एखाद्या परिसरातील जैविक व अजैविक घटकांचा परस्परसंबंध म्हणजे परिसंस्था. पाणी हे सर्व घटकांना जोडते. या पाठात भूपरिसंस्था व जलीय परिसंस्था, महाराष्ट्रातील वनांचे प्रकार आणि पर्यावरणासाठी पाणी राखून ठेवणे का आवश्यक आहे हे समजते.
भूपरिसंस्था: गवताळ प्रदेश, वने, वाळवंट. वने पृथ्वीच्या एकूण पृष्ठभागाच्या सुमारे ९.४%, म्हणजे जमिनीच्या सुमारे ३०% भाग व्यापतात.
जलीय परिसंस्था: गोड्या पाण्याची (साचलेले/वाहते पाणी) व खाऱ्या पाण्याची (सागरी). त्यांतील जीवसृष्टी खोली, स्वच्छता, तापमान, प्रकाश, ऑक्सिजन, प्रवाहाचा वेग यांवर अवलंबून असते.
पाण्याविषयीचे ज्ञान व व्यवस्थापन यांची भारताला दीर्घ आणि समृद्ध परंपरा आहे. पंचतत्त्वांची कल्पना, पाऊस व भूजलाचा अभ्यास करणारे प्राचीन ग्रंथ, जुनी तळी, विहिरी व सिंचन पद्धती आणि महाराष्ट्राचा जलवारसा, जो आज पुन्हा जागवायला हवा, यांची माहिती या पाठात आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
पंचतत्त्वे: पृथ्वी, जल, अग्नी, वायू व आकाश. निसर्गनियम पाळून या तत्त्वांचा आदर करणारी जीवनपद्धती भारतीय संस्कृतीत रुजली.
ऋग्वेदात सरस्वती नदीकाठच्या संस्कृतीचे वर्णन आहे. ही नदी नंतर लुप्त झाली; नदी संस्कृती घडवते तशी नष्टही करू शकते.
वेदांमध्ये धरणे व कालव्यांचा उल्लेख आहे.
वराहमिहिराने सुमारे दीड हजार वर्षांपूर्वी 'बृहत्संहिता' ग्रंथात पाण्यावर चार अध्याय लिहिले. मृदा, वनस्पती, वारुळे व प्राण्यांचे वर्तन यांचा भूजलाशी संबंध सांगितला; महाराष्ट्रासारख्या बेसाल्टच्या प्रदेशासाठी हा अभ्यास उपयुक्त आहे.
पराशर मुनींनी 'कृषी-पराशर' ग्रंथात वारे, प्राण्यांचे वर्तन, ग्रहस्थिती यांवरून पावसाचा अंदाज वर्तवण्याच्या नोंदी केल्या.
कौटिल्याच्या 'अर्थशास्त्रात' पाणी उपसा, धरणे, गाळ काढणे व पाणीपट्टी यांचा उल्लेख आहे.
जुनी बांधकामे: गिरनारचे सुदर्शन सरोवर (चंद्रगुप्त मौर्याच्या काळात), औरंगाबादजवळील हर्सूल तलाव (सातवाहन), कंधारजवळील जगतुंग सरोवर (राष्ट्रकूट), चालुक्य-यादव काळातील बारवा.
मौर्य, सातवाहन, चालुक्य व राष्ट्रकूट काळ हा महाराष्ट्रातील जलव्यवस्थापनाचा सुवर्णकाळ मानला जातो.
भुवनदेवाच्या 'अपराजितपृच्छा' ग्रंथात तलावांचे सहा आकार सांगितले आहेत. मंदिराजवळील तलावाला पुष्करणी म्हणतात.
स्थानिक पद्धती: खानदेशातील फड सिंचन (जिरे माळी समाज, १३वे–१५वे शतक), विदर्भात कोहळी समाजाने बांधलेले सुमारे दहा हजार मामा तलाव, बीडची खजिना विहीर (१५७२) आणि सातपुड्यातील भिल्लांची 'पाट' पद्धत.
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी प्रत्येक गडासाठी पाण्याला प्रथम स्थान दिले.
महत्त्वाच्या संज्ञा
पुष्करणी – मंदिराजवळील तलाव, कमळतळे.
बारव – पायऱ्या असलेली चौकोनी विहीर.
फड पद्धत – खानदेशातील लोकसहभागातून चालणारी कालवा सिंचन पद्धत.
महत्त्वाची माहिती
बृहत्संहिता – वराहमिहिर; कृषी-पराशर – पराशर मुनी.
खजिना विहीर, बीड – १५७२ – सुमारे २१२ हेक्टर सिंचन.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. पंचतत्त्वे कोणती?
पृथ्वी, जल, अग्नी, वायू आणि आकाश.
Q2. 'बृहत्संहिता' कोणी लिहिली? त्यात पाण्याविषयी काय सांगितले आहे?
वराहमिहिराने. त्यात मृदा, वनस्पती, वारुळे व प्राण्यांच्या वर्तनाचा भूजलाशी संबंध सांगितला आहे.
Q3. महाराष्ट्रातील दोन पारंपरिक जलव्यवस्थांची उदाहरणे द्या.
खानदेशातील जिरे माळी समाजाने उभारलेली फड पद्धत आणि विदर्भातील कोहळी समाजाचे मामा तलाव.
Q4. मौर्य ते राष्ट्रकूट काळाला जलव्यवस्थापनाचा सुवर्णकाळ का म्हणतात?
या काळात राजे व लोकांनी तलाव, बारवा, बंधारे बांधून पाण्याचे उत्तम व्यवस्थापन केले; त्यांतील अनेक आजही उपयोगात आहेत.
Q5. जलवारशातून आज आपण कोणता धडा घ्यावा?
पूर्वी लोक स्वतः निसर्गाचा आदर ठेवून पाणी व्यवस्थापन करत. आज महाराष्ट्रात पाणीटंचाई आहे; म्हणून जुनी जलसाधने पुनरुज्जीवित करून जलसंवर्धन करावे.
परीक्षेसाठी टीप
कोणता तलाव कोणी बांधला आणि कोणता ग्रंथ कोणी लिहिला हे जोड्यांच्या स्वरूपात लक्षात ठेवा.
पाणी वाचवायचे असेल तर आधी ते मोजता आले पाहिजे. पाऊस, बाष्पीभवन, वाहते पाणी, साठलेले पाणी, जमिनीत झिरपणारे पाणी आणि पिकांची पाण्याची गरज कशी मोजतात आणि त्यासाठी कोणती एकके वापरतात, हे या पाठात आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
सर्व पाणी जलचक्रातून येते, म्हणून बाष्प, पाऊस, वाहते, साठलेले व झिरपणारे पाणी या सर्वांचे मोजमाप आवश्यक आहे.
पर्जन्यमापक: नरसाळ्याचे तोंड १२७ मिमी (सुमारे ५ इंच); पाणी आतील बाटलीत जमा होते. वरची कड जमिनीपासून ३०.५ सेंमी उंच असते. नळी अरुंद ठेवल्याने पाण्याचे बाष्पीभवन होत नाही. दैनिक नोंद सकाळी ८.३० (भारतीय प्रमाण वेळ) वाजता, पाण्याच्या पातळीच्या खालच्या कडेवरून घेतात.
बाष्पीभवनमापक: १.२ मी व्यासाचे, ३० सेंमी खोल, पांढरा रंग दिलेले लोखंडी भांडे लाकडी चौकटीवर ठेवतात; रोज सकाळी ८ वाजता झालेली घट मोजतात. भांड्यातील व जमिनीवरील बाष्पीभवनातील फरकासाठी गुणांक: पश्चिम महाराष्ट्र व कोकण ०.६५, मराठवाडा व विदर्भ ०.८.
वाहते पाणी: ओरिफिस, मीटर गेट, वियर, फ्लूम आणि V-नॉच (९०° चा V आकाराचा खाच असलेली फळी प्रवाहात आडवी). प्रवाह लिटर प्रति सेकंदात मोजतात.
साठलेले पाणी: सरासरी लांबी × रुंदी × खोली (स्थिर मोजमाप पद्धत). धरणावरून वाहणारे पाणी वेग व वेळेवरून मोजतात (प्रवाह मोजमाप पद्धत).
झिरपा मोजमाप: ३० सेंमी व्यासाची लोखंडी कडी जमिनीत १५ सेंमी गाडून पाणी भरतात आणि दर ५ मिनिटांनी पातळीतील घट नोंदवतात; यावरून तासाला किती पाणी जमिनीत मुरते ते कळते.
पिकाची पाण्याची गरज: पेरणीपासून काढणीपर्यंत पिकाला लागणारे एकूण पाणी, शेतावरील पाण्याच्या खोलीच्या रूपात मोजतात.
जल आराखडा म्हणजे गावाच्या पाण्याचा हिशेब: पाणलोटात किती पाऊस पडतो, किती जमिनीत मुरतो, किती बाष्पीभवन होते, किती उपसा होतो आणि वापरासाठी किती शिल्लक राहते. या माहितीवरून गाव उपचारांची कामे ठरवून टंचाई टाळू शकते.
महत्त्वाचे मुद्दे
जल आराखडा ही प्रश्नांची उत्तरे देतो: पाणलोटात दरवर्षी किती पाणी अडते, किती मुरते, किती बाष्पीभवन होते, किती भूजल उपसले जाते व वापरासाठी किती उपलब्ध आहे.
परिपूर्ण नियोजनासाठी गरज, शिस्तबद्ध प्रयत्न, क्षमतेनुसार कामवाटप, पुरेसे शिक्षण आणि प्रामाणिक कष्ट आवश्यक.
लागणारी माहिती: पर्जन्य नोंदी, निरीक्षण विहिरींतील भूजल पातळी, ओढे-नाले दाखवणारा गावनकाशा, मृदा व खडक प्रकार, पुनर्भरणाच्या जागा, विहिरी-कूपनलिका, मागील तीन वर्षांची पिके, पंपांची संख्या, पिण्याच्या पाण्याचे स्रोत, लोकसंख्या व पशुधन.
कालावधी: पावसाळा संपताच (ऑक्टोबरनंतर) सुरुवात; सभा, शिवारफेरी व निष्कर्ष एका महिन्यात; जानेवारी ते जून पावसापूर्वी उपचारांची कामे.
ग्रामसभा – मुले, तरुण, महिला, पुरुष, ज्येष्ठ सहभागी; समस्या, सद्यःस्थिती व उपाय यांवर चर्चा; जल समिती निवड (वर्षातून किमान ४ वेळा आढावा).
शिवारफेरी – तज्ज्ञांसह भूरचना, खडक, पिके, जलस्रोत यांचे निरीक्षण.
माहितीचे नकाशावर व नोंदवहीत संकलन; पाणलोटाचा टोपोशीट उपयुक्त.
पाण्याचा ताळेबंद – उपलब्धता विरुद्ध वापर (घरगुती, सिंचन, उद्योग, जनावरे, बाष्पीभवन, वाहून जाणारे पाणी).
कृती कार्यक्रम व त्याची प्रभावी अंमलबजावणी.
टप्पे:
महत्त्वाच्या संज्ञा
जल आराखडा – गावातील पाण्याची उपलब्धता व वापर यांचा अंदाज घेऊन केलेले नियोजन.
पाण्याचा ताळेबंद – उपलब्ध पाणी व वापरले जाणारे पाणी यांची तुलना.
टोपोशीट – उंची, ओढे, रस्ते, वस्ती दाखवणारा नकाशा.
जल समिती – आराखडा तयार करून आढावा घेणारी ग्रामस्थांची समिती.
महत्त्वाची माहिती
सुरुवात ऑक्टोबरनंतर; पाहणी एका महिन्यात; उपचार जानेवारी–जून.
जल समिती वर्षातून किमान चार वेळा आढावा घेते.
गावांचे तयार जल आराखडे भूजल सर्वेक्षण व विकास यंत्रणेच्या (GSDA) संकेतस्थळावर पाहता येतात.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. जल आराखडा म्हणजे काय?
गावाच्या पाणलोटात किती पाणी येते, साठते, वाया जाते व वापरले जाते याचा हिशेब करून केलेले पाण्याचे नियोजन.
Q2. जल नियोजन केव्हा सुरू करावे? का?
पावसाळा संपताच (ऑक्टोबरनंतर), म्हणजे पाहणी व विश्लेषण वेळेत होऊन पुढील पावसापूर्वी उपचारांची कामे करता येतात.
Q3. ग्रामसभेची भूमिका काय?
सर्व ग्रामस्थांना सहभागी करणे, पाणीवापर व समस्यांवर चर्चा करणे, भविष्यातील दुष्काळाची कल्पना देणे आणि जल समिती निवडणे.
Q4. शिवारफेरीत कोणती माहिती गोळा केली जाते?
भूरचना, मृदा व खडक प्रकार, पिके, विहिरी-कूपनलिका, पंप, ओढे-नाले, पुनर्भरण व साठवणुकीच्या जागा.
Q5. जल आराखडा तयार करण्याचे टप्पे लिहा.
ग्रामसभा → शिवारफेरी → नकाशा व नोंदणी → पाण्याचा ताळेबंद → कृती कार्यक्रम व अंमलबजावणी.
परीक्षेसाठी टीप
टप्पे ओघतक्त्याच्या (फ्लो चार्ट) स्वरूपात लिहा; वेळ वाचतो व पूर्ण गुण मिळतात.
ज्या संपूर्ण क्षेत्रातील पावसाचे पाणी एका ओढ्यात किंवा नाल्यात येते ते पाणलोट क्षेत्र. पाणलोट विकास म्हणजे माथा ते पायथा उपचार करून पावसाचे पाणी अडवणे, माती थांबवणे व पाणी जमिनीत मुरवणे. यामुळे विहिरींची पातळी व शेती उत्पादन वाढते. मंत्र आहे — 'पाणी अडवा, पाणी जिरवा'.
महत्त्वाचे मुद्दे
पाणलोट क्षेत्र ५० ते ५०० हेक्टर किंवा अधिक असू शकते; आधी लहान पाणलोट निवडावा.
प्रथम संपूर्ण क्षेत्राचे सर्वेक्षण: उंच-सखलपणा, प्रवाहाची दिशा, मृदा, खडक, किती पाणी अडवता येईल.
उपचार नेहमी सर्वांत उंच भागापासून (माथा) सुरू करून पायथ्याकडे येतात.
विचारात घ्यायचे घटक: पाऊस व हवामान; आकार, उतार व रचना; ओढ्यांचे जाळे; मृदेचा प्रकार व खोली; खडक, भेगा व सांधे; झिरपण्याचा वेग; वनस्पती; जमीन वापर.
डोंगर उतारावर सलग समतल चर (CCT), त्यांच्या बाजूने वाळा (व्हेटिव्हर) गवत व झाडे.
लहान घळींमध्ये दगडी बांध (लूज बोल्डर).
नाला बांध व सिमेंट नाला बांध.
गॅबियन बंधारा (तारेच्या जाळीत दगड).
वनराई बंधारा (वाळूच्या पोत्यांचा स्वस्त बंधारा).
शेतात कप्पा बांध.
शेततळे.
वृक्ष व गवत लागवड.
उपचार पद्धती:
परिणाम: पहिल्याच वर्षी भूजल पातळी वाढते, विहिरींना पाणी येते, फळबागा व शेती उत्पादन वाढते.
उपाय: जलसंधारण (विहीर पुनर्भरण, ओढ्यांचे खोलीकरण-रुंदीकरण), शहरी व ग्रामीण भागात विहीर-कूपनलिका पुनर्भरण आणि प्रदूषण रोखणे (जलस्रोतात निर्माल्य विसर्जन किंवा विधी न करणे).
महत्त्वाच्या संज्ञा
पाणलोट क्षेत्र – एकाच ओढ्यात/नाल्यात पाणी वाहून आणणारे क्षेत्र.
पाणीटंचाई टँकरने किंवा फक्त शासनाकडून सुटत नाही. ग्रामस्थ एकत्र येऊन नियोजन करतात, श्रम करतात व निर्णय घेतात तेव्हाच जलसंधारण यशस्वी होते. लोकसहभाग, शासकीय योजना आणि हिवरे बाजार व शिरपूर पॅटर्न ही दोन प्रसिद्ध उदाहरणे या पाठात आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
महाराष्ट्रातील सुमारे ७५% ग्रामीण भाग दरवर्षी पिण्याच्या व शेतीच्या पाण्याच्या टंचाईचा सामना करतो; टँकर हा तात्पुरता उपाय आहे.
लोकसहभाग वाढवण्याचे मार्ग: जनजागृती कार्यशाळा, ग्रामसभा, श्रमदान, प्रभातफेरी, निबंध व वक्तृत्व स्पर्धा. युवक मंडळे, शेतकरी गट, महिला बचत गट, NSS विद्यार्थी, शाळेतील राष्ट्रीय हरित सेना यांची मदत.
शासकीय योजना: जलयुक्त शिवार योजना, महात्मा फुले जलभूमी अभियान, अटल भूजल योजना इत्यादी; स्थानिक स्वराज्य संस्थांची भूमिका महत्त्वाची.
नियोजन – गरजांवर चर्चा, ध्येय ठरवणे, कृती आराखडा.
अंमलबजावणी – माहिती देणे, कामवाटप, प्रत्यक्ष कृती, नियंत्रण व मार्गदर्शन.
हिवरे बाजार (अहमदनगर जिल्हा, पोपटराव पवार): १९९५ मध्ये ग्रामसभेच्या निर्णयाने पाणलोट विकास सुरू, ३ वर्षांत पूर्ण. विहिरी ९७ वरून २२९; नव्या कूपनलिकांवर बंदी व कूपनलिकेचे पाणी फक्त घरगुती वापरासाठी. उत्पादन जवळजवळ दुप्पट.
शिरपूर पॅटर्न (धुळे जिल्हा, सुरेश खानापूरकर, २००४ पासून): सिमेंट बंधाऱ्यांच्या वर नाले ८०–१०० फूट रुंद व २५–३० फूट खोल केले; ८० गावांत २३५ सिमेंट बंधारे; शेतकऱ्यांनी जमीन दान केली. दुष्काळ व पूर दोन्हींपासून संरक्षण; २० जिल्ह्यांत व इतर राज्यांत प्रसार.
महत्त्वाच्या संज्ञा
लोकसहभाग – सामूहिक कामाच्या नियोजन, अंमलबजावणी व आढाव्यात लोकांनी वेळ, श्रम, कौशल्य व पैसा देणे.
श्रमदान – सार्वजनिक कामासाठी स्वेच्छेने केलेले श्रम.
नव्या कूपनलिकांवर बंदी आणि कूपनलिकेचे पाणी फक्त घरगुती वापरासाठी.
Q4. शिरपूर पॅटर्नची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
सिमेंट बंधाऱ्यांजवळ नाल्यांचे रुंदीकरण व खोलीकरण करून जास्त पाणी साठवले व मुरवले; शेतकऱ्यांनी जमीन दिली, लोकप्रतिनिधी सहभागी झाले; दुष्काळ व पूर दोन्हींवर उपाय.
Water Condition and Water Challenges in Maharashtra
थोडक्यात सारांश
महाराष्ट्रात पुरेसा पाऊस पडतो, पण तो अतिशय असमानपणे वाटलेला असून व्यवस्थापन अपुरे आहे; त्यामुळे राज्याचा मोठा भाग टंचाई व दुष्काळाचा सामना करतो. महाराष्ट्रातील पर्जन्य, पाण्याची उपलब्धता आणि राज्यासमोरील प्रमुख जल आव्हाने या पाठात आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
राज्यातील सुमारे ८५% पाऊस नैऋत्य मोसमी वाऱ्यांपासून (जून ते सप्टेंबर) पडतो. ऑक्टोबर हा संक्रमण काळ; ऑक्टोबर ते जानेवारी ईशान्य (परतीचा) मान्सून काही पाऊस देतो.
सरासरी वार्षिक पाऊस सुमारे १३६० मिमी, पण प्रदेशानुसार मोठा फरक: कोकण २०००–३५०० मिमी; सह्याद्रीच्या पूर्वेकडील पर्जन्यछायेचा भाग ५००–७५० मिमी; पूर्व विदर्भ १०००–१४०० मिमी.
अवर्षणप्रवण प्रदेश सुमारे ६१,६०० चौ. किमी, पाऊस ३००–५०० मिमी; सुमारे १२६ तालुके कायम दुष्काळी.
देशाच्या ९.३७% क्षेत्र असलेल्या महाराष्ट्राकडे देशाच्या सुमारे १४.५९% जलसंपत्ती आहे, तरीही नियोजन व व्यवस्थापनाअभावी वारंवार दुष्काळ पडतो.
पावसाचे पाणी थेट वापर, भूपृष्ठ साठा (नद्या, तलाव, धरणे) आणि भूजल या रूपांत मिळते; भूपृष्ठ जल व भूजल परस्परांवर अवलंबून असल्याने त्यांचे नियोजन एकत्र करावे.
पावसाचे असमान वाटप – निम्म्याहून अधिक पाऊस कोकणात.
लोकसंख्या, शेती, उद्योग यांमुळे वाढती मागणी; तरीही सुमारे ८०% शेती कोरडवाहू; दरवर्षी सुमारे १५०० गावे व ४३०५ वाड्यांना पिण्याच्या पाण्याची टंचाई.
भूजलाकडे दुर्लक्ष – राज्याचा ९२% भाग कठीण खडकाचा, त्यात पाणी कमी साठते.
सिंचन, पिण्याचे पाणी व उद्योग यांच्यातील पाणीवाटप.
सिंचन क्षमतेचा अपुरा वापर – ३९१० प्रकल्प (८७ मोठे, २९७ मध्यम, ३५२६ लघु), पण अपूर्ण कालवे व धरणांतील गाळ.
पाण्याचा अतिवापर – काही शहरांत दरडोई दररोज सुमारे २५० लिटर, तर दुष्काळी गावांत आठवड्यातून एकदा किंवा त्याहून कमी पाणी.
प्रमुख आव्हाने:
महत्त्वाच्या संज्ञा
पर्जन्यछायेचा प्रदेश – सह्याद्रीच्या पूर्वेकडील कमी पावसाचा कोरडा भाग.
परतीचा मान्सून – ऑक्टोबर ते जानेवारीतील ईशान्य मोसमी पाऊस.
कोरडवाहू शेती – फक्त पावसावर अवलंबून असलेली शेती.
महत्त्वाची माहिती
महाराष्ट्र: देशाच्या क्षेत्राच्या ९.३७%; जलसंपत्तीच्या १४.५९%.
सिंचित क्षेत्र ६.४८% (१९६०–६१) वरून २०.६०% (२०१०–११).
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. ऑक्टोबरला संक्रमण काळ का म्हणतात?
ऑक्टोबरपर्यंत नैऋत्य मान्सून पूर्णपणे परततो आणि ईशान्य मान्सून सुरू होतो.
Q2. अवर्षणप्रवण प्रदेश म्हणजे काय?
सह्याद्रीच्या पूर्वेकडील पर्जन्यछायेचा भाग, जिथे पाऊस झपाट्याने कमी (३००–५०० मिमी) होतो.
Q3. भूपृष्ठ जल व भूजलाचे नियोजन एकत्र का करावे?
हे दोन वेगळे स्रोत नसून एकमेकांना पूरक आहेत आणि आता मागणी उपलब्धतेपेक्षा जास्त आहे.
Q4. महाराष्ट्रातील पाण्याचे असमान वाटप स्पष्ट करा.
सह्याद्री मोसमी वारे अडवतो; त्यामुळे कोकणात २०००–३५०० मिमी तर पूर्वेकडील भागात ५००–७५० मिमी पाऊस पडतो. निम्म्याहून अधिक पाऊस कोकणात; १२६ तालुके कायम दुष्काळी.
Q5. राज्याच्या सिंचन क्षमतेचा पूर्ण वापर का होत नाही?
कालवे व वितरण व्यवस्था अपूर्ण, प्रकल्पांना विलंब व खर्चवाढ आणि गाळामुळे धरणांचा साठा कमी होतो.
परीक्षेसाठी टीप
तीन आकडे लक्षात ठेवा: सरासरी १३६० मिमी पाऊस, ८५% नैऋत्य मान्सूनमधून, ९२% कठीण खडक.
पावसाव्यतिरिक्त पिकांना पाणी देणे म्हणजे जलसिंचन. सिंचनाची गरज, पाणी उपसण्याच्या जुन्या व नव्या पद्धती आणि पाणी वाचवणाऱ्या ठिबक व तुषार सिंचनासारख्या आधुनिक पद्धती या पाठात आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
उद्देश: पावसाळ्याशिवाय इतर ऋतूंत पिके घेणे, वर्षात एकाहून अधिक पिके, नगदी पिकांना पाणी, हेक्टरी उत्पादन वाढवणे आणि खात्रीशीर (संरक्षित) शेती.
स्रोत: धरणे, तलाव, कालवे, नद्या व भूजल. सिंचनाच्या पाण्याचा मोठा भाग बाष्पीभवनाने वाया जातो.
महाराष्ट्रातील मुख्य पद्धती: भूपृष्ठावरून पाणी देणे (सरी व वाफा), उंचावरून फवारणे (तुषार) आणि मुळांजवळ पाणी देणे (ठिबक).
पारंपरिक साधने: मोट (बैलांच्या साहाय्याने चामडी किंवा पत्र्याची पिशवी; १२५–२०० लिटर; १५–२० मीटर खोल विहिरीतून), ढेकळी (वजन बांधलेला खांब), रहाट (बैलांनी फिरवले जाणारे चाक). ही साधने आता लोप पावत आहेत.
तलाव सिंचन: महाराष्ट्रात सुमारे १५%; सबमर्सिबल पंप, चेन पंप यांचा वापर.
उपसा सिंचन: डिझेल इंजिन, विद्युत किंवा सौर पंपांनी उंच जमिनीला पाणी; पुस्तकानुसार सिंचित क्षेत्राच्या सुमारे ८८%.
ठिबक सिंचन: पॉलिथिन नळ्यांच्या जाळ्यातून मुळांजवळ थेंब थेंब पाणी, जमिनीच्या शोषणवेगापेक्षा कमी वेगाने. इस्रायलच्या सिम्चा ब्लास यांनी विकसित केले (१९५९–६०). फायदे: उत्पादन २०–२००% वाढ, ३०–८०% पाणी बचत, मृदेची धूप नाही, उंच-सखल, क्षारयुक्त किंवा कोरड्या जमिनीतही वापर, नळ्यांमधून खते देता येतात (सुमारे ३०–३५% खर्च बचत).
तुषार सिंचन: ॲल्युमिनियम/PVC नळ्यांवरील नोझलद्वारे पावसासारखे पाणी; कमी पाण्याच्या भागासाठी उपयुक्त; गहू, हरभरा, भुईमूग, भाजीपाला, रोपवाटिका.
कालवा सिंचन – धरणातील पाणी मुख्य व उपकालव्यांनी शेतापर्यंत.
महत्त्वाच्या संज्ञा
जलसिंचन – पावसाव्यतिरिक्त पिकांना पाणी पुरवणे.
ठिबक सिंचन – नळ्यांतून मुळांजवळ थेंब थेंब पाणी देणे.
तुषार सिंचन – फिरत्या नोझलद्वारे पावसासारखे पाणी फवारणे.
उपसा सिंचन – पंपाने पाणी उंच जमिनीपर्यंत पोहोचवणे.
महत्त्वाची माहिती
पद्धत
पाणी बचत
उपयुक्त
सरी/वाफा
कमी
सपाट जमीन
तुषार
मध्यम
गहू, हरभरा, भाजीपाला
ठिबक
सर्वाधिक (३०–८०%)
फळबागा, ऊस, उंच-सखल जमीन
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. जलसिंचनाची व्याख्या लिहा.
धरणे, विहिरी, कालवे किंवा नद्यांतून पावसाव्यतिरिक्त पिकांना पाणी पुरवणे म्हणजे जलसिंचन.
Q2. मोट म्हणजे काय?
बैलांच्या साहाय्याने विहिरीतून १२५–२०० लिटर पाणी काढणारी चामडी किंवा पत्र्याची पारंपरिक पिशवी.
Q3. जलसिंचनाचे चार उद्देश लिहा.
पावसाळ्याशिवाय शेती, वर्षात एकाहून अधिक पिके, नगदी पिकांना पाणी आणि जास्त व खात्रीशीर उत्पादन.
Q4. ठिबक सिंचन व त्याचे फायदे स्पष्ट करा.
नळ्यांच्या जाळ्यातून मुळांजवळ थेंब थेंब पाणी दिले जाते. ३०–८०% पाणी बचत, उत्पादनवाढ, धूप नाही, उंच-सखल किंवा क्षारयुक्त जमिनीत वापर आणि नळ्यांतून खते देता येतात.
Q5. ठिबक व तुषार सिंचनातील फरक सांगा.
ठिबकमध्ये फक्त मुळांजवळ थेंबाथेंबाने पाणी; तुषारमध्ये संपूर्ण पिकावर पावसासारखे फवारे. ठिबकमध्ये पाणी जास्त वाचते; तुषार गव्हासारख्या दाट पिकांना योग्य.
परीक्षेसाठी टीप
ठिबक नळी व तुषार नोझलची लहान नामनिर्देशित आकृती काढा; सोपे गुण मिळतात.
पाणी मर्यादित आहे पण मागणी सतत वाढत आहे, म्हणून देशांमध्ये व राज्यांमध्ये पाणीतंटे वाढत आहेत. जलकायदे व धोरणे का आवश्यक आहेत, जगातील व भारतातील पाणीतंट्यांची उदाहरणे, शेजारी देशांशी भारताचे जलकरार आणि महाराष्ट्रातील प्रमुख जलकायदे या पाठात आहेत.
महत्त्वाचे मुद्दे
जगाची लोकसंख्या सुमारे १०० कोटी (१७५०) वरून ६०० कोटी (२०००) झाली, पण वापरण्यायोग्य गोडे पाणी तेवढेच आहे; पृथ्वीवरील फक्त सुमारे १% पाणी वापरण्यायोग्य गोडे आहे.
सुमारे ६० देशांत पाण्याची गंभीर समस्या; भविष्यातील महायुद्ध पाण्यासाठी होऊ शकते असे म्हटले जाते.
जागतिक तंटे: इस्रायल-अरब राष्ट्रे (जॉर्डन नदी), इजिप्त-सुदान-इथिओपिया (नाईल नदी; इजिप्तचे आस्वान धरण), आफ्रिकेतील अनेक देश, अमेरिकेतील राज्ये (कोलोरॅडो नदी).
भूतान (१९७९) – पूर व हवामान माहिती; ३५ जल-हवामान केंद्रे.
बांगलादेश – संयुक्त नदी आयोग (१९७२), गंगा करार (१२ डिसेंबर १९९६); गंगा, ब्रह्मपुत्रा, बराक पुराची माहिती.
चीन (२००२) – ब्रह्मपुत्रेच्या पुराची माहिती.
नेपाळ – महाकाली करार (१९९६), पंचेश्वर प्रकल्प.
पाकिस्तान – सिंधू जल करार, १९६० मध्ये झाला.
भारताचे करार:
गोदावरी, कृष्णा, नर्मदा, रावी-बियास, कावेरी या आंतरराज्य तंट्यांसाठी लवाद नेमले गेले.
इतिहासातील धडा: कपिलवस्तू व कोलिय यांच्यातील रोहिणी नदीचा तंटा राजकुमार सिद्धार्थ (गौतम) यांच्या सल्ल्याने चर्चेतून सुटला.
राष्ट्रीय जलनीतीनुसार पाणी ही राष्ट्रीय संपत्ती; भूजल उपसा पुनर्भरणापेक्षा जास्त नसावा (१९८७ ची जलनीती).
महाराष्ट्रातील कायदे: महाराष्ट्र सिंचन अधिनियम १९७६; भूजल (पिण्याच्या पाण्यासाठी नियमन) अधिनियम १९९३; शेतकऱ्यांद्वारे सिंचन व्यवस्थापन अधिनियम २००५; महाराष्ट्र जलसंपत्ती नियमन प्राधिकरण (MWRRA) अधिनियम २००५. ऑगस्ट २००५ मध्ये स्थापन झालेले हे देशातील पहिले असे प्राधिकरण. राज्य जलनीती २०१९ मध्ये सुधारित.
दुष्काळात धरणातील पाणीवाटपात पिण्याच्या पाण्याला सर्वोच्च प्राधान्य.
महत्त्वाच्या संज्ञा
पाणीतंटा – नदीच्या किंवा भूजलाच्या वाटपावरून होणारा संघर्ष.
जलनीती – पाण्याच्या न्याय्य व शाश्वत वापरासाठी शासनाचे धोरण.
नियमन प्राधिकरण – पाण्याचे न्याय्य वाटप व दर ठरवणारी संस्था.
महत्त्वाची माहिती
MWRRA – ऑगस्ट २००५ – देशात पहिले.
सिंधू जल करार – १९६०; बांगलादेशशी गंगा करार – १९९६.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. जलकायद्यांची गरज का आहे?
लोकसंख्या व मागणी वाढत असताना गोडे पाणी मर्यादित आहे; न्याय्य वाटप, अतिवापर रोखणे व तंटे सोडवणे यासाठी कायदे आवश्यक.
Q2. देशातील पहिले जल नियमन प्राधिकरण कोणते?
महाराष्ट्र जलसंपत्ती नियमन प्राधिकरण, ऑगस्ट २००५.
Q3. भारत-बांगलादेश जल सहकार्य स्पष्ट करा.
१९७२ पासून संयुक्त नदी आयोग, डिसेंबर १९९६ चा गंगा करार आणि भारताकडून गंगा, ब्रह्मपुत्रा, बराक नद्यांच्या पुराचा अंदाज.
Q4. रोहिणी नदीच्या तंट्यातून कोणता धडा मिळतो?
पाणी ही निसर्गाची देणगी आहे; तंटे युद्धाने नव्हे तर चर्चा व सामंजस्याने सोडवावेत.
Q5. महाराष्ट्रातील पाण्याविषयीचे चार कायदे/धोरणे सांगा.
महाराष्ट्र सिंचन अधिनियम १९७६, भूजल नियमन अधिनियम १९९३, MWRRA अधिनियम २००५ आणि राज्य जलनीती (सुधारित २०१९).
परीक्षेसाठी टीप
पाठ्यपुस्तकाच्या काही प्रतींमध्ये सिंधू जल कराराचे वर्ष १९९६ छापले आहे; योग्य वर्ष १९६० आहे.
Water Purification and Sewage (Wastewater) Management
थोडक्यात सारांश
नदी किंवा तलावाचे पाणी थेट पिण्यास सुरक्षित नसते. पाण्याची गढूळता व ती मोजण्याच्या पद्धती, शहरातील जलशुद्धीकरण केंद्रातील टप्पे आणि घरगुती जलशुद्धीकरण उपकरणे यांची माहिती या पाठात आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
गढूळता: पाण्यात तरंगणाऱ्या मातीच्या व इतर कणांमुळे आलेला गढूळपणा. गढूळ पावसाचे पाणी टाकाऊ नाही; स्थिर ठेवल्यास किंवा तुरटी फिरवल्यास ते निवळते.
सेची चकती (काळी-पांढरी चकती दोरीला बांधून): चकती दिसेनाशी होते ती खोली A, पुन्हा दिसते ती B; सरासरी = (A + B)/2.
गढूळता नेफेलोमीटरने NTU (नेफेलोमेट्रिक टर्बिडिटी युनिट) मध्ये मोजतात.
दात घासण्यापासून कपडे धुण्यापर्यंत आपल्या रोजच्या सवयींमुळे पाण्यात रसायने मिसळतात आणि पाणी वाया जाते. पर्यावरणपूरक जीवनपद्धती, कचऱ्याचे योग्य व्यवस्थापन आणि प्रक्रिया केलेल्या सांडपाण्याचा पुनर्वापर (सिंगापूरप्रमाणे) यांमुळे पाण्याची गुणवत्ता कशी टिकवता येते हे या पाठात आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
अर्थ ओव्हरशूट डे: वर्षभरात निसर्ग जेवढी संसाधने निर्माण करतो ती माणूस संपवतो तो दिवस. तो दरवर्षी अलीकडे येत आहे; २०१९ मध्ये तो २९ जुलै रोजी होता (पाठ्यपुस्तकात २७ जुलै छापले आहे).
टूथपेस्ट (२–५ ग्रॅम रसायने): कडुनिंब किंवा बाभळीची काडी, दंतमंजन वापरावे.
दाढीचा साबण/फोम: रसायने; गरम पाण्यानेही दाढी मऊ होते.
आंघोळ: शॉवर (५०–१०० लि.) किंवा टब (३००–४०० लि.) ऐवजी बादली (सुमारे २० लि.).
कचरा व पाणी: उघड्या कचऱ्यावर पाऊस पडून तो कुजतो, जंतू वाढतात, तलाव व भूजल प्रदूषित होते; प्रदूषित भूजल शुद्ध करणे फार कठीण.
ओला-सुका कचरा वेगळा करावा; ओल्या कचऱ्याचे कंपोस्ट (राष्ट्रीय सेंद्रिय शेती केंद्राच्या वेस्ट डिकम्पोजरने सुमारे ४० दिवसांत खत); कचरा कमी करणे, योग्य विल्हेवाट व पुनर्चक्रीकरण.
सांडपाण्यावर प्रक्रिया करून बागा, शौचालये, उद्योग यांसाठी पुनर्वापर; कारखाने व शेतीनेही आपल्या सांडपाण्यावर प्रक्रिया करावी.
सिंगापूर प्रारूप: पावसाचे पाणी साठवणे (सुमारे एक-तृतीयांश भूभाग संरक्षित पाणलोट), मलेशियातून आयात कमी करणे, सांडपाणी पिण्यायोग्य करून 'न्यू वॉटर' (सुमारे ३५% गरज) आणि समुद्राच्या पाण्याचे निक्षारीकरण.
महत्त्वाच्या संज्ञा
अर्थ ओव्हरशूट डे – वर्षाची नैसर्गिक संसाधने संपवण्याचा दिवस.
पर्यावरणीय जीवनपद्धती – कमी संसाधने वापरून कमी प्रदूषण करणारी जीवनशैली.
न्यू वॉटर – सिंगापूरमधील अत्यंत शुद्ध केलेले पुनर्वापराचे पाणी.
कंपोस्टिंग – ओल्या कचऱ्यापासून खत तयार करणे.
महत्त्वाची माहिती
कृती
पर्यावरणपूरक पर्याय
आंघोळ
शॉवर/टब नव्हे, २० लिटरची बादली
भांडी
राख, माती, नारळाच्या शेंड्या
ओला कचरा
कंपोस्ट
सांडपाणी
प्रक्रिया व पुनर्वापर
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. अर्थ ओव्हरशूट डे म्हणजे काय?
पृथ्वी वर्षभरात जेवढी संसाधने पुनर्निर्मित करू शकते ती मानवाने संपवल्याचा त्या वर्षातील दिवस.
Q2. आंघोळ करताना पाणी कसे वाचवता येईल?
शॉवर (५०–१०० लि.) किंवा टब (३००–४०० लि.) ऐवजी सुमारे २० लिटरची बादली वापरून आणि साबण कमी वापरून.
Q3. उघड्या कचऱ्यामुळे पाणी कसे दूषित होते?
पावसाने कचरा कुजतो, जंतू पसरतात आणि घाण पाणी तलावात जाते किंवा जमिनीत मुरून भूजल दूषित करते.
Q4. सिंगापूर जलसुरक्षित कसे झाले?
संरक्षित पाणलोटांसह पावसाचे पाणी साठवणे, आयात कमी करणे, सांडपाण्यापासून 'न्यू वॉटर' आणि समुद्राच्या पाण्याचे निक्षारीकरण — कडक कायद्यांच्या आधारे.
Q5. पाणी वाचवणारे पाच जीवनशैली बदल सुचवा.
बादलीने आंघोळ, दंतमंजन, डिटर्जंट कमी, कचरा वर्गीकरण व कंपोस्ट, आणि नदीत निर्माल्य/कचरा न टाकणे.
परीक्षेसाठी टीप
प्रत्येक दैनंदिन कृती, तिच्यातील घातक रसायन आणि पर्यावरणपूरक पर्याय अशी मांडणी बहुतेक प्रश्नांना लागू पडते.
खारे पाणी फक्त समुद्रातच नाही तर जमिनीखालीही आढळते. समुद्राच्या पाण्याचे निक्षारीकरण, भूगर्भातील खाऱ्या पाण्याची दोन कारणे, विदर्भातील पूर्णा खोऱ्याचा खारपाण पट्टा आणि त्यावरील उपाय यांची माहिती या पाठात आहे.
महत्त्वाचे मुद्दे
भारतातील १२ राज्ये व केंद्रशासित प्रदेशांना लांब समुद्रकिनारा आहे; समुद्राच्या पाण्याचे निक्षारीकरण केल्यास पाणीटंचाई बरीच कमी होऊ शकते.
निक्षारीकरण खर्चिक आहे, पण त्याचा खर्च १९९० च्या तुलनेत सुमारे एक-तृतीयांश झाला आहे. इस्रायल घरगुती वापराचे सुमारे ५५% पाणी अशा प्रकारे मिळवतो; तेथील सोरेक प्रकल्प जगातील सर्वांत मोठ्या प्रकल्पांपैकी. तमिळनाडू, आंध्र प्रदेश, पुदुच्चेरी येथे प्रकल्प; चेन्नईला दररोज १० कोटी लिटर पाणी पुरवणारा प्रकल्प.
किनारी भागात गोड्या पाण्याच्या अतिउपशामुळे समुद्राचे पाणी जमिनीत शिरणे (कोकण पट्टा).
काही ठिकाणी नैसर्गिकरीत्या जमिनीखाली खाऱ्या पाण्याचे साठे.
भूगर्भात खारे पाणी येण्याची दोन कारणे:
गोडे व खारे पाणी त्यांच्या घनतेतील फरकामुळे सहज मिसळत नाहीत; गोडे पाणी वर तरंगते, म्हणून अतिउपशाने खारे पाणी वर येते.
महाराष्ट्रात दोन गाळाचे प्रदेश: तापी खोरे (धुळे, जळगाव, नंदुरबार) आणि पूर्णा खोरे (अकोला, अमरावती, बुलढाणा).
पूर्णा खारपाण पट्टा सुमारे ४६९२ चौ. किमी; ८९४ गावे; सुमारे १९.९ लाख लोकसंख्या. पाणी इतके खारे की पूर्वी त्यापासून मीठ बनवले जाई; विद्युत वाहकता २००० सूक्ष्म एककांपेक्षा जास्त. गावांना पट्ट्याबाहेरून नळाने पिण्याचे पाणी द्यावे लागते.
तज्ज्ञांनी सुचवलेला उपाय: सुमारे १००० मीटर लांबीपर्यंत ओढ्यांचे पात्र २० मीटरपर्यंत खोल व ३० मीटरपर्यंत रुंद करून सिमेंट बंधारा बांधणे. खालील अपारगम्य पिवळ्या मातीच्या थरामुळे साठलेले गोडे पाणी (प्रत्येकी सुमारे ६ लाख घनमीटर) खाऱ्या पाण्यात मिसळत नाही.
महत्त्वाच्या संज्ञा
निक्षारीकरण – समुद्राच्या किंवा मचूळ पाण्यातील क्षार काढून टाकणे.
खारपाण पट्टा – भूजल नैसर्गिकरीत्या खारे असलेला प्रदेश.
समुद्रजल घुसखोरी – अतिउपशामुळे किनारी भूजलात समुद्राचे पाणी शिरणे.
अपारगम्य थर – पाणी जाऊ न देणारा मातीचा थर.
महत्त्वाची माहिती
जिल्हा
गावे
क्षेत्र (चौ. किमी)
अमरावती
३५५
१७३८
अकोला
३७३
१९३९
बुलढाणा
१६६
१०१५
एकूण
८९४
४६९२
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. निक्षारीकरण म्हणजे काय?
समुद्राच्या पाण्यातील क्षार काढून ते पिण्यासाठी, शेतीसाठी व उद्योगांसाठी वापरण्यायोग्य करण्याची प्रक्रिया.
Q2. किनारी विहिरींत समुद्राचे पाणी का शिरते?
गोड्या पाण्याच्या अतिउपशामुळे जमिनीखाली निर्माण झालेली पोकळी समुद्राचे पाणी भरून काढते.
Q3. पूर्णा खारपाण पट्ट्यात कोणते जिल्हे येतात?
अमरावती, अकोला आणि बुलढाणा.
Q4. गोडे व खारे भूजल का मिसळत नाहीत?
दोघांची घनता वेगळी असल्याने गोडे पाणी जड खाऱ्या पाण्याच्या वर थराच्या रूपात राहते.
Q5. पूर्णा खोऱ्यातील खाऱ्या पाण्याची समस्या कशी सोडवता येईल?
ओढ्यांचे पात्र २० मीटरपर्यंत खोल व ३० मीटरपर्यंत रुंद करून सिमेंट बंधारे बांधावेत; अपारगम्य पिवळी माती साठलेले गोडे पाणी वेगळे ठेवते आणि ते पिण्यासाठी व शेतीसाठी वापरता येते.
परीक्षेसाठी टीप
तीन जिल्हे व एकूण ८९४ गावे हे आकडे लक्षात ठेवा; तक्त्यावर आधारित प्रश्न विचारले जातात.