थोडक्यात
संगणकाला माहिती देणाऱ्या उपकरणांना इनपुट उपकरणे (Input Devices) म्हणतात. संगणकाचा निकाल आपल्याला दाखवणाऱ्या उपकरणांना आउटपुट उपकरणे (Output Devices) म्हणतात. माहिती कायमची जपून ठेवणाऱ्या उपकरणांना साठवण उपकरणे (Storage Devices) म्हणतात. काही उपकरणे इनपुट व आउटपुट दोन्ही काम करतात, उदा. टच स्क्रीन.
महत्त्वाचे मुद्दे
- कीबोर्ड (Keyboard) व माउस (Mouse) ही सर्वात जास्त वापरली जाणारी इनपुट उपकरणे आहेत.
- मॉनिटर (Monitor) व प्रिंटर (Printer) ही मुख्य आउटपुट उपकरणे आहेत.
- स्क्रीनवर दिसणारा निकाल म्हणजे सॉफ्ट कॉपी (Soft Copy).
- कागदावर छापलेला निकाल म्हणजे हार्ड कॉपी (Hard Copy).
- बँकेतील चेक (Cheque) वाचण्यासाठी MICR वापरतात.
- उत्तरपत्रिकेतील गोल (Bubble) तपासण्यासाठी OMR वापरतात.
- छापलेला मजकूर वाचून संपादन करता येईल अशा अक्षरांत बदलण्यासाठी OCR वापरतात.
- टच स्क्रीन (Touch Screen) इनपुट व आउटपुट दोन्ही आहे.
- Backspace कर्सरच्या डावीकडील अक्षर, तर Delete उजवीकडील अक्षर पुसते.
- SSD ही HDD पेक्षा वेगवान असते, कारण तिच्यात फिरणारे भाग नसतात.
कीबोर्ड व माउस
कीबोर्डमधील कीजचे गट
| गट | उदाहरण / काम |
|---|---|
| अक्षरे-अंक कीज (Alphanumeric) | A ते Z, 0 ते 9 |
| फंक्शन कीज (Function Keys) | F1 ते F12; उदा. F1 = मदत (Help) |
| अंकांचा कीपॅड (Numeric Keypad) | उजवीकडील अंक; हिशेबासाठी सोपे |
| ॲरो / नेव्हिगेशन कीज | ↑ ↓ ← →, Home, End, Page Up, Page Down |
| विशेष कीज | Ctrl, Alt, Shift, Esc, Tab, Caps Lock, Enter |
- Caps Lock – सर्व अक्षरे कॅपिटल (मोठी) लिहिण्यासाठी.
- Shift – दाबून ठेवल्यास एक अक्षर कॅपिटल किंवा कीवरील वरचे चिन्ह येते.
- Enter – नवीन ओळ सुरू करणे किंवा आदेश देणे.
- Esc – चालू असलेली कृती रद्द करणे.
माउसच्या क्रिया
- लेफ्ट क्लिक (Left Click) – एखादी गोष्ट निवडणे.
- डबल क्लिक (Double Click) – फाईल किंवा प्रोग्राम उघडणे.
- राइट क्लिक (Right Click) – पर्यायांची यादी (Context Menu) उघडणे.
- ड्रॅग (Drag) – बटण दाबून ठेवून वस्तू दुसरीकडे हलवणे.
- स्क्रोल (Scroll) – चाक फिरवून पान वर-खाली करणे.
इतर उपकरणे
- इनपुट: स्कॅनर (कागदाचे चित्र संगणकात), वेबकॅम (व्हिडिओ कॉल), मायक्रोफोन (आवाज), बारकोड रीडर (दुकानात वस्तूंचा कोड), बायोमेट्रिक स्कॅनर (बोटांचे ठसे, उदा. हजेरी किंवा आधार पडताळणी).
- आउटपुट: मॉनिटर (LED/LCD), स्पीकर, हेडफोन, प्रोजेक्टर (मोठ्या पडद्यावर चित्र).
- प्रिंटरचे प्रकार: इंकजेट (शाई फवारतो, घरगुती वापर), लेझर (वेगवान व स्पष्ट छपाई, ऑफिससाठी), डॉट-मॅट्रिक्स (पिन ठोकून छापतो, आवाज करतो, बिल छपाईसाठी).
| उपकरण | प्रकार |
|---|---|
| कीबोर्ड | इनपुट |
| माउस | इनपुट |
| स्कॅनर | इनपुट |
| मायक्रोफोन | इनपुट |
| मॉनिटर | आउटपुट |
| प्रिंटर | आउटपुट |
| स्पीकर | आउटपुट |
| प्रोजेक्टर | आउटपुट |
| टच स्क्रीन | इनपुट व आउटपुट दोन्ही |
साठवण उपकरणे
- हार्ड डिस्क (HDD) – संगणकातील मोठी साठवण; फिरणाऱ्या डिस्कवर माहिती.
- SSD (Solid State Drive) – फिरणारे भाग नाहीत; खूप वेगवान.
- पेन ड्राइव्ह (Pen Drive) – USB ने जोडणारे लहान, नेता येणारे उपकरण.
- मेमरी कार्ड – मोबाईल व कॅमेऱ्यात वापरतात.
- CD / DVD – ऑप्टिकल डिस्क; DVD मध्ये CD पेक्षा जास्त माहिती बसते.
- क्लाउड स्टोरेज (Cloud Storage) – इंटरनेटवरील सर्व्हरवर माहिती; उदा. Google Drive, OneDrive.
महत्त्वाच्या संज्ञा
- कर्सर (Cursor) – स्क्रीनवर टाइप कुठे होईल ते दाखवणारी लुकलुकणारी रेषा.
- MICR – Magnetic Ink Character Recognition (चेकसाठी).
- OMR – Optical Mark Recognition (उत्तरपत्रिकेतील खुणा).
- OCR – Optical Character Recognition (छापील अक्षरे ओळखणे).
- सॉफ्ट कॉपी – स्क्रीनवरील किंवा फाईल स्वरूपातील निकाल.
- हार्ड कॉपी – कागदावर छापलेला निकाल.
सराव प्रश्न (उत्तरांसह)
Q1. बँकेत चेक वाचण्यासाठी कोणते तंत्र वापरतात?
- (A) OMR
- (B) MICR
- (C) वेबकॅम
- (D) प्रोजेक्टर
उत्तर: (B) MICR – चेकवरील चुंबकीय शाईतील अंक वाचते.
Q2. खालीलपैकी इनपुट व आउटपुट दोन्ही असलेले उपकरण कोणते?
- (A) प्रिंटर
- (B) कीबोर्ड
- (C) स्पीकर
- (D) टच स्क्रीन
उत्तर: (D) टच स्क्रीन – स्पर्श घेते आणि चित्रही दाखवते.
Q3. कागदावर छापलेल्या निकालाला काय म्हणतात?
- (A) हार्ड कॉपी
- (B) सॉफ्ट कॉपी
- (C) बॅकअप
- (D) कर्सर
उत्तर: (A) हार्ड कॉपी – स्क्रीनवरील निकाल सॉफ्ट कॉपी असतो.
Q4. कर्सरच्या डावीकडील अक्षर कोणती की पुसते?
- (A) Delete
- (B) Tab
- (C) Backspace
- (D) Esc
उत्तर: (C) Backspace – Delete उजवीकडील अक्षर पुसते.
Q5. पिन ठोकून छापणारा, आवाज करणारा प्रिंटर कोणता?
- (A) लेझर
- (B) इंकजेट
- (C) प्रोजेक्टर
- (D) डॉट-मॅट्रिक्स
उत्तर: (D) डॉट-मॅट्रिक्स – हा इम्पॅक्ट (Impact) प्रिंटर आहे.
परीक्षा टिप
MICR, OMR व OCR यांचा उपयोग आणि "टच स्क्रीन = इनपुट व आउटपुट दोन्ही" हे नीट लक्षात ठेवा.