MH State Board All Notes Free5th to 12th & BA, BSc, B.Com 🔍

Hindi Vyakaran: उपसर्ग और प्रत्यय (Upsarg & Pratyay / Prefix-Suffix)

Hindi Vyakaran · हिंदी व्याकरण · कक्षा 5–12 महाराष्ट्र बोर्ड · पुलिस भरती

संक्षेप में

Marathi help: मराठीतही उपसर्ग (आधी) आणि प्रत्यय (शेवटी) — अपमान, सामाजिक हे शब्द दोन्ही भाषांत सारखे आहेत. English help: Upsarg = prefix, Pratyay = suffix.

प्रमुख उपसर्ग

उपसर्गअर्थउदाहरण
अ / अननहीं, अभावअमर, अज्ञान, अनपढ़, अनजान
अतिअधिकअत्यधिक, अतिरिक्त, अत्याचार
अधिऊपर, श्रेष्ठअधिकार, अधिपति, अधिनियम
अनुपीछे, समानअनुशासन, अनुकरण, अनुज
अपबुरा, विपरीतअपमान, अपयश, अपशब्द
अभिसामने, ओरअभिमान, अभिनय, अभियान
उपनिकट, छोटाउपकार, उपवन, उपनगर
दुर् / दुस्बुरा, कठिनदुर्जन, दुर्गम, दुस्साहस
निर् / निस्बिनानिर्धन, निर्भय, निर्दोष
पराउलटा, पीछेपराजय, पराक्रम
प्रआगे, अधिकप्रगति, प्रचार, प्रदान
प्रतिहर एक, विरुद्धप्रतिदिन, प्रतिकूल, प्रतिध्वनि
विविशेष, अलगविज्ञान, विदेश, विनाश
सम्अच्छी तरह, साथसंतोष, संगम, संस्कार
सुअच्छासुपुत्र, सुगंध, सुयश
कुबुराकुपुत्र, कुकर्म, कुरूप
बे / ना / गैरबिना, नहींबेईमान, बेचैन, नापसंद, गैरहाज़िर
लाबिनालापरवाह, लाजवाब
ससहितसपरिवार, सफल, सजीव

प्रत्यय के दो मुख्य भेद

कृत् प्रत्यय (क्रिया/धातु के बाद) — बने शब्द 'कृदंत'

तद्धित प्रत्यय (संज्ञा, सर्वनाम, विशेषण के बाद)

उपसर्ग और प्रत्यय दोनों

कुछ शब्दों में दोनों होते हैं: अ + सफल + ता = असफलता, सु + गंध + इत = सुगंधित, प्र + गति + शील = प्रगतिशील।

अभ्यास प्रश्न (उत्तर सहित)

Q1. 'अपमान' में उपसर्ग और मूल शब्द अलग कीजिए।

उत्तर: अप (उपसर्ग) + मान (मूल शब्द)।

Q2. 'सामाजिक' में मूल शब्द और प्रत्यय अलग कीजिए।

उत्तर: समाज + इक।

Q3. 'निर्' उपसर्ग लगाकर दो शब्द बनाइए।

उत्तर: निर्धन, निर्भय (या निर्दोष)।

Q4. 'मिठास' और 'बुढ़ापा' के मूल शब्द लिखिए।

उत्तर: मीठा, बूढ़ा।

Q5. 'असफलता' में उपसर्ग, मूल शब्द और प्रत्यय अलग कीजिए।

उत्तर: अ (उपसर्ग) + सफल (मूल शब्द) + ता (प्रत्यय)।

परीक्षा टिप

शब्द का पहला हिस्सा हटाने पर सार्थक शब्द बचे तो वह उपसर्ग था; अंतिम हिस्सा हटाने पर सार्थक शब्द बचे तो वह प्रत्यय था।