एकमेकांशी सहकार्य करून सभासदांच्या गरजा अधिक चांगल्या प्रकारे भागवणे.
Q3. खुले व ऐच्छिक सभासदत्व तत्त्व स्पष्ट करा.
सभासदत्व सर्वांसाठी खुले; जात, धर्म, लिंग, वर्ण, आर्थिक स्थितीवर भेदभाव नाही; सभासद होणे व सोडणे ऐच्छिक; संस्थेच्या जबाबदाऱ्या स्वीकारण्याची तयारी हवी.
Q4. सहकाराची सर्वसामान्य तत्त्वे लिहा.
परस्पर साहाय्याद्वारे स्वावलंबन; रोखीचे व्यवहार; धार्मिक व राजकीय तटस्थता; सेवा तत्त्व; काटकसर; आधिक्याचे न्याय्य वाटप.
Q5. सभासदांचे लोकशाही नियंत्रण हे तत्त्व स्पष्ट करा.
संस्था सभासदांच्या नियंत्रणाखाली चालते; धोरणे सभासद ठरवतात; एक सभासद एक मत; निवडलेले संचालक सभासदांना जबाबदार; भांडवलापेक्षा व्यक्तीला महत्त्व.
परीक्षेसाठी टीप
सात मूलतत्त्वांची नावे क्रमाने पाठ करा आणि प्रत्येकासाठी एक ओळ लिहिण्याचा सराव करा.
सहकारी संस्थेला कायदेशीर अस्तित्व मिळण्यासाठी तिची नोंदणी महाराष्ट्र सहकारी संस्था कायदा, १९६० नुसार करावी लागते. या प्रकरणात सहकारी संस्थेच्या स्थापनेच्या दोन अवस्था — प्रवर्तन अवस्था व नोंदणी अवस्था — आणि प्रवर्तकाची भूमिका व कार्ये यांचा अभ्यास आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
प्रवर्तन अवस्था — संस्था स्थापन होण्यापूर्वीचे टप्पे : (१) संस्था स्थापनेची कल्पना मनात येणे; (२) कल्पनेचे तपशीलवार परीक्षण (भांडवल उभारणी, अर्थक्षमता); (३) संभाव्य सभासदांची अनौपचारिक सभा; (४) साधनसामग्री गोळा करणे — जागा, फर्निचर, स्टेशनरी, विहित नमुन्यातील अर्ज, वेगवेगळ्या कुटुंबांतील किमान दहा सभासद; (५) आर्थिक योजना तयार करणे; (६) दस्तऐवज व कागदपत्रे तयार करणे.
अर्थक्षम होऊ शकणाऱ्या संस्थेचीच निबंधक नोंदणी करतात.
नोंदणी अवस्था : (१) प्राथमिक / औपचारिक सभा बोलावणे; (२) नियोजित संस्थेचे बँकेत खाते उघडणे; (३) विहित नमुना 'अ' मध्ये नोंदणी प्रस्ताव सादर करणे; (४) नोंदणी शुल्क / चलन पावती; (५) निबंधक अर्जाची नमुना 'ब' नोंदवहीत नोंद करतो; (६) निबंधकामार्फत अर्जाची छाननी; (७) संस्थेची नोंदणी व वर्गीकरण; (८) नोंदणी प्रमाणपत्र.
नोंदणी प्रमाणपत्रावर संस्थेचे नाव, नोंदणी क्रमांक, दिनांक, वर्ष, वर्ग असतो; निबंधकाची सही व शिक्का. प्रमाणपत्रानंतर संस्था कायदेशीर अस्तित्वात येते. त्यानंतर नाव किंवा उपविधीत बदल निबंधकाच्या परवानगीशिवाय करता येत नाही.
नोंदणी प्रस्तावासोबत : सभासदांची यादी, उपविधी (पोटनियम), बँकेत भरलेल्या भागभांडवलाचे प्रमाणपत्र, आर्थिक योजना, मुख्य प्रवर्तकाचे नाव इत्यादी.
प्रवर्तक : सहकारी संस्थेच्या स्थापनेची कल्पना मांडून ती प्रत्यक्षात आणण्यासाठी, नोंदणी व कारभार सुरू होईपर्यंत सर्व कामे करणारी व्यक्ती किंवा व्यक्तिसमूह. कायद्यात व्याख्या नाही, पण कार्ये स्पष्ट आहेत. गुण : नेतृत्व, चिकाटी, पुढाकार, कर्तबगारी, कल्पकता; प्रारंभिक खर्च पेलण्याची तयारी.
प्रवर्तकाची कार्ये : कल्पना सुचणे, अनौपचारिक सभा, उद्दिष्टे ठरवणे, प्रकल्प अहवाल, साधनसामग्री, आर्थिक योजना, बँक खाते, नोंदणीची कागदपत्रे, प्राथमिक औपचारिक सभा, नोंदणी अर्ज, नोंदणी प्रमाणपत्र मिळवणे, पहिली सर्वसाधारण सभा बोलावणे व तिचे इतिवृत्त लिहिणे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
प्रवर्तन – संस्था स्थापनेची पूर्वतयारी.
निबंधक – सहकारी संस्थांची नोंदणी करणारा अधिकारी.
उपविधी (पोटनियम) – संस्थेच्या अंतर्गत कामकाजाचे नियम.
नोंदणी प्रमाणपत्र – संस्था कायदेशीररीत्या अस्तित्वात आल्याचा पुरावा.
नमुने व सूत्रे
अवस्था
मुख्य टप्पे
प्रवर्तन
कल्पना → परीक्षण → अनौपचारिक सभा → साधनसामग्री → आर्थिक योजना → कागदपत्रे
नोंदणी
औपचारिक सभा → बँक खाते → नमुना 'अ' अर्ज → शुल्क → नमुना 'ब' नोंद → छाननी → नोंदणी व वर्गीकरण → प्रमाणपत्र
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. सहकारी संस्थेचा प्रवर्तक कोणाला म्हणतात?
सहकारी संस्था स्थापनेची कल्पना मांडून, सभासद व साधने गोळा करून, नोंदणी करून कारभार सुरू होईपर्यंत सर्व कामे करणाऱ्या व्यक्तीला किंवा व्यक्तिसमूहाला.
Q2. सहकारी संस्थेच्या नोंदणीसाठी किमान किती सभासद लागतात?
वेगवेगळ्या कुटुंबांतील किमान दहा सभासद (पाठ्यपुस्तकानुसार).
Q3. प्रवर्तन अवस्थेचे टप्पे स्पष्ट करा.
कल्पना सुचणे; तिचे परीक्षण; अनौपचारिक सभा; साधनसामग्री व सभासद गोळा करणे; आर्थिक योजना; दस्तऐवज तयार करणे.
Q4. सहकारी संस्थेच्या नोंदणी अवस्थेचे टप्पे लिहा.
औपचारिक सभा; बँक खाते; नमुना 'अ' मध्ये प्रस्ताव; नोंदणी शुल्क; नमुना 'ब' नोंदवहीत नोंद; निबंधकाची छाननी; नोंदणी व वर्गीकरण; नोंदणी प्रमाणपत्र.
Q5. प्रवर्तकाची कार्ये लिहा.
कल्पना मांडणे; अनौपचारिक सभा; उद्दिष्टे ठरवणे; प्रकल्प अहवाल; साधनसामग्री व आर्थिक योजना; बँक खाते; कागदपत्रे; नोंदणी अर्ज व प्रमाणपत्र; पहिली सर्वसाधारण सभा व इतिवृत्त.
परीक्षेसाठी टीप
नमुना 'अ' (अर्ज) व नमुना 'ब' (नोंदवही) गोंधळू नका; टप्पे क्रमाने लिहिणे हेच येथे महत्त्वाचे.
ग्रामीण भागातील शेतकरी पूर्वी सावकारांच्या जास्त व्याजदराच्या कर्जात अडकत असत. सावकारी वर्चस्वाला सक्षम पर्याय म्हणून सहकारी पतपुरवठा संस्था स्थापन झाल्या; सहकारी पतपुरवठा संस्था कायदा, १९०४ ने त्यांना गती दिली. या प्रकरणात सहकारी पतपुरवठा संस्थेचा अर्थ, वैशिष्ट्ये व कार्ये यांचा अभ्यास आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
अर्थ : आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल सभासदांना (शेतकरी, शेतमजूर, कारागीर) त्यांच्याजवळील उपलब्ध तारणावर, शेती उत्पादन वाढवण्यासाठी व जीवनमान उंचावण्यासाठी अल्प व मध्यम मुदतीचे कर्ज देणारी सहकारी संस्था.
वैशिष्ट्ये :
खुले व ऐच्छिक सभासदत्व.
उद्देश — शेती उत्पादनासाठी अल्प व मध्यम मुदतीचे कर्ज व त्याची वसुली.
कार्यक्षेत्र — सहसा संस्था ज्या गावात आहे त्या गावापुरते.
मर्यादित भांडवल — सभासद आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल.
कृषी उत्पादन साधनांच्या (बियाणे, खते, कीटकनाशके, अवजारे) खरेदीसाठी कर्ज.
जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँकेशी संलग्न.
ग्रामीण पतपुरवठा रचनेत महत्त्वाचे स्थान (त्रिस्तरीय रचनेचा पाया).
तारणावर कर्जपुरवठा.
मर्यादित कर्जपुरवठा.
कार्ये : ठेवी स्वीकारणे (चालू, बचत, मुदत, आवर्ती); कर्जपुरवठा; कर्जाच्या वापरावर नियंत्रण व कर्जवसुली; भांडवल निर्मिती; शासकीय (केंद्र, राज्य, नाबार्ड) योजनांमध्ये सहभाग; आर्थिक सल्ला; समाजकल्याणकारी उपक्रम; लघु व कुटीर उद्योगांना साहाय्य; सहकाराचे शिक्षण व प्रशिक्षण; कृषी आधारित उद्योगांना साहाय्य; विपणन कार्यात मदत.
महाराष्ट्रातील पतपुरवठ्याची त्रिस्तरीय रचना : गाव पातळीवर प्राथमिक सहकारी पतपुरवठा संस्था → जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक → राज्य सहकारी (शिखर) बँक.
महत्त्वाच्या संज्ञा
अल्पमुदतीचे कर्ज – हंगामी शेती खर्चासाठी (बियाणे, खते) दिलेले कर्ज.
मध्यम मुदतीचे कर्ज – अवजारे, जनावरे यांसाठी काही वर्षांचे कर्ज.
तारण – कर्जाच्या हमीसाठी ठेवलेली मालमत्ता.
कर्जवसुली – दिलेले कर्ज व्याजासह परत मिळवणे.
नमुने व सूत्रे
स्तर
संस्था
गाव / प्राथमिक
प्राथमिक सहकारी पतपुरवठा संस्था
जिल्हा
जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँक
राज्य
राज्य सहकारी बँक (शिखर बँक)
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. सहकारी पतपुरवठा संस्था का स्थापन करण्यात आल्या?
ग्रामीण भागातील सावकारी वर्चस्वाला सक्षम पर्याय म्हणून — शेतकऱ्यांना वाजवी व्याजदराने कर्ज देण्यासाठी.
Q2. सहकारी पतपुरवठा संस्था कोणत्या बँकेशी संलग्न असतात?
ज्या जिल्ह्यात त्या स्थापन झाल्या त्या जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँकेशी.
Q3. सहकारी पतपुरवठा संस्थेची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
खुले सभासदत्व; अल्प व मध्यम मुदतीचे कर्ज; गावापुरते कार्यक्षेत्र; मर्यादित भांडवल; शेती साधनांसाठी कर्ज; जिल्हा बँकेशी संलग्न; तारणावर व मर्यादित कर्जपुरवठा.
Q4. सहकारी पतपुरवठा संस्थेची कार्ये लिहा.
ठेवी स्वीकारणे; कर्जपुरवठा; कर्ज वापरावर नियंत्रण व वसुली; भांडवल निर्मिती; शासकीय योजनांत सहभाग; आर्थिक सल्ला; लघु उद्योगांना मदत; सहकार शिक्षण.
Q5. ग्रामीण विकासात सहकारी पतपुरवठा संस्थांचे महत्त्व सांगा.
सावकारी शोषणातून मुक्ती; शेती उत्पादन वाढ; बचतीची सवय; स्वयंरोजगार; शासकीय योजनांचा लाभ गावापर्यंत; ग्रामीण जीवनमान उंचावणे.
परीक्षेसाठी टीप
त्रिस्तरीय रचना आकृती / तक्त्याच्या स्वरूपात दाखवा — उत्तर अधिक गुणांचे होते.
सुरुवातीच्या प्राथमिक पतपुरवठा संस्था फक्त कर्ज देत असत. शेतकऱ्यांच्या इतर गरजा — बियाणे, खते, अवजारे, जीवनावश्यक वस्तू, सल्ला — भागवण्यासाठी सेवा सहकारी संस्था उदयास आल्या. भारतात त्यांची वाटचाल १९५८ पासून सुरू झाली. या प्रकरणात सेवा सहकारी संस्थेचा अर्थ, व्याख्या, वैशिष्ट्ये व कार्ये यांचा अभ्यास आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
१९०४ पासून प्राथमिक पतसंस्था फक्त कर्जपुरवठा करत; त्यांची पुनर्रचना करून बहुउद्देशीय संस्था करण्याचा विचार पुढे आला. अखिल भारतीय ग्रामीण पतपुरवठा पाहणी समितीने (१९५४) बहुउद्देशीय संस्थांतील दोष दाखवले. एम. एल. डार्लिंग यांनी योग्य आकाराच्या संस्थांचे मत मांडले. १९५८ मध्ये राष्ट्रीय विकास महामंडळाने सेवा सहकारी संस्थांना चालना दिली.
बी. मुखर्जी यांची व्याख्या : समान गरजा भागवण्यासाठी आणि कृषी उत्पादन वाढवण्यासाठी ग्रामस्थांनी परस्पर सहकार्याने स्थापन केलेली संस्था म्हणजे सेवा सहकारी संस्था. समाज कल्याण मंत्रालयानेही व्याख्या केली आहे.
वैशिष्ट्ये :
कार्यक्षेत्रातील शेतकऱ्यांना खुले व ऐच्छिक सभासदत्व.
सभासदांची मर्यादित जबाबदारी.
भागाची दर्शनी किंमत अल्प — साधारणतः ₹१०.
संचालक मंडळ / व्यवस्थापन समितीमार्फत लोकशाही व्यवस्थापन.
अल्प व मध्यम मुदतीचा कर्जपुरवठा; रोख रकमेऐवजी बियाणे, खते, जंतुनाशके देणे; शेतमालावर उचल.
शेतीची साधने — सुधारित बियाणे, खते, कीटकनाशके, अवजारे सवलतीच्या दराने; यांत्रिक अवजारे भाड्याने व त्यांची दुरुस्ती.
जीवनावश्यक वस्तूंचा पुरवठा — शासन पुरस्कृत स्वस्त धान्य दुकाने चालवणे.
ग्रामीण विकासाला चालना.
शेती विकासाचे कार्यक्रम व शासकीय योजना राबवणे.
सभासदांची बचत वाढवणे.
कर्जवसुली करणे.
प्राथमिक खरेदी-विक्री संघाचा प्रतिनिधी म्हणून कार्य.
छोट्या उद्योगांना चालना.
बाजारातील गैरव्यवहारांना आळा घालणे.
महत्त्वाच्या संज्ञा
सेवा सहकारी संस्था – कर्जाबरोबरच शेतीविषयक व इतर सेवा पुरवणारी गाव पातळीवरील संस्था.
बहुउद्देशीय संस्था – अनेक उद्देशांसाठी काम करणारी सहकारी संस्था.
दर्शनी किंमत – भागावर छापलेली मूळ किंमत.
उचल – शेतमालाच्या तारणावर आगाऊ दिलेली रक्कम.
नमुने व सूत्रे
मुद्दा
पतपुरवठा संस्था
सेवा सहकारी संस्था
मुख्य कार्य
कर्जपुरवठा
कर्ज + शेतीसाधने + जीवनावश्यक वस्तू + सल्ला
व्याप्ती
एक उद्देश
अनेक सेवा
सुरुवात
१९०४ पासून
१९५८ पासून
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. भारतात सेवा सहकारी संस्थांची वाटचाल केव्हा सुरू झाली?
सन १९५८ पासून; त्या वर्षी राष्ट्रीय विकास महामंडळाने त्यांना चालना दिली.
Q2. सेवा सहकारी संस्थेच्या भागाची दर्शनी किंमत साधारण किती असते?
अल्प — साधारणतः ₹१०.
Q3. सेवा सहकारी संस्थेची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
खुले व ऐच्छिक सभासदत्व; मर्यादित जबाबदारी; अल्प दर्शनी किंमत; लोकशाही व्यवस्थापन; कायद्यानुसार स्थापना; भांडवल उभारणी; जीवनावश्यक वस्तूंचे वितरण; मार्गदर्शन; शेतीविषयक सेवा; आधुनिक तंत्र.
Q4. सेवा सहकारी संस्थेची कार्ये लिहा.
कर्जपुरवठा; शेतीसाधने पुरवणे; स्वस्त धान्य दुकान; ग्रामीण विकास; शासकीय योजना; बचत; कर्जवसुली; खरेदी-विक्री संघाचा प्रतिनिधी; छोटे उद्योग; गैरव्यवहारांना आळा.
Q5. पतपुरवठा संस्था व सेवा सहकारी संस्था यांतील फरक सांगा.
मुख्य कार्य, व्याप्ती व सुरुवात या मुद्द्यांवर वरील तक्त्याप्रमाणे — सेवा संस्था ही कर्जासोबत अनेक सेवा देणारी बहुउद्देशीय संस्था आहे.
परीक्षेसाठी टीप
'१९५८' आणि 'भागाची किंमत ₹१०' ही दोन तथ्ये लहान प्रश्नांसाठी लक्षात ठेवा.
शेतमाल कच्च्या स्वरूपात विकल्यास शेतकऱ्याला कमी किंमत मिळते; त्यावर प्रक्रिया करून पक्का माल बनवल्यास जास्त लाभ मिळतो. या उद्देशाने शेतकरी सभासद एकत्र येऊन प्रक्रिया सहकारी संस्था स्थापन करतात — उदा. उसापासून साखर, कापसापासून सूत, दुधापासून दुग्धजन्य पदार्थ. या प्रकरणात प्रक्रिया संस्थेचा अर्थ, वैशिष्ट्ये, कार्ये आणि साखर कारखाने, सूत गिरण्या व दुग्ध संस्था यांचा अभ्यास आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
महाराष्ट्र सहकारी संस्था कायदा, १९६० : मालावर प्रक्रिया करणे हा ज्या संस्थेचा मुख्य उद्देश असतो ती प्रक्रिया सहकारी संस्था.
वैशिष्ट्ये : ऐच्छिक संघटन, शेतमाल उत्पादकांकडून भांडवल उभारणी, लोकशाही व्यवस्थापन, जोड व्यवसायांचा विकास, प्रक्रिया क्षेत्राचा विकास, शेतमाल उत्पादन परिसरात स्थापना, सहकार प्रशिक्षण व मार्गदर्शन, उत्पादक सभासदांना सेवा सुविधा, ग्रामीण औद्योगिकीकरणाला चालना, रोजगाराच्या संधी, मध्यस्थांचे उच्चाटन.
कार्ये : शेतमालाचे एकत्रीकरण, शेतमालावर प्रक्रिया, उत्पादित मालाची विक्री (प्रमाणीकरण, प्रतवारी, पॅकिंग), शिक्षणाच्या सोयी, पीक संरक्षणाबाबत मार्गदर्शन, बी-बियाणे व खते पुरवणे, उप-उत्पादनांच्या विकासाला चालना, शेतमाल उत्पादनासाठी कर्जपुरवठा, उत्पादन वाढीसाठी विकास योजना, मार्गदर्शन व प्रशिक्षण.
इतिहास : १९१७ – म्हैसूर राज्यात पहिली कापूस पिंजणी संस्था; १९२१ – गुजरातमध्ये तशीच संस्था; १९५१ – भारतातील पहिली सहकारी सूत गिरणी.
सहकारी साखर कारखाने : भारतातील पहिला सहकारी साखर कारखाना १९३३ मध्ये आंध्र प्रदेशातील इटिकोपक्का येथे सी. व्ही. एस. नरसिंह राजू यांनी स्थापन केला (गाळप क्षमता ७५ टन ऊस प्रतिदिन). महाराष्ट्रातील पहिला — प्रवरानगर (अहमदनगर), १९५१, डॉ. विठ्ठलराव विखे पाटील. भारतातील ३१६ साखर कारखान्यांपैकी १२२ सहकारी कारखाने महाराष्ट्रात (पाठ्यपुस्तकानुसार). उप-उत्पादने : मळी, अल्कोहोल, सहवीज, इथेनॉल, पार्टिकल बोर्ड; गूळ निर्मिती. औद्योगिक आर्थिक विकास महामंडळ योजनेच्या खर्चाच्या ६०% दीर्घमुदतीचे कर्ज देते.
सहकारी सूत गिरण्या : प्रक्रिया संस्थांत दुसऱ्या क्रमांकावर; कापूस पिंजणे, गासड्या बांधणे, सूत तयार करून कापड गिरण्यांना विकणे; सरकीपासून खाद्यतेल व पेंड. महाराष्ट्र, गुजरात, तामिळनाडूत प्रामुख्याने.
दुग्ध सहकारी संस्था : गुजरातच्या खेडा जिल्ह्यात पहिला जिल्हा सहकारी दूध उत्पादक संघ; 'अमूल'चे प्रमुख वर्गीस कुरियन यांच्या सहकार्याने १९६५ मध्ये राष्ट्रीय दुग्ध विकास मंडळ (NDDB); दुधाचा महापूर योजना; धवलक्रांती. महाराष्ट्र राज्य पातळीवर मुंबई येथे महानंद डेअरी (महाराष्ट्र राज्य दुग्ध सहकारी महासंघ). महाराष्ट्रात सुमारे ८५% दूध संकलन सहकारी संस्थांकडून.
महत्त्वाच्या संज्ञा
प्रक्रिया – कच्च्या मालाचे पक्क्या मालात रूपांतर.
उप-उत्पादन – मुख्य उत्पादनासोबत तयार होणारे दुय्यम उत्पादन (उदा. मळी, सहवीज).
गाळप क्षमता – साखर कारखाना दररोज किती ऊस गाळू शकतो ते प्रमाण.
धवलक्रांती – दुग्ध उत्पादनातील क्रांती.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
१९१७ – म्हैसूर, पहिली कापूस पिंजणी संस्था.
१९३३ – इटिकोपक्का, भारतातील पहिला सहकारी साखर कारखाना.
१९५१ – प्रवरानगर साखर कारखाना; पहिली सहकारी सूत गिरणी.
१९६५ – NDDB (वर्गीस कुरियन).
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. भारतातील पहिला सहकारी साखर कारखाना कोठे व केव्हा स्थापन झाला?
१९३३ मध्ये आंध्र प्रदेशातील इटिकोपक्का येथे, सी. व्ही. एस. नरसिंह राजू यांनी.
Q2. महानंद डेअरी म्हणजे काय?
मुंबई येथील महाराष्ट्र राज्य दुग्ध सहकारी महासंघ; शासन व दुग्ध सहकारी संस्थांमध्ये समन्वय साधते.
Q3. प्रक्रिया सहकारी संस्थेची वैशिष्ट्ये लिहा.
ऐच्छिक संघटन; उत्पादकांकडून भांडवल; लोकशाही व्यवस्थापन; उत्पादन परिसरात स्थापना; जोड व्यवसाय; ग्रामीण औद्योगिकीकरण; रोजगार; मध्यस्थांचे उच्चाटन.
Q4. प्रक्रिया सहकारी संस्थेची कार्ये स्पष्ट करा.
शेतमाल एकत्रीकरण; प्रक्रिया; विक्री; बियाणे-खते व कर्जपुरवठा; पीक संरक्षण मार्गदर्शन; उप-उत्पादनांचा विकास; विकास योजना; शिक्षण व प्रशिक्षण.
Q5. सहकारी साखर कारखान्यांचे ग्रामीण विकासातील योगदान लिहा.
ऊस उत्पादकांना योग्य भाव; रोजगार; उप-उत्पादनांतून उत्पन्न; शाळा-महाविद्यालये व आरोग्य सुविधा; रस्ते व पायाभूत विकास; ग्रामीण औद्योगिकीकरण.
परीक्षेसाठी टीप
'जोड्या लावा' : पहिली कापूस पिंजणी संस्था – १९१७, पहिला साखर कारखाना – इटिकोपक्का, दुग्ध संस्था – धवलक्रांती, महानंद – मुंबई.
सहकारी विपणन संस्था (सहकारी खरेदी - विक्री संस्था)
Marketing Co-operative Society
थोडक्यात सारांश
शेतकऱ्यांना आपला शेतमाल खाजगी व्यापारी व मध्यस्थांना कमी किमतीत विकावा लागत असे. शेतमालाला योग्य भाव मिळावा, निर्यातीला प्रोत्साहन मिळावे म्हणून सहकारी विपणन संस्था (सहकारी खरेदी-विक्री संस्था) स्थापन झाल्या. भारतातील पहिली सहकारी विपणन संस्था १९१५ मध्ये मुंबई प्रांतातील हुबळी येथे स्थापन झाली. या प्रकरणात त्यांचा अर्थ, व्याख्या, वैशिष्ट्ये, कार्ये आणि संघटन रचना यांचा अभ्यास आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
मार्च २०१८ अखेर महाराष्ट्रात १२०७ सहकारी विपणन संस्था (पाठ्यपुस्तकानुसार).
व्याख्या : भारतीय रिझर्व्ह बँक (खाजगी व्यापाऱ्यांपेक्षा अधिक किफायतशीरपणे शेतमालाची खरेदी-विक्री करणारी संस्था), मार्गारेट डिग्बी (अन्न व शेती संघटनेच्या तज्ज्ञ), डॉ. बी. एस. माथुर (शेतकऱ्यांनी सहकारी तत्त्वावर विपणन कार्ये करण्यासाठी स्थापन केलेली संस्था).
वैशिष्ट्ये : शेतकऱ्यांचे ऐच्छिक संघटन, शेतमालाचे विपणन, विस्तृत कार्यक्षेत्र, भाग विकून भांडवल उभारणी, लोकशाही कारभार, पतपुरवठा व विक्रीत सांगड, शासनाला धान्य खरेदीत मदत, संघीय रचना, सभासदांच्या क्रयशक्तीत वाढ, बाजारपेठेविषयी माहिती व सुविधा, मध्यस्थांचे उच्चाटन.
कार्ये :
शेतमालाचे एकत्रीकरण व प्रतवारी.
साठवणुकीच्या सोयी (गोदामे).
मालाची बांधणी (पॅकिंग).
मालाची वाहतूक.
शेतमालाची विक्री — प्रमुख कार्य.
शेतमालाच्या तारणावर उचल देणे.
सरकारच्या वतीने किमान आधारभूत किमतीने खरेदी (उदा. एकाधिकार कापूस खरेदी, नाफेडमार्फत कांदा खरेदी).
सभासदांना बाजारभाव, मागणी-पुरवठा, नवीन तंत्राची माहिती.
किमतीवर नियंत्रण.
शेतमालाची निर्यात.
संघटन रचना (चार स्तर) : (१) प्राथमिक सहकारी खरेदी-विक्री संस्था (गाव / तालुका); (२) जिल्हा सहकारी मध्यवर्ती खरेदी-विक्री संघ; (३) राज्य सहकारी खरेदी-विक्री संघ — राज्यातील सर्वोच्च संस्था; (४) राष्ट्रीय सहकारी कृषी विपणन संघ — नाफेड (NAFED), स्थापना २ ऑक्टोबर १९५८, मुख्य कार्यालय दिल्ली; आंतरराज्य व आंतरराष्ट्रीय व्यापार.
महत्त्वाच्या संज्ञा
विपणन – उत्पादकापासून ग्राहकापर्यंत माल पोहोचवण्याच्या सर्व क्रिया.
प्रतवारी – गुणवत्तेनुसार मालाचे वर्ग पाडणे.
किमान आधारभूत किंमत – शासनाने शेतमालासाठी ठरवलेली किमान खरेदी किंमत.
नाफेड – राष्ट्रीय पातळीवरील सहकारी कृषी विपणन संघ.
नमुने व सूत्रे
स्तर
संस्था
गाव / तालुका
प्राथमिक सहकारी खरेदी-विक्री संस्था
जिल्हा
जिल्हा सहकारी मध्यवर्ती खरेदी-विक्री संघ
राज्य
राज्य सहकारी खरेदी-विक्री संघ
राष्ट्र
नाफेड (१९५८, दिल्ली)
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. भारतातील पहिली सहकारी विपणन संस्था कोठे व केव्हा स्थापन झाली?
१९१५ मध्ये मुंबई प्रांतातील हुबळी येथे.
Q2. नाफेड म्हणजे काय?
राज्य सहकारी विपणन संघांनी राष्ट्रीय पातळीवर एकत्र येऊन स्थापन केलेला संघ; स्थापना २ ऑक्टोबर १९५८; मुख्य कार्यालय दिल्ली.
Q3. सहकारी विपणन संस्थेची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
ऐच्छिक संघटन; शेतमाल विपणन; विस्तृत कार्यक्षेत्र; लोकशाही कारभार; पतपुरवठा व विक्रीची सांगड; संघीय रचना; शासनाला खरेदीत मदत; मध्यस्थांचे उच्चाटन.
Q4. सहकारी विपणन संस्थेची कार्ये लिहा.
एकत्रीकरण व प्रतवारी; साठवणूक; बांधणी; वाहतूक; विक्री; तारणावर उचल; सरकारतर्फे खरेदी; माहिती पुरवणे; किंमत नियंत्रण; निर्यात.
Q5. सहकारी विपणन संस्थांची संघटन रचना स्पष्ट करा.
चार स्तरांची संघीय रचना — प्राथमिक संस्था, जिल्हा संघ, राज्य संघ आणि राष्ट्रीय पातळीवर नाफेड; प्रत्येक स्तराचे एक कार्य लिहा.
परीक्षेसाठी टीप
संघटन रचना पिरॅमिड आकृतीने दाखवा आणि नाफेडची तारीख (२ ऑक्टोबर १९५८) लक्षात ठेवा.
अन्न, वस्त्र व निवारा या माणसाच्या मूलभूत गरजा आहेत. शहरात जागेची टंचाई व वाढत्या किमतींमुळे अल्प व मध्यम उत्पन्न गटातील लोकांना स्वतःचे घर घेणे कठीण असते. निवाऱ्याची समान गरज असलेल्या व्यक्ती एकत्र येऊन सहकारी गृहनिर्माण संस्था स्थापन करतात. या प्रकरणात तिचा अर्थ, व्याख्या, वैशिष्ट्ये व कार्ये यांचा अभ्यास आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
भारतातील पहिली गृहनिर्माण सहकारी संस्था १९०९ मध्ये म्हैसूर प्रांतात — 'बेंगलोर को-ऑप. सोसायटी लिमिटेड'. नियोजन काळात विकासाला वेग.
भारतीय राष्ट्रीय सहकारी गृहनिर्माण महासंघ (NCHF) — राष्ट्रीय शिखर संस्था, स्थापना सप्टेंबर १९६९.
गृहनिर्माण आणि नागरी विकास महामंडळ (HUDCO) — स्थापना एप्रिल १९७०; नागरी भागातील सहकारी गृहनिर्माण प्रकल्पांना कर्जपुरवठा.
अर्थ : जागा खरेदी किंवा सरकारकडून सवलतीत मिळवणे, आराखडे, बांधकाम साहित्य, मजुरी, दुरुस्ती व देखभाल — सर्व व्यवहार संस्थेमार्फत. महाराष्ट्र सहकारी संस्था कायदा, १९६० मध्येही व्याख्या आहे (सभासदांना राहण्यासाठी घरे / सदनिका बांधून देणे).
व्याख्या : मर्यादित उत्पन्न असलेल्या व्यक्तींनी एकत्र येऊन आपल्या राहण्याच्या घराची गरज पूर्ण करण्यासाठी सहकारी तत्त्वानुसार स्थापन केलेली संस्था.
वैशिष्ट्ये : ऐच्छिक संघटना, वाजवी किमतीत घरबांधणी, भांडवल उभारणी (भाग, प्रवेश शुल्क, बँका व वित्तसंस्थांकडून कर्ज), लोकशाही व्यवस्थापन, मध्यस्थ व दलालांचे उच्चाटन, बांधकाम-दुरुस्ती-देखभाल खर्चात बचत, सभासदांच्या बचत सवयीत वाढ, समूह जीवनाचा आनंद, शहरी भागाचा विकास, कर्जपुरवठ्याची तरतूद.
कार्ये :
संस्थेसाठी जागा मिळवणे.
नोंदणीसाठी आवश्यक पूर्तता.
बांधकाम परवानगी मिळवणे.
बांधकाम व्यावसायिकांबरोबर करार.
बांधकाम साहित्याची (सिमेंट, वाळू, विटा, लोखंड) खरेदी.
नागरी व सामुदायिक सुविधा मिळवणे.
दुरुस्ती व देखभाल.
हिशेब लेखन.
गरजू सभासदांना तयार घरे पुरवणे.
सभासदांना शिक्षण.
महत्त्वाच्या संज्ञा
सदनिका – इमारतीतील स्वतंत्र घर (फ्लॅट).
HUDCO – गृहनिर्माण आणि नागरी विकास महामंडळ.
बांधकाम परवानगी – स्थानिक संस्थेकडून बांधकामासाठी घ्यावयाची मंजुरी.
देखभाल खर्च – इमारतीच्या दुरुस्ती व सुविधांसाठी सभासदांकडून घेतला जाणारा खर्च.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
१९०९ – बेंगलोर को-ऑप. सोसायटी, पहिली गृहनिर्माण सहकारी संस्था.
सप्टेंबर १९६९ – भारतीय राष्ट्रीय सहकारी गृहनिर्माण महासंघ.
एप्रिल १९७० – HUDCO.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. भारतातील पहिली सहकारी गृहनिर्माण संस्था कोणती?
१९०९ मध्ये म्हैसूर प्रांतात स्थापन झालेली 'बेंगलोर को-ऑप. सोसायटी लिमिटेड'.
Q2. HUDCO चे कार्य काय?
गृहनिर्माण आणि नागरी विकास महामंडळ (एप्रिल १९७०) नागरी भागातील सहकारी गृहनिर्माण प्रकल्पांना कर्जपुरवठा करते.
Q3. सहकारी गृहनिर्माण संस्थेची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
ऐच्छिक संघटना; वाजवी किमतीत घर; भांडवल उभारणी; लोकशाही व्यवस्थापन; मध्यस्थांचे उच्चाटन; खर्चात बचत; बचतीची सवय; समूह जीवन; शहरी विकास; कर्जपुरवठा.
Q4. सहकारी गृहनिर्माण संस्थेची कार्ये लिहा.
जागा मिळवणे; नोंदणी; बांधकाम परवानगी; बांधकाम करार; साहित्य खरेदी; सुविधा; दुरुस्ती-देखभाल; हिशेब; तयार घरे; सभासद शिक्षण.
Q5. सहकारी गृहनिर्माण संस्थांमुळे मध्यमवर्गीयांची निवाऱ्याची समस्या कशी दूर होते?
एकत्रित खरेदीमुळे जागा व साहित्य स्वस्त; सवलतीत सरकारी जमीन; दीर्घ मुदतीचे अल्प व्याजदराचे कर्ज; दलाल नसल्याने कमी किंमत; सामूहिक देखभालीमुळे खर्चात बचत.
परीक्षेसाठी टीप
१९०९, १९६९ व १९७० ही तीन वर्षे आणि HUDCO चे पूर्ण नाव लक्षात ठेवा.
खाजगी व्यापारी साठेबाजी, भेसळ, काळाबाजार करून ग्राहकांचे शोषण करतात. ग्राहकांना निर्भेळ व दर्जेदार वस्तू रास्त किमतीत मिळाव्यात म्हणून ग्राहक स्वेच्छेने एकत्र येऊन ग्राहक सहकारी संस्था (ग्राहक भांडार) स्थापन करतात. जागतिक सहकारी चळवळीचा उगमच १८४४ च्या रॉश्डेल ग्राहक भांडारातून झाला. या प्रकरणात ग्राहक सहकारी संस्थेचा अर्थ, व्याख्या, वैशिष्ट्ये, कार्ये व प्रकार यांचा अभ्यास आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
भारतातील पहिले सहकारी ग्राहक भांडार २० सप्टेंबर १९०५ रोजी चेन्नई (मद्रास) येथे — 'ट्रिप्लिकेन अर्बन को-ऑपरेटिव्ह सोसायटी लिमिटेड'.
दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात नियंत्रित दरात धान्य वितरणाची जबाबदारी ग्राहक सहकारी संस्थांवर सोपवली गेली.
ग्राहकांच्या संरक्षणासाठी भारत सरकारने १९८६ मध्ये ग्राहक संरक्षण कायदा केला; २४ डिसेंबर — राष्ट्रीय ग्राहक दिन; १५ मार्च — जागतिक ग्राहक दिन.
व्याख्या : ग्राहकांना निर्भेळ व दर्जेदार जीवनावश्यक वस्तूंचा पुरवठा व्हावा या उद्देशाने स्वेच्छेने व परस्पर सहकार्याने स्थापन केलेली संस्था.
वैशिष्ट्ये : सहकारी कायद्यानुसार स्थापना, ग्राहकांचे स्वेच्छा संघटन, फक्त रोखीने व्यवहार, दर्जेदार व निर्भेळ वस्तूंचा पुरवठा, लोकशाही कारभार, नफेखोरीला आळा, राहणीमानात सुधारणा, रास्त किंमत, संघटनात्मक (चार स्तरीय) संरचना, उत्पादकांकडून थेट खरेदी.
संघीय रचना (चार स्तर) : राष्ट्रीय सहकारी ग्राहक संघ → राज्य सहकारी ग्राहक संघ → जिल्हा स्तरावर घाऊक / केंद्रीय सहकारी ग्राहक भांडारे → प्राथमिक सहकारी ग्राहक भांडारे.
कार्ये : ग्राहकांचे हित जोपासणे, जीवनावश्यक वस्तूंचे उत्पादन, अनिष्ट व्यापारी प्रथांचे उच्चाटन, निर्भेळ व दर्जेदार मालाचा पुरवठा, उचित व्यापारी प्रथांची जोपासना, मध्यस्थांचे उच्चाटन, मक्तेदारीला आळा, किंमत पातळीत स्थिरता, सभासद शिक्षण (काटकसर व बचत), शासनाचे प्रतिनिधित्व (उदा. स्वस्त धान्य वितरण).
प्रकार : (१) प्राथमिक सहकारी ग्राहक संस्था; (२) मध्यवर्ती ग्राहक भांडारे / सुपर बाजार / जनता बाजार / विभागीय भांडारे; (३) विद्यार्थी ग्राहक सहकारी भांडारे (शाळा, महाविद्यालयांत).
महत्त्वाच्या संज्ञा
ग्राहक भांडार – ग्राहकांनी सहकारी तत्त्वावर चालवलेले दुकान.
भेसळ – वस्तूत कमी दर्जाचे पदार्थ मिसळणे.
साठेबाजी – कृत्रिम टंचाई निर्माण करण्यासाठी माल साठवून ठेवणे.
सुपर बाजार – एकाच छताखाली अनेक वस्तू विकणारे मोठे ग्राहक भांडार.
महत्त्वाच्या तारखा व व्यक्ती
१८४४ – रॉश्डेल, जगातील पहिले सहकारी ग्राहक भांडार.
२० सप्टेंबर १९०५ – ट्रिप्लिकेन अर्बन को-ऑप. सोसायटी, चेन्नई.
१९८६ – ग्राहक संरक्षण कायदा.
१५ मार्च – जागतिक ग्राहक दिन.
२४ डिसेंबर – राष्ट्रीय ग्राहक दिन.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. भारतातील पहिले सहकारी ग्राहक भांडार कोणते?
२० सप्टेंबर १९०५ रोजी चेन्नई येथे स्थापन झालेली 'ट्रिप्लिकेन अर्बन को-ऑपरेटिव्ह सोसायटी लिमिटेड'.
Q2. ग्राहक सहकारी भांडारात व्यवहार कसे केले जातात?
केवळ रोखीने; उधारी दिली जात नाही.
Q3. ग्राहक सहकारी संस्थेची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
स्वेच्छा संघटन; रोखीने व्यवहार; निर्भेळ व दर्जेदार वस्तू; लोकशाही कारभार; नफेखोरीला आळा; रास्त किंमत; चार स्तरीय रचना; उत्पादकांकडून थेट खरेदी.
Q4. ग्राहक सहकारी संस्थेची कार्ये लिहा.
ग्राहक हित; वस्तूंचे उत्पादन; अनिष्ट प्रथांचे उच्चाटन; दर्जेदार माल; मध्यस्थांचे उच्चाटन; मक्तेदारीला आळा; किंमत स्थिरता; सभासद शिक्षण; शासनाचे प्रतिनिधित्व.
Q5. ग्राहक सहकारी संस्थांचे प्रकार स्पष्ट करा.
प्राथमिक ग्राहक संस्था — स्थानिक पातळीवर; मध्यवर्ती भांडारे / सुपर बाजार / जनता बाजार — मोठ्या प्रमाणावर विक्री व प्राथमिक संस्थांना पुरवठा; विद्यार्थी भांडारे — शाळा-महाविद्यालयांत वह्या, पुस्तके, गणवेश.
परीक्षेसाठी टीप
'१५ मार्च – जागतिक ग्राहक दिन' व '१९०५ – चेन्नई' हे 'रिकाम्या जागा' प्रश्नात हमखास येतात.