Class 12 Marathi (Yuvakbharati) – भाग ५ – व्याकरण: व्याकरण : समास MCQ

10 questions · this chapter only · Balbharati textbook

Timed quiz: 15 seconds per question, score at the end. Or solve without the timer: tap an option, right turns green, wrong turns red.

1. सामासिक शब्द कोणत्या शब्दांपासून तयार झाला हे फोड करून दाखवण्याच्या पद्धतीला काय म्हणतात?

   Chapter 22: व्याकरण : समास

   • Aसंधी
   • Bसामासिक शब्दाचा विग्रह
   • Cप्रयोग
   • Dवाक्यरूपांतर
   Show answer

   Answer: B. सामासिक शब्दाचा विग्रह
   सामासिक शब्दाची फोड करून दाखवण्याच्या पद्धतीला ‘विग्रह’ म्हणतात; उदा., घरोघर - प्रत्येक घरी.

2. समासाचे चार मुख्य प्रकार कोणत्या आधारावर पडतात?

   Chapter 22: व्याकरण : समास

   • Aदोन पदांपैकी कोणत्या पदाला प्राधान्य आहे यावर
   • Bशब्दातील अक्षरांच्या संख्येवर
   • Cक्रियापदाच्या काळावर
   • Dवाक्यातील कर्त्याच्या लिंगावर
   Show answer

   Answer: A. दोन पदांपैकी कोणत्या पदाला प्राधान्य आहे यावर
   पहिले पद, दुसरे पद, दोन्ही पदे की तिसरेच पद प्रधान - या पद-प्राधान्यावरून समासाचे चार प्रकार पडतात.

3. ज्या समासात पहिले पद प्रधान असून ते बहुधा अव्यय असते आणि सामासिक शब्द वाक्यात क्रियाविशेषणाचे काम करतो, तो समास कोणता?

   Chapter 22: व्याकरण : समास

   • Aतत्पुरुष समास
   • Bद्वंद्व समास
   • Cअव्ययीभाव समास
   • Dबहुव्रीही समास
   Show answer

   Answer: C. अव्ययीभाव समास
   पहिले पद प्रधान व बहुधा अव्यय आणि शब्द क्रियाविशेषणासारखा वापरला जातो, तेव्हा अव्ययीभाव समास होतो.

4. ‘पावलोपावली’ या शब्दात अव्यय दिसत नसूनही त्याचा समावेश अव्ययीभाव समासात का होतो?

   Chapter 22: व्याकरण : समास

   • Aत्यातील दोन्ही पदे प्रधान आहेत म्हणून
   • Bत्याचे पहिले पद संख्याविशेषण आहे म्हणून
   • Cतो तिसऱ्याच व्यक्तीचे विशेषण आहे म्हणून
   • Dत्याचा विग्रह ‘प्रत्येक पावलावर’ असा अव्ययासह केला जातो म्हणून
   Show answer

   Answer: D. त्याचा विग्रह ‘प्रत्येक पावलावर’ असा अव्ययासह केला जातो म्हणून
   ‘पावलोपावली’चा विग्रह अव्ययासह (प्रत्येक पावलावर) होतो, म्हणून तो अव्ययीभाव समास ठरतो.

5. ‘राजवाडा’ (राजाचा वाडा) या सामासिक शब्दाचा समास कोणता?

   Chapter 22: व्याकरण : समास

   • Aकर्मधारय समास
   • Bविभक्ती तत्पुरुष समास
   • Cद्विगू समास
   • Dइतरेतर द्वंद्व समास
   Show answer

   Answer: B. विभक्ती तत्पुरुष समास
   विग्रह करताना ‘चा’ हा विभक्तिप्रत्यय घालावा लागतो आणि दुसरे पद (वाडा) प्रधान आहे, म्हणून विभक्ती तत्पुरुष.

6. कर्मधारय समासातील दोन्ही पदे सामान्यतः कोणत्या विभक्तीत असतात?

   Chapter 22: व्याकरण : समास

   • Aतृतीया
   • Bषष्ठी
   • Cप्रथमा
   • Dसप्तमी
   Show answer

   Answer: C. प्रथमा
   ज्या समासातील दोन्ही पदे एकाच म्हणजे सामान्यतः प्रथमा विभक्तीत असतात त्याला कर्मधारय समास म्हणतात; उदा., विद्याधन.

7. द्विगू समासाचा सामासिक शब्द नेहमी एकवचनात असतो, याचे कारण कोणते?

   Chapter 22: व्याकरण : समास

   • Aत्यावरून एका समुच्चयाचा (समूहाचा) बोध होतो
   • Bत्यातील दोन्ही पदे विशेषणे असतात
   • Cत्याचा विग्रह ‘किंवा’ वापरून होतो
   • Dत्यातील पहिले पद अव्यय असते
   Show answer

   Answer: A. त्यावरून एका समुच्चयाचा (समूहाचा) बोध होतो
   द्विगू समासात पूर्वपद संख्याविशेषण असून शब्दावरून एका समूहाचा बोध होतो, म्हणून तो एकवचनी असतो.

8. ज्या द्वंद्व समासाचा विग्रह करताना ‘किंवा’, ‘अथवा’, ‘वा’ यांपैकी एक अव्यय वापरावे लागते, तो उपप्रकार कोणता?

   Chapter 22: व्याकरण : समास

   • Aइतरेतर द्वंद्व
   • Bसमाहार द्वंद्व
   • Cकर्मधारय
   • Dवैकल्पिक द्वंद्व
   Show answer

   Answer: D. वैकल्पिक द्वंद्व
   वैकल्पिक द्वंद्वात दोन पदांपैकी एकाचीच अपेक्षा असते; उदा., खरेखोटे - खरे किंवा खोटे.

9. ‘अंथरूणपांघरूण’ या शब्दाच्या विग्रहात अंथरण्या-पांघरण्याच्या वस्तूंसोबत इतर वस्तूंचाही समावेश होतो; हा कोणता समास?

   Chapter 22: व्याकरण : समास

   • Aइतरेतर द्वंद्व
   • Bसमाहार द्वंद्व
   • Cवैकल्पिक द्वंद्व
   • Dविभक्ती तत्पुरुष
   Show answer

   Answer: B. समाहार द्वंद्व
   समाहार द्वंद्वात मूळ पदांबरोबर त्याच जातीच्या इतर वस्तूंचा समावेश होतो, म्हणून तो एकवचनी असतो.

10. ‘नीलकंठ’ (निळा आहे कंठ ज्याचा असा तो - शंकर) हा सामासिक शब्द बहुव्रीही समासाचा आहे, कारण -

    Chapter 22: व्याकरण : समास

    • Aत्यातील दुसरे पद प्रधान आहे
    • Bत्यातील दोन्ही पदे समान दर्जाची आहेत
    • Cदोन्ही पदांशिवाय तिसऱ्याच व्यक्तीचा बोध होतो आणि शब्द तिचे विशेषण असतो
    • Dत्याचे पहिले पद संख्याविशेषण आहे
    Show answer

    Answer: C. दोन्ही पदांशिवाय तिसऱ्याच व्यक्तीचा बोध होतो आणि शब्द तिचे विशेषण असतो
    बहुव्रीहीत दोन्ही पदे महत्त्वाची नसून तिसऱ्याच पदाचा (येथे शंकराचा) बोध होतो.

All questions are written by PadhaiNotes in our own words from this chapter of the official Maharashtra State Board Balbharati textbook.