पोलीस भरतीच्या लेखी परीक्षेत मराठी व्याकरणावर साधारण पाव भाग प्रश्न येतात (अधिकृत गुणविभागणी जाहीर नाही). हे भाग नीट समजले तर हमखास गुण मिळतात. प्रत्येक प्रकरणाच्या सविस्तर नोट्ससाठी आमचा “मराठी व्याकरण” विभागही पाहा.
१. वर्णविचार
- मराठी भाषेतील सर्वात लहान ध्वनी म्हणजे वर्ण. वर्णांच्या क्रमाने लावलेल्या यादीला वर्णमाला म्हणतात.
- स्वर: अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ऌ, ए, ऐ, ओ, औ (पारंपरिक १२). इंग्रजी शब्दांसाठी ॲ, ऑ हे स्वरही वापरले जातात.
- स्वरादी: अं (अनुस्वार) व अः (विसर्ग) – यांचा उच्चार स्वराच्या आधारानेच होतो.
- व्यंजने: क ते ळ (३४). व्यंजनाचा उच्चार स्वराच्या मदतीशिवाय पूर्ण होत नाही.
- ऱ्हस्व स्वर: अ, इ, उ, ऋ, ऌ (उच्चाराला कमी वेळ). दीर्घ स्वर: आ, ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ.
- जोडाक्षर: दोन किंवा अधिक व्यंजने एकत्र येऊन शेवटी स्वर येतो, उदा. क्ष (क् + ष), ज्ञ (ज् + ञ), त्र (त् + र).
२. संधी
दोन शब्द जवळ आल्यावर पहिल्या शब्दाचा शेवटचा वर्ण व दुसऱ्या शब्दाचा पहिला वर्ण एकत्र होऊन होणाऱ्या बदलाला संधी म्हणतात. संधी सोडवून दाखवणे म्हणजे संधिविग्रह.
| प्रकार | नियम (थोडक्यात) | उदाहरण |
|---|---|---|
| स्वरसंधी | स्वर + स्वर | विद्या + आलय = विद्यालय; सूर्य + उदय = सूर्योदय |
| व्यंजनसंधी | व्यंजन + स्वर/व्यंजन | सत् + आचार = सदाचार; वाक् + मय = वाङ्मय |
| विसर्गसंधी | विसर्ग + स्वर/व्यंजन | मनः + रथ = मनोरथ; निः + चय = निश्चय |
- अ/आ + इ/ई = ए: देव + इंद्र = देवेंद्र, महा + ईश = महेश.
- अ/आ + उ/ऊ = ओ: महा + उत्सव = महोत्सव.
- अ/आ + ए/ऐ = ऐ: सदा + एव = सदैव.
- इ/ई + वेगळा स्वर = य: इति + आदी = इत्यादी. उ/ऊ + वेगळा स्वर = व: सु + आगत = स्वागत.
३. शब्दांच्या जाती (८)
| विकारी (रूप बदलते) | अविकारी / अव्यये (रूप बदलत नाही) |
|---|---|
| नाम – व्यक्ती, वस्तू, गुण यांचे नाव (शेतकरी, नदी, प्रामाणिकपणा) | क्रियाविशेषण – क्रिया कशी/केव्हा/कोठे (हळू, उद्या, इथे) |
| सर्वनाम – नामाऐवजी येणारा शब्द (मी, तू, तो, आपण, कोण) | शब्दयोगी अव्यय – शब्दाला जोडून संबंध दाखवते (घरासमोर, झाडाखाली) |
| विशेषण – नामाबद्दल अधिक माहिती (हुशार मुलगा, पाच आंबे) | उभयान्वयी अव्यय – दोन शब्द/वाक्ये जोडते (आणि, पण, म्हणून, किंवा) |
| क्रियापद – वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणारी क्रिया (धावतो, लिहिले) | केवलप्रयोगी अव्यय – भावना व्यक्त करते (अरेरे!, वा!, अबब!) |
- नामाचे प्रकार: सामान्यनाम (मुलगा, शहर), विशेषनाम (गोदावरी, नागपूर), भाववाचक नाम (धैर्य, गोडी, शांतता).
- ओळखण्याची युक्ती: “घरात” मध्ये “त” हा प्रत्यय आहे, पण “घरासमोर” मध्ये “समोर” हा स्वतंत्र शब्दयोगी अव्यय आहे.
४. लिंग, वचन व विभक्ती
- लिंग: पुल्लिंग (तो घोडा), स्त्रीलिंग (ती घोडी), नपुंसकलिंग (ते पुस्तक).
- वचन: एकवचन (वही), अनेकवचन (वह्या). काही नामे सहसा अनेकवचनातच वापरली जातात, उदा. डोहाळे, शहारे.
- नामाचा वाक्यातील इतर शब्दांशी संबंध दाखवण्यासाठी त्याला लागणारे प्रत्यय म्हणजे विभक्ती प्रत्यय. प्रत्यय लागण्यापूर्वी नामाच्या रूपात होणारा बदल म्हणजे सामान्यरूप (घर → घरा-ला, नदी → नदी-ला, आंबा → आंब्या-ला).
| विभक्ती | एकवचनी प्रत्यय | उदाहरण |
|---|---|---|
| प्रथमा | — (प्रत्यय नाही) | मुलगा खेळतो. |
| द्वितीया | स, ला, ते | त्याने चोराला पकडले. |
| तृतीया | ने, ए, शी | मी पेनाने लिहितो. |
| चतुर्थी | स, ला, ते | गरिबाला मदत करा. |
| पंचमी | ऊन, हून | तो गावाहून आला. |
| षष्ठी | चा, ची, चे | रामाचे घर मोठे आहे. |
| सप्तमी | त, ई, आ | पुस्तक पिशवीत आहे. |
| संबोधन | नो (अनेकवचन) | मित्रांनो, लक्ष द्या! |
द्वितीया व चतुर्थीचे प्रत्यय सारखे (स, ला, ते) आहेत. फरक अर्थावरून: क्रिया ज्याच्यावर होते ते कर्म = द्वितीया; ज्याच्यासाठी क्रिया होते = चतुर्थी.
५. काळ
| काळ | साधा | अपूर्ण (चालू) | पूर्ण | रीती |
|---|---|---|---|---|
| वर्तमान | मी लिहितो. | मी लिहीत आहे. | मी लिहिले आहे. | मी रोज लिहीत असतो. |
| भूत | मी लिहिले. | मी लिहीत होतो. | मी लिहिले होते. | मी रोज लिहीत असे. |
| भविष्य | मी लिहीन. | मी लिहीत असेन. | मी लिहिले असेल. | मी रोज लिहीत जाईन. |
- रीती काळ म्हणजे सवयीने/नेहमी घडणारी क्रिया.
६. प्रयोग (हमखास प्रश्न)
वाक्यातील क्रियापदाचे रूप कोणाप्रमाणे बदलते, यावरून प्रयोग ठरतो.
- कर्तरी प्रयोग – क्रियापद कर्त्याप्रमाणे बदलते. उदा. मुलगा पत्र लिहितो → मुलगी पत्र लिहिते (कर्ता बदलला, क्रियापद बदलले).
- कर्मणी प्रयोग – क्रियापद कर्माप्रमाणे बदलते; कर्त्याला बहुधा “ने” लागतो. उदा. रामाने आंबा खाल्ला → रामाने चिंच खाल्ली (कर्म बदलले, क्रियापद बदलले).
- भावे प्रयोग – क्रियापद कर्ता व कर्म कोणाप्रमाणेही बदलत नाही; ते नेहमी तृतीयपुरुषी, एकवचनी, नपुंसकलिंगी (“-ले”) राहते. उदा. शिक्षकांनी मुलांना बोलावले / शिक्षिकेने मुलीला बोलावले.
युक्ती: कर्ता बदलून पाहा – क्रियापद बदलले तर कर्तरी. नाही बदलले तर कर्म बदलून पाहा – बदलले तर कर्मणी. दोन्ही वेळा न बदलल्यास भावे.
७. समास
दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र येऊन बनलेल्या एका जोडशब्दाला सामासिक शब्द म्हणतात; तो सोडवून सांगणे म्हणजे विग्रह.
| समास | ओळख | उदाहरण (विग्रह) |
|---|---|---|
| अव्ययीभाव | पहिले पद अव्यय व महत्त्वाचे; संपूर्ण शब्द क्रियाविशेषणासारखा | प्रतिदिन (प्रत्येक दिवशी), आजन्म (जन्मापासून) |
| तत्पुरुष | दुसरे पद महत्त्वाचे; विभक्ती प्रत्यय गाळलेला | राजपुत्र (राजाचा पुत्र), देवघर (देवासाठी घर) |
| कर्मधारय (तत्पुरुषाचा प्रकार) | दोन्ही पदे एकाच गोष्टीचे वर्णन | नीलकमल (निळे असे कमळ), महादेव (महान असा देव) |
| द्विगू (तत्पुरुषाचा प्रकार) | पहिले पद संख्या; समूहाचा अर्थ | पंचवटी (पाच वडांचा समूह), चौघडा |
| द्वंद्व | दोन्ही पदे महत्त्वाची; “आणि/किंवा/वगैरे” | आईवडील (आई आणि वडील), खरेखोटे (खरे किंवा खोटे), भाजीपाला (भाजी, पाला वगैरे) |
| बहुव्रीही | दोन्ही पदे गौण; तिसऱ्याच व्यक्तीचा/वस्तूचा बोध | लंबोदर (लंब आहे उदर ज्याचे तो – गणपती), नीलकंठ (निळा आहे कंठ ज्याचा तो – शंकर) |
- द्वंद्वाचे प्रकार: इतरेतर (“आणि”: बहीणभाऊ), वैकल्पिक (“किंवा”: खरेखोटे, बरेवाईट), समाहार (“वगैरे”: मीठभाकर, चहापाणी).
८. अलंकार
| अलंकार | ओळख | स्वतःचे उदाहरण |
|---|---|---|
| अनुप्रास | एकाच अक्षराची पुनरावृत्ती, नाद निर्माण | “गड गडगडला, गगन गरजले” |
| यमक | ओळींच्या शेवटी एकसारखे उच्चार | “शाळेत जाऊ, अक्षरे गाऊ / ज्ञानाची वाट, मनाने पाहू” |
| उपमा | “सारखा, जसा, प्रमाणे, समान” – दोन गोष्टींत साम्य | “तिचे डोळे हरणासारखे चपळ आहेत.” |
| उत्प्रेक्षा | “जणू, गमे, वाटे” – एक गोष्ट दुसरीच असल्याची कल्पना | “आकाशात ढग जणू कापसाचे डोंगर.” |
| रूपक | दोन गोष्टी एकरूप – साम्यदर्शक शब्द नाही | “आई म्हणजे घराचा दिवा.” |
| अतिशयोक्ती | गोष्ट फुगवून सांगणे | “त्याच्या आवाजाने डोंगर हादरले.” |
| चेतनगुणोक्ती | निर्जीव वस्तू सजीवासारख्या वागतात | “वारा कानात गाणे गुणगुणला.” |
उपमा व उत्प्रेक्षा यांत गोंधळ होतो: “सारखा/जसा” = उपमा; “जणू/वाटे” = उत्प्रेक्षा.
९. वाक्प्रचार, म्हणी व शब्दसंपत्ती
| वाक्प्रचार / म्हण | अर्थ |
|---|---|
| कानाडोळा करणे | मुद्दाम दुर्लक्ष करणे |
| हात टेकणे | हार मानणे |
| डोळ्यात तेल घालून राखणे | अतिशय काळजीपूर्वक पहारा देणे |
| पाचावर धारण बसणे | खूप घाबरणे |
| नाकी नऊ येणे | फार त्रास होणे |
| अति तेथे माती | कोणतीही गोष्ट प्रमाणाबाहेर केली की नुकसान होते |
| थेंबे थेंबे तळे साचे | थोडे थोडे जमवल्याने मोठा साठा होतो |
| घरोघरी मातीच्याच चुली | सगळीकडे परिस्थिती सारखीच असते |
- समानार्थी: पाणी – जल, नीर; सूर्य – रवी, भास्कर; डोंगर – पर्वत, गिरी; घर – सदन, निवास.
- विरुद्धार्थी: उदय × अस्त; आशा × निराशा; सुलभ × कठीण; प्रामाणिक × अप्रामाणिक; आयात × निर्यात.
- शब्दसमूहाबद्दल एक शब्द: लोकांचे राज्य – लोकशाही; दुसऱ्यावर उपकार करणारा – परोपकारी; कधीही न मरणारा – अमर; ज्याला आईवडील नाहीत – अनाथ; पहारा देणारा – पहारेकरी.
सराव प्रश्न (उत्तरांसह)
Q1. “सूर्योदय” या शब्दाचा संधिविग्रह कोणता?
- (A) सूर + उदय
- (B) सूर्य + उदय
- (C) सूर्य + ओदय
- (D) सूर्यो + दय
उत्तर: (B) सूर्य + उदय – अ + उ = ओ (स्वरसंधी).
Q2. “तो गावाहून आला.” – “गावाहून” या शब्दाची विभक्ती कोणती?
- (A) तृतीया
- (B) षष्ठी
- (C) पंचमी
- (D) सप्तमी
उत्तर: (C) पंचमी – “हून” हा पंचमीचा प्रत्यय.
Q3. “रामाने पुस्तक वाचले.” – या वाक्यातील प्रयोग ओळखा.
- (A) कर्मणी
- (B) कर्तरी
- (C) भावे
- (D) यापैकी नाही
उत्तर: (A) कर्मणी – कर्म बदलले (“रामाने गोष्ट वाचली”) की क्रियापद बदलते.
Q4. “नीलकंठ” हा कोणत्या समासाचे उदाहरण आहे?
- (A) कर्मधारय
- (B) द्विगू
- (C) द्वंद्व
- (D) बहुव्रीही
उत्तर: (D) बहुव्रीही – निळा आहे कंठ ज्याचा तो (शंकर); तिसऱ्याचाच बोध होतो.
Q5. “आकाशातील चांदण्या जणू हिरे चमकत आहेत.” – अलंकार ओळखा.
- (A) उपमा
- (B) उत्प्रेक्षा
- (C) रूपक
- (D) यमक
उत्तर: (B) उत्प्रेक्षा – “जणू” हा उत्प्रेक्षेचा शब्द.
Q6. “मी रोज व्यायाम करत असतो.” – काळ ओळखा.
- (A) साधा वर्तमानकाळ
- (B) अपूर्ण वर्तमानकाळ
- (C) रीती वर्तमानकाळ
- (D) पूर्ण वर्तमानकाळ
उत्तर: (C) रीती वर्तमानकाळ – सवयीने घडणारी क्रिया.
Q7. “अरेरे! फार वाईट झाले.” – “अरेरे” शब्दाची जात कोणती?
- (A) केवलप्रयोगी अव्यय
- (B) उभयान्वयी अव्यय
- (C) क्रियाविशेषण
- (D) विशेषण
उत्तर: (A) केवलप्रयोगी अव्यय – दुःखाची भावना व्यक्त करते.
Q8. “कानाडोळा करणे” या वाक्प्रचाराचा अर्थ कोणता?
- (A) कान व डोळे तपासणे
- (B) मुद्दाम दुर्लक्ष करणे
- (C) लक्षपूर्वक ऐकणे
- (D) रागावणे
उत्तर: (B) मुद्दाम दुर्लक्ष करणे.
Q9. “उदय” या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द कोणता?
- (A) अस्त
- (B) उगम
- (C) प्रकाश
- (D) आरंभ
उत्तर: (A) अस्त.
Q10. “पंचवटी” हा शब्द कोणत्या समासाचा आहे?
- (A) अव्ययीभाव
- (B) द्विगू
- (C) बहुव्रीही
- (D) इतरेतर द्वंद्व
उत्तर: (B) द्विगू – पहिले पद संख्या (पाच) आणि समूहाचा अर्थ.
परीक्षा टिप
प्रयोग, समास व विभक्ती यांवरचे प्रश्न ठरलेल्या पद्धतीने सुटतात – वरील “युक्ती” वापरून रोज १० प्रश्न सोडवा. म्हणी व वाक्प्रचार यांची स्वतःची यादी करून रोज ५ नवीन पाठ करा.