पत्रलेखन म्हणजे काय?
आपले विचार, भावना, माहिती किंवा एखादी मागणी दुसऱ्या व्यक्तीपर्यंत लेखी स्वरूपात पोहोचवणे म्हणजे पत्रलेखन. फोन आणि मोबाईलच्या काळातही अर्ज, तक्रार, मागणी आणि शुभेच्छा यांसाठी पत्र महत्त्वाचे आहे. चांगले पत्र नेमके, स्पष्ट आणि योग्य आराखड्यात लिहिलेले असते. परीक्षेत पत्रलेखनाला ठरावीक गुण असतात, म्हणून आराखडा नीट लक्षात ठेवणे फायदेशीर ठरते.
पत्रांचे प्रकार
पत्रांचे मुख्य दोन प्रकार आहेत.
१. औपचारिक पत्र – कार्यालय, शाळा, संस्था किंवा अधिकारी यांना कामानिमित्त लिहिलेले पत्र. याची भाषा नम्र, मोजकी आणि शिष्ट असते.
- मुख्याध्यापकांना रजेचा अर्ज
- पुस्तक विक्रेत्याकडे पुस्तकांची मागणी
- ग्रामपंचायत किंवा नगरपरिषदेकडे तक्रार
- वृत्तपत्राच्या संपादकांना पत्र
२. अनौपचारिक पत्र – आई-वडील, नातेवाईक, मित्र-मैत्रिणी यांना लिहिलेले घरगुती पत्र. याची भाषा आपुलकीची आणि मोकळी असते.
- वडिलांना किंवा आईला पत्र
- मित्राला अभिनंदन पत्र
- मैत्रिणीला सहलीचे वर्णन करणारे पत्र
औपचारिक पत्राचा नमुना आराखडा
औपचारिक पत्रात खालील भाग याच क्रमाने येतात:
- पाठवणाऱ्याचा पत्ता व दिनांक
- प्रति – ज्यांना पत्र आहे त्यांचे पद व पत्ता
- विषय
- संदर्भ (असल्यास)
- मायना (उदा. महोदय / महोदया)
- मजकूर
- शेवट (आपला विश्वासू / आपली विश्वासू)
- सही व नाव
तुमच्या शाळेत/मंडळाच्या कृतिपत्रिकेत दिलेला आराखडा वेगळा असल्यास तोच वापरा.
नमुना आराखडा असा दिसतो:
अ.ब.क.,
इयत्ता दहावी, समर्थ विद्यालय,
पुणे – ४११ ०००.
दिनांक: __/__/२०२६
प्रति,
मा. मुख्याध्यापक,
समर्थ विद्यालय,
पुणे – ४११ ०००.
विषय: ............ बाबत.
महोदय,
(मजकूर – पत्र लिहिण्याचे कारण, सविस्तर माहिती आणि शेवटी विनंती.)
आपला विश्वासू,
(सही)
अ.ब.क.
अनौपचारिक पत्राचा नमुना आराखडा
अनौपचारिक पत्रात खालील भाग येतात:
- पत्ता व दिनांक
- मायना (उदा. तीर्थरूप आई / तीर्थरूप बाबा / प्रिय मित्र)
- मजकूर
- शेवट (उदा. तुझा मित्र / तुझी मैत्रीण / तुमचा आज्ञाधारक / तुमची आज्ञाधारक)
- नाव
नमुना आराखडा असा दिसतो:
अ.ब.क.,
समर्थ वसतिगृह,
कोल्हापूर – ४१६ ०००.
दिनांक: __/__/२०२६
तीर्थरूप बाबा,
सा. न. वि. वि.
(मजकूर – खुशाली, मुख्य गोष्ट आणि घरच्यांची चौकशी.)
तुमचा आज्ञाधारक,
अ.ब.क.
पत्र लिहिताना लक्षात ठेवा
- आधी पत्र औपचारिक आहे की अनौपचारिक हे ठरवा आणि त्याप्रमाणे भाषा वापरा.
- पत्ता, दिनांक, मायना आणि शेवट योग्य जागी आणि योग्य क्रमाने लिहा.
- औपचारिक पत्रात विषय एका छोट्या ओळीत स्पष्ट लिहा.
- मजकूर २–३ परिच्छेदांत विभागा: कारण, माहिती आणि विनंती.
- औपचारिक पत्रात नम्र पण मुद्देसूद भाषा वापरा; अनावश्यक पाल्हाळ टाळा.
- अनौपचारिक पत्रात आपुलकी दिसू द्या आणि घरच्यांची किंवा मित्राच्या घरच्यांची चौकशी करा.
- प्रश्नात दिलेले नाव, पत्ता आणि माहितीच वापरा; परीक्षेत स्वतःचे खरे नाव लिहू नका, ‘अ.ब.क.’ वापरा.
- शुद्धलेखन आणि अक्षर सुवाच्य ठेवा; शेवटी पत्र एकदा वाचून तपासा.
नमुना पत्रे
खाली औपचारिक आणि अनौपचारिक अशी ८ नमुना पत्रे दिली आहेत; प्रत्येक पत्र उघडून त्याचा आराखडा आणि भाषा पाहा.