थोडक्यात सारांश
पूर्वी राष्ट्रीय सुरक्षा म्हणजे फक्त लष्कराच्या मदतीने देशाच्या सीमांचे रक्षण करणे, असे मानले जात असे. या पाठात ही संकल्पना कशी बदलत गेली ते पाहतो. आज राष्ट्रीय सुरक्षेत पर्यावरण, अर्थव्यवस्था, समाज, राजकारण आणि प्रत्येक माणसाची सुरक्षितता व प्रतिष्ठा (मानवी सुरक्षा) यांचाही समावेश होतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
- पारंपरिक दृष्टिकोन: बाह्य आक्रमणापासून राष्ट्राचे भौतिक संरक्षण म्हणजे राष्ट्रीय सुरक्षा. लष्करी बाजू महत्त्वाची आहे, पण ती एकमेव नाही.
- खऱ्या सुरक्षेसाठी मुत्सद्देगिरी, सक्षम अर्थव्यवस्था, ऊर्जा व नैसर्गिक संसाधने, पर्यावरणाचा समतोल आणि राष्ट्रीय एकात्मता हेही आवश्यक आहेत.
- संस्कृतमध्ये सुरक्षेसाठी रक्षः, रक्षणम्, रक्षकः ('रक्ष्' धातू = रक्षण करणे) आणि 'सुरक्षा' हे शब्द आहेत. 'अभयम्' म्हणजे भीतीपासून मुक्ती.
- कौटिल्याने (चाणक्य, इ.स.पू. चौथे शतक) 'अर्थशास्त्र' ग्रंथात सुरक्षेचे अंतर्गत व बाह्य असे भाग केले. सुव्यवस्था राखणे व राज्याची संपत्ती वाढवणे हे शासनाचे मूलभूत कर्तव्य त्याने सांगितले (दंडनीती).
- १९८०–९० च्या दशकांत विली ब्रँट यांच्या अहवालांनी सुरक्षेचा संबंध विकासाशी जोडला; ओलॉफ पाल्मे आयोगाने 'सामायिक सुरक्षा' ही कल्पना मांडली.
- जागतिकीकरणानंतर (१९९०) राज्येतर घटक (स्वयंसेवी संस्था) सक्रिय झाले आणि सर्वसमावेशक सुरक्षा व मानवी सुरक्षा या संकल्पना पुढे आल्या.
- सर्वसमावेशक सुरक्षेत पर्यावरणीय, आर्थिक, सामाजिक आणि राजकीय सुरक्षा येतात.
- मानवी सुरक्षेत प्रदेशाऐवजी माणूस केंद्रस्थानी असतो. संयुक्त राष्ट्रांच्या १९९४ च्या मानवी विकास अहवालात 'भीतीपासून मुक्ती' व 'अभावापासून मुक्ती' यांवर भर दिला आणि सात पैलू सांगितले: आर्थिक, अन्न, आरोग्य, पर्यावरणीय, वैयक्तिक, सामूहिक आणि राजकीय सुरक्षा.
- महबूब उल हक यांनी अमर्त्य सेन यांच्यासह मानवी विकास निर्देशांक (HDI) तयार केला; UNDP तो १९९० पासून वापरते.
महत्त्वाच्या संज्ञा
- राष्ट्रीय सुरक्षा – राष्ट्राचे सार्वभौमत्व, भूप्रदेश, मूल्ये व नागरिक यांच्या संरक्षणासाठी केलेले सर्व उपाय.
- राज्येतर घटक – शासनाचा भाग नसलेली संस्था, उदा. स्वयंसेवी संस्था (NGO).
- सामायिक सुरक्षा – दुसऱ्या देशाला असुरक्षित करून कोणताही देश सुरक्षित होऊ शकत नाही, ही कल्पना.
- मानवी सुरक्षा – माणसाचे जीवन, उपजीविका आणि प्रतिष्ठा यांची सुरक्षा.
महत्त्वाची माहिती
- कौटिल्य – 'अर्थशास्त्र' – अंतर्गत व बाह्य सुरक्षा.
- विली ब्रँट – पश्चिम जर्मनीचे चॅन्सलर (१९६९–७४), १९७१ चा नोबेल शांतता पुरस्कार.
- ओलॉफ पाल्मे – स्वीडनचे पंतप्रधान, निःशस्त्रीकरण व सुरक्षा विषयक स्वतंत्र आयोगाचे अध्यक्ष.
- १९९४ – UNDP चा मानवी विकास अहवाल, मानवी सुरक्षेची संकल्पना.
५ महत्त्वाचे प्रश्न
Q1. राष्ट्रीय सुरक्षेचा पारंपरिक अर्थ काय होता?
बाह्य आक्रमणापासून राष्ट्राचे मुख्यतः लष्करी बळावर भौतिक संरक्षण करणे.
Q2. सामायिक सुरक्षा म्हणजे काय?
दुसऱ्या देशाला असुरक्षित करून कोणताही देश सुरक्षित होत नाही; सर्व राष्ट्रांनी मिळून सुरक्षा शोधली पाहिजे, ही ओलॉफ पाल्मे आयोगाची कल्पना.
Q3. सर्वसमावेशक सुरक्षेची चार क्षेत्रे सांगा.
पर्यावरणीय, आर्थिक, सामाजिक आणि राजकीय सुरक्षा.
Q4. १९९४ च्या मानवी विकास अहवालातील मानवी सुरक्षेचे सात पैलू कोणते?
आर्थिक, अन्न, आरोग्य, पर्यावरणीय, वैयक्तिक, सामूहिक आणि राजकीय सुरक्षा.
Q5. राष्ट्रीय सुरक्षेची संकल्पना का बदलली?
जागतिकीकरण, वेगवान दळणवळण, सक्रिय राज्येतर घटक आणि प्रदूषण, दारिद्र्य, सामाजिक संघर्ष यांसारखे नवे धोके यांमुळे. आता सुरक्षेचा अर्थ फक्त सीमांचे रक्षण नसून लोकांचे जीवन व प्रतिष्ठा जपणे असा झाला आहे.
परीक्षेसाठी टीप
'भीतीपासून मुक्ती' आणि 'अभावापासून मुक्ती' ही दोन वाक्ये आणि मानवी सुरक्षेचे सात पैलू क्रमाने लक्षात ठेवा.