Marathi Vyakaran: शब्दांच्या जाती (Shabdanchya Jati)

थोडक्यात

वाक्यातील प्रत्येक शब्द काहीतरी काम करतो — कोणी नाव सांगतो, कोणी क्रिया, कोणी जोडण्याचे काम. कामानुसार मराठीत शब्दांच्या आठ जाती आहेत. त्यांचे दोन गट आहेत: विकारी (लिंग, वचन, विभक्तीनुसार रूप बदलते) आणि अविकारी म्हणजे अव्यये (रूप बदलत नाही).

१. नाम

प्रत्यक्षात असलेल्या किंवा कल्पनेतील वस्तू, व्यक्ती, स्थळ, गुण यांच्या नावाला नाम म्हणतात.

• सामान्य नाम: एका जातीतील सर्वांना लागू — मुलगा, नदी, शहर, झाड.
• विशेष नाम: एकाच व्यक्ती/वस्तूचे नाव — गोदावरी, नागपूर, सचिन, सह्याद्री.
• भाववाचक नाम: गुण, भावना, अवस्था — सौंदर्य, प्रामाणिकपणा, आनंद, गरिबी, शौर्य.

२. सर्वनाम

नामाऐवजी वापरला जाणारा शब्द म्हणजे सर्वनाम. मराठीत मूळ सर्वनामे नऊ: मी, तू, आपण, स्वतः, हा, तो, जो, कोण, काय.

• पुरुषवाचक: मी, आम्ही (प्रथम पुरुष); तू, तुम्ही (द्वितीय पुरुष); तो, ती, ते (तृतीय पुरुष).
• दर्शक: हा, ही, हे, तो, ती, ते — जवळची/दूरची वस्तू दाखवतात.
• संबंधी: जो, जी, जे — "जो मेहनत करतो, तो यशस्वी होतो."
• प्रश्नार्थक: कोण, काय — "दारात कोण आहे?"
• सामान्य (अनिश्चित): कोणी, काही — "कोणी तरी आले आहे."
• आत्मवाचक: स्वतः, आपण — "मी स्वतः हे काम केले."

३. विशेषण

नामाबद्दल अधिक माहिती सांगणारा शब्द म्हणजे विशेषण; ज्या नामाबद्दल सांगते ते विशेष्य.

• गुणविशेषण: हुशार मुलगी, लाल फूल, उंच झाड.
• संख्याविशेषण: पाच पुस्तके (गणनावाचक), पहिला क्रमांक (क्रमवाचक), दुप्पट पैसे (आवृत्तिवाचक), थोडे पाणी / काही लोक (अनिश्चित).
• सार्वनामिक विशेषण: सर्वनाम नामापूर्वी आले तर — हा मुलगा, ती शाळा, कोणते पुस्तक?

४. क्रियापद

वाक्यातील क्रिया दाखवून वाक्याचा अर्थ पूर्ण करणारा शब्द म्हणजे क्रियापद. क्रियापदाचे मूळ रूप म्हणजे धातू (खा, जा, लिही).

• सकर्मक क्रियापद: कर्माची गरज असते — "आई भाजी चिरते." (काय चिरते? भाजी)
• अकर्मक क्रियापद: कर्माची गरज नसते — "बाळ हसते." "पक्षी उडतो."

५. क्रियाविशेषण अव्यय

क्रियापदाबद्दल अधिक माहिती (कधी, कुठे, कसे, किती) सांगणारा अविकारी शब्द.

• कालवाचक: आज, उद्या, नेहमी, लगेच — "तो आज येईल."
• स्थलवाचक: इथे, तिथे, वर, खाली — "मांजर खाली बसली."
• रीतिवाचक: हळू, जलद, नीट — "कासव हळू चालते."
• परिमाणवाचक: खूप, थोडे, फार — "तो खूप बोलतो."

६. शब्दयोगी अव्यय

नाम किंवा सर्वनामाला जोडून येणारे आणि वाक्यातील दुसऱ्या शब्दाशी संबंध दाखवणारे अव्यय: वर, खाली, पुढे, मागे, साठी, कडे, जवळ, पर्यंत.

• "पुस्तक टेबलावर आहे." "शाळेपुढे बाग आहे." "मी तुझ्यासाठी आलो."

७. उभयान्वयी अव्यय

दोन शब्द किंवा दोन वाक्ये जोडणारे अव्यय: आणि, व, किंवा, पण, परंतु, म्हणून, कारण, की, जर…तर.

• "मी अभ्यास केला, म्हणून पास झालो."
• "चहा घेणार की कॉफी?"
• प्रकार: प्रधानत्वसूचक (आणि, किंवा, पण, म्हणून) आणि गौणत्वसूचक (कारण, की, जर…तर, म्हणजे).

८. केवलप्रयोगी अव्यय

मनातील भावना (आनंद, दुःख, आश्चर्य, राग) अचानक व्यक्त करणारे शब्द.

• आनंद: वा! अहाहा! — "वा! किती सुंदर चित्र!"
• दुःख: अरेरे! अयाई! — "अरेरे! त्याचा पेपर बुडाला."
• आश्चर्य: अबब! बापरे! — "अबब! केवढा मोठा साप!"
• शाबासकी: शाब्बास! — "शाब्बास! पहिला क्रमांक मिळवलास."

सराव प्रश्न

Q1. 'प्रामाणिकपणा' हे कोणते नाम आहे?

भाववाचक नाम.

Q2. "ती मुलगी हुशार आहे." — 'ती' कोणत्या जातीचा शब्द?

'ती' नामापूर्वी आले आहे, म्हणून सार्वनामिक विशेषण.

Q3. मराठीत मूळ सर्वनामे किती?

नऊ — मी, तू, आपण, स्वतः, हा, तो, जो, कोण, काय.

Q4. "बाळ झोपले." — क्रियापद सकर्मक की अकर्मक?

अकर्मक (कर्म नाही).

Q5. "गाडी हळू चालव." — 'हळू' ची जात ओळखा.

रीतिवाचक क्रियाविशेषण अव्यय.

Q6. "पाऊस आला आणि वीज गेली." — 'आणि' ची जात?

उभयान्वयी अव्यय.

Q7. "अबब! केवढी गर्दी!" — 'अबब' ची जात?

केवलप्रयोगी अव्यय (आश्चर्य).

परीक्षा टीप

शब्दाची जात शब्द पाहून नाही, तर वाक्यातील त्याच्या कामावरून ठरते. एकच शब्द ("तो") एका वाक्यात सर्वनाम आणि दुसऱ्यात सार्वनामिक विशेषण असू शकतो.